Lektury szkolne i przygotowanie do egzaminów CKE
Rzetelne streszczenia, charakterystyki bohaterów, plany wydarzeń, motywy toposowe oraz narzędzia egzaminacyjne oparte na bazie faktów źródłowych.
Wszystkie opracowania są autorskie i stworzone własnymi słowami bez cytowania fragmentów lektur.
Przygotuj się do egzaminu bez stresu i luk w wiedzy
110 lektur szkolnych, notatki syntetyzujące, wypracowania z zakazem błędów kardynalnych, testy wieloprzedmiotowe i harmonogram powtórek na 2026/2027.
Centrum Przygotowań do Egzaminu
Moduły dopasowane do wymagań egzaminu ósmoklasisty i formuły 2023/2024 matury z polskiego.
Arkusze Egzaminacyjne CKE
Pełna struktura arkuszy E8 i matury: punktacja, czas podstawowy, przedłużenie i zadania.
Wieloprzedmiotowy Asystent CKE
Testy i pytania z polskiego, historii, matematyki, biologii i angielskiego.
Notatka Syntetyzująca CKE
Edytor notatki (60-90 słów) z licznikiem słów i wzorcem CKE na 4/4 pkt.
Przewodnik po Wypracowaniu
Tezy, lektury obowiązkowe, konteksty i zakaz błędów kardynalnych.
Formy Użytkowe E8
Zaproszenia i ogłoszenia z weryfikacją 5 kluczowych elementów CKE.
Harmonogram powtórek
Chronologiczny plan powtórek do matury i egzaminu ósmoklasisty.
Indeks Motywów Literackich
Wyszukiwarka lektur wg motywów (miłość, ojczyzna, cierpienie, bunt).
Skrzynka Błędów
Powtórka błędnie rozwiązanych pytań z quizów i testów.
Katalog lektur wg etapu edukacyjnego
Dopasowane do podstawy programowej MEN 2026/2027
Katalog wszystkich lektur (110)
Spis lektur szkolnych na rok 2026/2027 w kolejności alfabetycznej
Afryka Kazika
Łukasz Wierzbicki (2008 r.)
Wybór utworów. Poznań współcześnie: dworzec kolejowy z peronem i halą dworcową, gdzie Krzyś wita dziadka i gdzie odsłaniana jest tablica pamiątkowa poświęcona Kazimierzowi Nowakowi; Poznań w latach trzydziestych XX wieku: dom rodzinny podróżnika i miejsce pożegnania z żoną oraz dziećmi. Utwór jest zbiorem opowiadań dla dzieci opartych na reportażach Kazimierza Nowaka, polskiego podróżnika, korespondenta, reportera i fotografa, który w latach 1931–1936 samotnie przemierzył kontynent afrykański z północy na południe, a następnie wrócił inną trasą.
Akademia Pana Kleksa
Jan Brzechwa (1946 r.)
Warszawa — mieszkanie rodziców Adasia przy ulicy Czekoladowej, punkt wyjścia i punkt powrotu opowieści. Akademia Pana Kleksa — budynek w wielkim ogrodzie, otoczony murem, z trzema piętrami, strychem i licznymi pracowniami. Ogród Akademii — miejsce, w którym znajdują się furtki prowadzące do krain baśni i do Bajdocji. Bohaterem i narratorem powieści jest dwunastoletni Adam Niezgódka, nazywany Adasiem, który odznacza się niezwykłym talentem do wpadania w tarapaty i gubienia rzeczy. Adaś ma niesforne, samodzielnie piszące pióro, które odmawia posłuszeństwa i ciągle płata figle, co jest źródłem wielu jego szkolnych kłopotów.
Alicja w Krainie Czarów
Lewis Carroll (1865 r.)
Wybór utworów. Brzeg rzeki w letni dzień; norka królika pod ziemią; hala pełna drzwi na dnie norki; dom Białego Królika; ogród pełen róż; dom księżnej i kuchnia z pieprzem; stół herbacianego przyjęcia; sąd, w którym toczy się proces. Fabuła rozpoczyna się w letni dzień nad rzeką, gdzie Alicja ze siostrą i znajomymi spędza popołudnie. Alicja widzi spieszącego się Białego Królika w kamizelce, który mówi do siebie i zagląda do kieszonkowego zegarka. Dziewczynka podąża za królikiem i wpada do jego norki, przez co trafia do podziemnego świata. Na dnie norki Alicja znajduje się w hali pełnej drzwi, a na stole leży butelka z napojem i tort zmieniający jej wzrost. Alicja naprzemiennie rośnie i maleje, pijąc napój i jedząc tort, przez co jej ciało staje się nieprzewidywalne. Pływa we własnych łzach, które zalały salę, i bierze udział w wyścigu kołowym bez zwycięzców. Alicja trafia do domu Białego Królika, gdzie rośnie do rozmiarów, które nie mieszczą się w pomieszczeniu.
Ania z Zielonego Wzgórza
Lucy Maud Montgomery (1908 r.)
Wybór utworów. Avonlea na Wyspie Księcia Edwarda w Kanadzie — fikcyjna wiejska miejscowość, w której leży farma Cuthbertów. Zielone Wzgórze (Green Gables) — farma i dom rodzeństwa Cuthbertów, miejsce zamieszkania Ani. Szkoła wiejska w Avonlea oraz domy sąsiadów: pani Rachel Lynde, rodziny Barrych, pani Spencer. Ania z Zielonego Wzgórza to pierwsza część cyklu powieści Lucy Maud Montgomery o Ani Shirley. Powieść ukazała się po raz pierwszy w 1908 roku nakładem wydawnictwa L.C. Page & Co. Pierwsze polskie tłumaczenie opublikowano w 1911 roku w wydawnictwie M. Arcta; jego autorką była Rozalia Bernsztajnowa. Akcja rozgrywa się na Wyspie Księcia Edwarda i obejmuje pierwsze pięć lat pobytu Ani w Avonlea, od czerwca 1877 do wakacji 1882 roku. Główną bohaterką jest jedenastoletnia rudowłosa sierota Ania Shirley, obdarzona bujną wyobraźnią i skłonnością do nieustannego mówienia.
Antygona w Nowym Jorku
Janusz Głowacki (1992 r.)
Tompkins Square Park w Nowym Jorku, gdzie w ciągu jednej nocy rozgrywa się cała akcja dramatu. Środowisko ludzi bezdomnych mieszkających w parku, w tym bezdomni emigranci z Europy Wschodniej i Portoryka. Kostnica miejska i molo na Bronxie, do którego zwożone są trumny bezdomnych z całego Nowego Jorku. Akcja dramatu rozgrywa się w ciągu jednej nocy w nowojorskim parku Tompkins Square, w środowisku ludzi bezdomnych, w tym emigrantów. Głównymi bohaterami są bezdomni: Sasza, rosyjski emigrant pięćdziesięciolatek; Anita, bezdomna Portorykanka około czterdziestki; Pchełka, czterdziestoparoletni bezdomny Polak; oraz Policjant. Anita dowiaduje się od Saszy, że jej ukochany John nie żyje i że jego zwłoki mają zostać pochowane jak zwłoki człowieka wyjętego spod prawa, bez godnego pogrzebu.
Antygona
Sofokles (441 r. p.n.e.)
Tebu - miasto po bratobójczej walce Eteoklesa i Polinika; Plac przed pałacem królewskim w Tebach - jedyne miejsce akcji, zgodnie z zasadą jedności miejsca; Grób Polinika poza murami miasta; Loch (grota skalna) do którego zostaje zaprowadzona Antygona. Po śmierci Edypa jego synowie Eteokles i Polinik podzielili się władzą w Tebach, ale wbrew umowie Eteokles po roku rządów nie przekazał tronu bratu. Polinik sprowadził obce wojska, aby odzyskać tron, i między braćmi rozpoczęła się bratobójcza walka, w której obaj zginęli. Władcą Teb został wuj sióstr Kreon, syn Menojkeusa, brat Jokasty, który uznał Polinika za zdrajcę narodu i wydał zakaz grzebania jego zwłok, które miały stać się pastwą dzikich zwierząt i ptaków. Eteoklesowi został wyprawiony uroczysty pogrzeb jako obrońcy miasta, a zwłoki Polinika podlegały karze pośmiertnej.
Artysta
Sławomir Mrożek (1960 r.)
Wybór utworów. Bliżej nieokreślona przestrzeń, o baśniowym, umownym charakterze — bez nazw miejscowości i bez dat. Droga z domu do cyrku oraz plac przed cyrkiem, gdzie w trakcie rozmowy rozkładany jest namiot cyrkowy. Wnętrze cyrku wyłącznie jako przyszłe miejsce pracy, do którego bohater nigdy nie wchodzi. Czas nieokreślony, bez ram historycznych. Tytułowym bohaterem utworu jest Kogut — ptak mówiący ludzkim głosem, czytający gazetę i planujący karierę; w utworze nie występuje postać aktora-człowieka ani scena przemiany człowieka w ptaka. Kogut czyta gazetę i znajduje w niej ogłoszenie o naborze zwierząt do cyrku, co odbiera jako niepowtarzalną szansę na karierę. Kogut od dawna chce zostać artystą i ogłoszenie traktuje jako pierwszy krok do spełnienia tego marzenia. Kogut oznajmia Lisowi, że zgłosi się do cyrku, i opowiada mu o swoich planach. W drodze na rozmowę Kogut wyobraża sobie czekającą go sławę i pieniądze.
Asiunia
Joanna Papuzińska (2011 r.)
Wybór utworów. Warszawa, dzielnica Ochota, ulica Mątwicka — mieszkanie, w którym Asiunia żyje z rodzicami i rodzeństwem, zanim rodzina zostaje rozdzielona. To zarazem prawdziwy adres rodzinny autorki w czasie wojny. Warszawa, Ochota, dom przy ulicy Filtrowej — pierwsze miejsce, do którego trafia Asiunia po zabraniu mamy. Akcja książki rozgrywa się w Warszawie w czasie II wojny światowej i obejmuje zasadniczo tylko ostatni rok wojny. Dla Asiuni wojna zaczyna się tuż po jej piątych urodzinach, w 1944 roku; wcześniejszych lat okupacji nie pamięta.
Balladyna
Juliusz Słowacki (1839 r.)
kraina nad jeziorem Gopło: brzeg jeziora, las, uboga chata Wdowy, chata Pustelnika; Gniezno oraz zamek Kirkora — siedziba władzy, sala uczty, sala sądowa, mury obronne; czasy legendarne, baśniowe — początki państwa polskiego, dynastia Popielidów. Balladyna to dramat romantyczny w pięciu aktach, napisany przez Juliusza Słowackiego w Genewie w 1834 roku i wydany drukiem w Paryżu w 1839 roku. Źródła opisują gatunek utworu nieco odmiennie: Wikipedia nazywa go dramatem romantycznym w pięciu aktach, a katalog Wolnych Lektur podaje rodzaj dramat i gatunek tragedia. Akcja rozgrywa się w czasach legendarnych, baśniowych, w okolicach jeziora Gopło i w Gnieźnie, u zarania państwa polskiego rządzonego przez dynastię Popielidów. Tytułowymi bohaterkami są dwie siostry — Balladyna i Alina — mieszkające razem z matką, ubogą Wdową, w ubogiej chacie w lesie.
Baśnie polskie i europejskie (wybór)
Anonim
Fragmenty. Świat baśni: dwory królewskie, zamki, pałace i wsie, umieszczone w nieokreślonym czasie i miejscu. Las jako przestrzeń próby i zagrożenia — droga Czerwonego Kapturka i miejsce porzucenia dzieci w baśniach z motywem lasu. Kraina nadmorska i morze w bajce o rybaku i rybce, gdzie morze zmienia się wraz z rosnącą chciwością żony. Akcja Kopciuszka rozgrywa się w domu, w którym po śmierci matki dziewczynki ojciec ponownie się żeni, a macocha sprowadza do domu dwie własne córki. Macocha i przyrodnie siostry traktują Kopciuszka jak służącą: każe jej się zajmować najcięższymi pracami, a ona sama sypia na poddaszu i nosi podarte ubrania.
Baśnie
Hans Christian Andersen (1835 r.)
Wybór utworów. Dania i inne umowne krainy baśniowe (wieś, podwórko wiejskie, miasto, pałace, morze i dno morskie, kraina elfów, lodowa pustynia i pałac Królowej Śniegu). Czas baśniowy, nieokreślony i typowy dla baśni. Wyjątkiem jest Dziewczynka z zapałkami, której akcja rozgrywa się w ostatni dzień roku. Księżniczka na ziarnku grochu: książę szuka żony, ale chce poślubić wyłącznie prawdziwą księżniczkę; podróżuje po świecie i nie znajduje kandydatki, która rozwiałaby jego wątpliwości.
Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne
Biblia (500 r. p.n.e.)
Fragmenty. Pustkowie i chaos przed stworzeniem — stan, w którym Bóg rozpoczyna dzieło tworzenia. Ogród Eden — rajski ogród z drzewem życia i drzewem poznania dobra i zła. Ziemia po wygnaniu — świat pracy, cierpienia i śmierci, w którym żyją potomkowie Adama i Ewy. Arka Noego i wody potopu — przestrzeń ocalenia i kary dla świata. Na początku świata nie istniał jeszcze uporządkowany kosmos: ziemia była pusta i bezkształtna, a nad wodami unosił się duch Boży. Stworzenie świata zostało opisane jako dzieło rozłożone na sześć dni, zakończone odpoczynkiem siódmego dnia. Pierwszego dnia powstaje światłość, która zostaje oddzielona od ciemności, co daje początek dniowi i nocy. Drugiego dnia powstaje sklepienie oddzielające wody górne od dolnych, nazwane niebem.
Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy)
Biblia (500 r. p.n.e.)
Fragmenty. Eden — rajski ogród z drzewem poznania dobra i zła; Ziemia pogrążona w potopie i arką Noego; Równina z budowaną wieżą Babel; Kraina Us — majątek Hioba i jego hałda żałoby; Jerozolima i przestrzeń modlitwy psalmisty; Wyspa — miejsce wizji Jana. Księga Rodzaju otwiera się opisem stworzenia świata w siedmiu dniach: od światła, przez rozdzielenie wód, nieba i ładu, po człowieka stworzonego na obraz Boży. Pierwsi ludzie zamieszkują ogród Eden z obowiązkiem jego uprawy i z jednym zakazem dotyczącym drzewa poznania dobra i zła. Rozmowa z wężem prowadzi do złamania zakazu: ludzie spożywają zakazany owoc i zaczynają odczuwać wstyd. Za nieposłuszeństwo para zostaje wygnana z Edenu, a w świat wchodzą praca, ból rodzenia i śmiertelność. Bracia Kain i Abel składają ofiary z różnych płodów; ofiara Abla zostaje przyjęta lepiej, co wzbudza zazdrość Kaina.
Boska Komedia (fragmenty)
Dante Alighieri (1320 r.)
Fragmenty. Las ciemny na skraju piekła w wieczór Wielkiego Piątku roku 1300. Przedsionek piekła z bramą i rzeką Acheront. Dziewięć kręgów piekła układanych kolisto w głębi Ziemi. Miasto Dis otaczające piekło górne kręgi większych grzechów. Styk piekła z Czyśćcem — wyjście na powierzchnię przeciwną Ziemi. Akcja rozpoczyna się, gdy trzydziestoletni Dante budzi się w ciemnym lesie, zgubiony w połowie drogi swego życia. Las symbolizuje zgubienie się człowieka w grzechach i odroczenie drogi do Boga. Poeta próbuje wyrzec się lasu ku świetlistej górze, lecz drogę zagradzają trzy bestie: pantera, lew i wilczyca. Bestie interpretuje się zwykle jako aluzję do grzechów — zmysłowości, pychy i chciwości — które nie pozwalają ujść ku górze cnoty. Po przegranej z bestiami zjawia się duch Wergiliusza, który proponuje prowadzenie podróżnika inną drogą — przez piekło i czyściec. Wergiliusz tłumaczy, że na pomoc poecie posłała go Beatrycze, która uzyskała zgodę Maryi na ocalenie Dantego.
Brzechwa dzieciom
Jan Brzechwa (1953 r.)
Wybór utworów. Wieś, rzeczka i krzak nad wodą (Kaczka Dziwaczka). Targ i stragan z warzywami w dzień targowy (Na straganie). Ogród warzywny i grządki (Pomidor, Chrzan, Na straganie). Dom, kanapa i pokój (Leń, Samochwała). Gabinet lekarski (Żaba). Miasta, miasteczka i okolice w różnych częściach Polski (Sójka). Kaczka Dziwaczka mieszka nad rzeczką, obok krzaka, ale zamiast trzymać się wody wyrusza na piesze wycieczki. Kaczka załatwia zwykłe sprawy na opak — jej sprawunki w mieście nie mają wiele wspólnego że zdrowym rozsądkiem, co zadziwia inne kaczki.
Chłopcy z Placu Broni
Ferenc Molnár (1906 r.)
Budapeszt na przełomie XIX i XX wieku; plac Broni jako terytorium chłopców; Ogród Botaniczny przylegający do placu; cmentarz przy Ogrodzie Botanicznym; gmach szkoły realnej uczęszczanej przez chłopców; dom Nemeczka i dom Boki. Chłopcy z okolic szkoły realnej mają własne terytorium zwane placem Broni, uznawane przez nich za ojczyznę, o którą można walczyć jak o prawdziwy kraj. Grupa organizuje się na wzór wojskowy: wybiera dowódcę, ustala sztandar, przeprowadza ćwiczenia i czuwa nad obroną terytorium. Na czele gromady stoi Boka, uznawany za dowódcę głównego, ceniony za rozwagę i siłę charakteru. Najmłodszym członkiem gromady jest Nemeczek, drobny i słabowity chłopiec, który mimo słabości bez reszty poświęca się sprawom placu.
Chłopi (fragmenty)
Władysław Stanisław Reymont (1904 r.)
Fragmenty. Wieś Lipce na Mazowszu pod Warszawą w końcu XIX wieku. Gospodarstwo Boryny — zagroda z domem, stodołą i polami. Karczma i targ we wsi oraz droga do kościoła w sąsiedniej parafii. Pola, łąki i las otaczające wieś. /chaty i podwórka sąsiadów — Borynów, Kłębowców, Pacześiów. Dwór w oddaleniu od wsi jako siedziba ziemiaństwa. Akcja tomu I zaczyna się jesienią poprzedzającego roku i prowadzi przez Wielki Post, wiosnę i lato do żniw i dożynek. Maciej Boryna jest najbogatszym i najbardziej poważanym gospodarzem we wsi Lipce. Boryna jest już wdowcem po drugiej żonie i ma trójkę dorosłych dzieci: synów Antka i Macieja oraz córkę Marysię. Sześćdziesięcioletni Boryna postanawia ożenić się po raz trzeci, co wywołuje burzę w rodzinie. Boryna wybiera na żonę młodą Jagnę Paczesiówną, ówczesną dziewczynę z sąsiedniego gospodarstwa. Jagna jest uznawana za najpiękniejszą dziewczynę we wsi i ma wielu adoratorów.
Cudowny chłopak
Raquel Jaramillo Palacio (2012 r.)
Wybór utworów. Nowy Jork, dzielnica North River Heights na Upper Manhattanie — miejsce zamieszkania rodziny Pullmanów w książce; Beecher Prep — prywatna szkoła, do której Auggie idzie do piątej klasy (w książce szkoła prywatna; strona polskiego wydawcy nazywa ją szkołą publiczną — zob. ambiguities). Powieść ukazała się 14 lutego 2012 roku nakładem wydawnictwa Alfred A. Knopf i była debiutem R.J. Palacio. Pomysł na książkę powstał po spotkaniu autorki z dziewczynką o zniekształconej twarzy, do którego doszło, gdy Palacio czekała z dziećmi przy lodziarni. Głównym bohaterem jest dziesięcioletni August (Auggie) Pullman, mieszkający z rodziną w North River Heights na Upper Manhattanie. Auggie urodził się z wadą wrodzoną twarzy opisywaną jako zespół Treachera Collinsa (dyzostoza żuchwowo-twarzowa) i przeszedł z tego powodu wiele operacji.
Cukierku, ty łobuzie!
Waldemar Cichoń (2011 r.)
Wybór utworów. Dom pani Lusi, w którym przychodzą na świat kocięta (początek tomu). Mieszkanie rodziny Marcela — główne miejsce akcji. Nazwa miejscowości nie jest podana. Podwórko i najbliższa okolica domu, po której Cukierek wędruje podczas ucieczki. Gabinet weterynaryjny, do którego trafia kot na szczepienie. Książka jest zbiorem krótkich opowiadań dla dzieci; każde opowiadanie opisuje osobną przygodę pręgowanego kota Cukierka. Tom ukazał się po raz pierwszy w 2011 roku nakładem Wydawnictwa Dreams z Rzeszowa.
Detektyw Pozytywka
Grzegorz Kasdepke (2005 r.)
Wybór utworów. Kamienica i jej podwórko: biuro agencji detektywistycznej na jednym z pięter, konkurencyjne biuro w piwnicy, suszarnia, mieszkania mieszkańców, piaskownica, garaż. Miasto — w jednym ze źródeł pośrednich kamienica określona jako warszawska. Plaża nad morzem i pole namiotowe (wątki wakacyjne). Detektyw Pozytywka prowadzi własną agencję detektywistyczną o nazwie Różowe Okulary; jej małe biuro mieści się w pewnej kamienicy.
Doktor Dolittle i jego zwierzęta
Hugh Lofting (1920 r.)
Wybór utworów. Miasteczko Puddleby nad rzeką Marsh w Anglii. Dom doktora na skraju Puddleby z dużym ogrodem i stawem. Morze i rejs statkiem w kierunku równika. Afrykańskie królestwo Jolliginka rządzone przez nieufnego króla. Kraj małp w głąb Afryki. Wyspa piratów Barbaria na oceanie. Bezimienna skalista wyspa, na której znaleziono zaginionego rybaka. Doktor John Dolittle mieszka w Puddleby z siostrą Sarą. Handlarz kociej karmy radzi mu, by leczył zwierzęta zamiast ludzi. Papuga Polinezja uczy doktora mowy zwierząt. Doktor opanowuje mowę zwierząt; zaczynają przychodzić zwierzęcy pacjenci.
Drzewo do samego nieba
Maria Terlikowska (1975 r.)
Wybór utworów. Małe podwórko w mieście, z trzech stron otoczone starymi, brzydkimi trzypiętrowymi kamienicami. Z czwartej strony podwórka niski budynek dawnej kuźni, w czasie akcji używany jako garaż. Tytułowe drzewo rosnące na środku podwórka — wysokie, wyższe od otaczających kamienic i od budynku dawnej kuźni. Utwór jest opowiadaniem dla dzieci i bywa zaliczany do najwcześniejszych tekstów o tematyce ekologicznej adresowanych do młodszych dzieci. Tytułowe drzewo rośnie na środku małego podwórka, które z trzech stron otaczają stare i brzydkie trzypiętrowe kamienice.
Dywizjon 303
Arkady Fiedler (1942 r.)
Wybór utworów. Wielka Brytania w czasie bitwy o Anglię, lato i jesień 1940. Lotnisko Northolt koło Londynu, baza bojowa dywizjonu. Lotnisko Leconfield, miejsce odpoczynku dywizjonu po intensywnych walkach. Niebo nad południową Anglią i kanałem La Manche. Londyn i jego dzielnice w okresie niemieckich nalotów dziennych. Po klęsce kampanii polskiej 1939 wielu polskich pilotów przedostało się przez Francję do Wielkiej Brytanii, gdzie mieli kontynuować walkę z Niemcami po stronie aliantów. Dywizjon 303 utworzono w lipcu 1940, a na lotnisko Northolt dotarł 2 sierpnia 1940 jako jedna z polskich jednostek zwalczanych w Royal Air Force. Na początkach dowództwo brytyjskie nie ufało polskim pilotom: przydzielono im brytyjskich dowódców, którzy mieli zaznajomić ich z językiem, procedurami i taktyką RAF. Zadaniem polskich pilotów było przejście przeszkolenie na myśliwcach Hawker Hurricane i opanowanie brytyjskiej doktryny formacji bitewnych, różnej od polskich nawyków.
Dziadek i niedźwiadek
Łukasz Wierzbicki (2009 r.)
Wybór utworów. Zoo w Edynburgu w czasach współczesnych autorowi książki - miejsce rozmowy dziadka z wnuczką Natalką; Bliski Wschód, Persja, gdzie polscy żołnierze wychodzą z ZSRR razem z armią Andersa; góry i pustynne tereny Iranu, Iraku, Palestyny i Egiptu, przez które przechodzi szlak wojska. Książkę otwiera współczesna scena w zoo w Edynburgu, gdzie dziadek zabiera wnuczkę Natalkę do wybiegu niedźwiedzi i zaczyna opowiadać jej historię niedźwiedzia Wojtka.
Dziady cz. III
Adam Mickiewicz (1832 r.)
Wilno, ulica Ostrobramska — dawny klasztor oo. bazylianów przerobiony przez władzę carskie na więzienie stanu; korytarz i cele więzienne na drugim piętrze, miejsce Prologu i sceny I oraz egzorcyzmów i widzenia księdza Piotra; Wilno — pałac senatora Nikołaja Nowosilcowa, siedziba urzędnika kierującego śledztwem wileńskim. Utwór jest trzecią, ostatnią ukończoną częścią cyklu dramatów Dziady i powstał wiosną 1832 roku w Dreźnie, w rok po klęsce powstania listopadowego, dlatego bywa nazywany Dziadami drezdeńskimi. Bezpośrednim impulsem do napisania utworu było rozbicie tajnych organizacji młodzieży wileńskiej — Towarzystwa Filomatów i związanych z nim filaretów — oraz śledztwo prowadzone na Litwie w latach 1823-1824. Śledztwem wileńskim kierował carski senator Nikołaj Nowosilcow, który objął nim kilkaset osób, a dziesiątki studentów osadzono w klasztorze bazylianów przy ulicy Ostrobramskiej w Wilnie.
Dziady część II
Adam Mickiewicz (1823 r.)
Opuszczona kaplica na cmentarzu — jedyne miejsce akcji. Wnętrze z zapadniętą podłogą i oknem, przez które zaglądają zjawy. Wieś na Litwie (Kresy) — tak wskazują źródła szkolne, natomiast sam utwór nie nazywa miejscowości, więc lokalizacja pozostaje niepewna. Noc obrzędu — akcja biegnie od późnego wieczora do świtu. Dziady to cykl dramatyczny, którego części powstawały w różnym czasie; cały cykl bywa nazywany Dziadami wileńsko-kowieńskimi. II część Dziadów powstała w Kownie w latach 1821–1822. Została opublikowana w 1823 roku w drugim tomie Poezji, razem z wierszem Upiór i IV częścią Dziadów. Akcja rozgrywa się w noc dziadów — obrzędu, który lud odprawiał, aby pomóc duszom zmarłych przodków. Obrzęd odbywa się w opuszczonej kaplicy na cmentarzu i trwa od wieczora do świtu. Obrzędowi przewodzi Guślarz — ludowy mędrzec i pośrednik między światem żywych i umarłych.
Dzieci z Bullerbyn
Astrid Lindgren (1947 r.)
Wybór utworów. Bullerbyn — bardzo mała szwedzka wioska, na którą składają się tylko trzy zagrody (trzy domy stojące obok siebie); Zagroda Środkowa (szw. Mellangården) — dom Lisy oraz jej braci Lassego i Bossego; Zagroda Północna (szw. Norrgården) — dom sióstr Britty i Anny. Bullerbyn to bardzo mała szwedzka wioska; składają się na nią zaledwie trzy zagrody, a mieszka w nich sześcioro dzieci. Trzy zagrody noszą w oryginale nazwy Norrgården, Mellangården i Sörgården; w polskim przekładzie mówi się o Zagrodzie Północnej, Zagrodzie Środkowej i Zagrodzie Południowej.
Dziewczynka z parku
Barbara Kosmowska (2012 r.)
Wybór utworów. Park w polskim mieście, miejsce spacerów Andzi z ojcem, a potem z Jeremiaszem; dom Andzi i jej mamy; szkoła podstawowa, do której chodzi Andzia; współczesność; akcja biegnie od zimy do wiosny i obejmuje około roku żałoby po śmierci ojca. Bohaterką jest Andzia, uczennica szkoły podstawowej, która kilka miesięcy wcześniej straciła ojca. Akcja powieści rozgrywa się zimą, kilka miesięcy po śmierci ojca Andzi. Ojciec Andzi był zapalonym ornitologiem i zabierał córkę do parku, gdzie uczył ją rozpoznawać ptaki i dostrzegać piękno przyrody.
Dżuma
Albert Camus (1947 r.)
Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter powieści. Akcja rozgrywa się w Oranie, algierskim mieście portowym, w latach czterdziestych XX wieku, a narrator podaje rok jako 194., celowo zamazując ostatnią cyfrę daty. Powieść otwiera motto z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe, zbeletryzowanej kroniki londyńskiej epidemii z 1665 roku wydanej w 1722 roku. Sentencja mówi, że równie rozsądnie jest ukazać jeden rodzaj uwięzienia przez inny, jak ukazać coś, co istnieje naprawdę, przez coś, co nie istnieje.
Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi
Rafał Kosik (2004 r.)
Wybór utworów. Warszawa współczesna — miasto z jego szkołami, ratuszem, biurowcami i podziemną infrastrukturą. Gimnazjum imienia profesora Stefana Kuszmińskiego — miejsce rozpoczęcia roku szkolnego, klasa i szkolny strych z kwaterą główną przyjaciół. Dom Neta i pracownia jego ojca — miejsce, w którym powstaje i rozwija się program Manfred. Prolog powieści pokazuje włamanie Gangu Niewidzialnych Ludzi do jednego z warszawskich banków, w trakcie którego sprawcy kradną kobiecie kartę magnetyczną. Felix Polon rozpoczyna naukę w pierwszej klasie gimnazjum i w dniu rozpoczęcia roku nie wie, do której sali ma iść. Na terenie szkoły dwóch starszych chłopaków okrada Felixa z drobnej kwoty, co daje początek wątkowi przeciwstawiania się przemocy szkolnej. Felix poznaje Neta Bieleckiego, z którym trafia do tej samej klasy, oraz Nikę Mickiewicz, której wspólnie pomagają odpędzić chłopców chcących zabrać jej drugie śniadanie.
Ferdydurke (fragmenty)
Witold Gombrowicz (1937 r.)
Fragmenty. Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy; Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens, ogród i okolice wiejskie. Utwór powstał jako polemika z nieprzychylnymi recenzjami debiutanckiego tomu opowiadań Pamiętnik z okresu dojrzewania z 1933 roku; pierwotnie miał to być krótki pamflet wymierzony w krytyków, których narratorka nazywa ciotkami kulturalnymi. Pierwsze wydanie książkowe ukazało się jesienią 1937 roku w warszawskim Towarzystwie Wydawniczym Rój, z datą 1938 na karcie tytułowej; rozbieżność między rzeczywistym rokiem druku a datą wydania powtarzają wszystkie opracowania, w tym encyklopedyczne i autorskie. Pierwsze wydanie zilustrował Bruno Schulz, który jest także autorem okładki; opracowania podkreślają, że publikacja stała się wydarzeniem literackim i przyniosła autorowi rozgłos w środowisku.
Górą Edek
Marek Nowakowski (1999 r.)
Fragmenty. Zatłoczona ulica większego miasta, nazwana tylko ogólnie. Miejsce akcji nie zostało wskazane wprost. Ulica i przyległe parkingi, po których krążą samochody polujące na wolne miejsce. Część aut ustawia się częściowo na chodniku. Brama prowadząca do firm i przedstawicielstw handlowych, w której znika kierowca forda. Opowiadanie Górą Edek wchodzi w skład tomu opowiadań Prawo prerii, wydanego w 1999 roku nakładem wydawnictwa ABC Future w Warszawie. W części opracowań i zestawień lektur opowiadanie datowane jest błędnie na rok 1960; bibliografia autora nie zawiera jednak żadnego tomu z 1960 roku ani tomu zatytułowanego Górą Edek, a rzetelne źródła wskazują na tom Prawo prerii z 1999 roku. Tom Prawo prerii liczy 173 strony i ukazał się w 1999 roku jako zbiór krótkich opowiadań. Tytuł tomu Prawo prerii ma charakter ironiczny: autor przyrównuje początek polskiego kapitalizmu do czasów Dzikiego Zachodu, w których obowiązywało prawo silniejszego.
Hamlet
William Szekspir (1603 r.)
zamek Elsynor w Danii, przełom średniowiecza i epoki nowożytnej; mury zamkowe nocą, gdzie straż widzi ducha; komnata królowej, korytarze i komnata króla; cmentarz przy zamku w scenie finałowej; równolegle opisywana Norwegia Fortynbrasa. Dramat rozpoczyna się nocną wartą na murach Elsynoru, gdzie żołnierze widzą zjawę podobną do zmarłego króla Danii. Do Danii wraca Hamlet z Wittenbergi na pogrzeb ojca i poznaje szybki ślub matki Gertrudy z wujem Klaudiuszem. Klaudiusz po śmierci brata przejął tron i poślubił wdowę, co budzi w Hamlecie bunt wobec pośpiechu i pozorności dworu. Duch ojca wyjawia Hamletowi, że został zamordowany przez brata przez wlanie trucizny do ucha, i żąda zemsty. Duch nakazuje pomścić morderstwo, ale oszczędzić matkę, którą ma osądzić niebo i jej własne sumienie. Hamlet postanawia udawać szaleństwo, aby ukryć swój plan i badać otoczenie bez podejrzeń.
Hobbit, czyli tam i z powrotem
John Ronald Reuel Tolkien (1937 r.)
Śródziemie – fikcyjny świat wymyślony przez autora, osadzony w legendarnej prehistorii. Shire (Zagrabie) i Bag End – kraina hobbitów. Rivendell (Imladris), Góry Mgliste, Mroczna Puszcza (Mirkwood), Miasto na Jeziorze (Esgaroth), Samotna Góra. Czas akcji niedookreślony datą. Akcja rozgrywa się przed wydarzeniami Władcy Pierścieni. Hobbit, czyli tam i z powrotem ukazał się 21 września 1937 roku nakładem wydawnictwa Allen & Unwin w Londynie. Tolkien zaczął pisać książkę dla własnych dzieci; impulsem była jedna kartka, na której podczas sprawdzania prac szkolnych napisał zdanie o hobbicie mieszkającym w norze ziemnej.
Iliada (fragmenty)
Homer (750 r. p.n.e.)
Fragmenty. Obóz Achajów pod Troją w Azji Mniejszej; mury i bramy Troi; pole bitwy między obozem a miastem; Olimp, siedziba bogów; morskie wybrzeże, skąd wychodzi Tetyda. Epos rozpoczyna się inwokacją, w której poeta zapowiada pieśń o gniewie Achillesa, ukazanym jako siła niszcząca Achajów. Plaga spada na obóz grecki pod Troją, ponieważ Agamemnon zatrzymał córkę kapłana Apollina i odmówił jej zwrotu. Chryseis zostaje oddana ojcu, aby uśmierzyć zarazę zesłaną przez Apollina, co jest efektem narady Achajów i mediacji Nestora. Zamiast Chryseis Agamemnon zabiera Briseis, należącą do Achillesa, co wywołuje największy konflikt wewnątrz armii greckiej. Achilles publicznie grozi odejściem z wojny i z rady Ateny powstrzymuje się od uderzenia Agamemnona, zamiast tego wypowiada mu słowa przekleństwa. Zdjęty obrazą Achilles zapowiada, że przestanie walczyć, i prosi matkę Tetydę o wstawiennictwo u Zeusa na rzecz trojan.
Inny świat (fragmenty)
Gustaw Herling-Grudziński (1953 r.)
Fragmenty. Więzienia tranzytowe i śledcze w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie (czerwiec–listopad 1940 roku). Jercewo pod Archangielskiem – obóz pracy przymusowej (łagpunkt zespołu Kargopollag), główne miejsce akcji. Topografia żony w Jercewie: baraki mieszkalne, lazaret, kuchnia z trzema kotłami, Trupiarnia oraz lesopował (wyrąb tajgi). W listopadzie 1939 roku wyruszył jako emisariusz na Zachód przez Litwę, aby poinformować państwa zachodnie o okupacji niemieckiej w Polsce. Zatrzymał się we Lwowie, gdzie korzystał z protekcji Marii Dąbrowskiej i Juliusza Kleinera, a następnie przeniósł się do Grodna i tam znalazł pracę w teatrzyku kukiełkowym. W marcu 1940 roku próbował przedostać się na Litwę; wynajęci przez niego przemytnicy okazali się agentami NKWD i został aresztowany zaraz po opuszczeniu Grodna. Osadzono go w grodnieńskim więzieniu, gdzie zrobiono mu zdjęcie ewidencyjne, które zachowało się do dziś.
Kajko i Kokosz: Szkoła latania
Janusz Christa (1981 r.)
Mirmiłowo — gród otoczony wałami, z chatami, warsztatami i karczmą, miejsce życia głównych bohaterów. Łysa Góra — wzniesienie, na którym znajduje się Wyższa Szkoła Latania prowadzona przez Jagę. Chata i gospodarstwo Łamignata oraz Jagi — miejsce odpoczynku i punkt startowy wyprawy. Akcja albumu rozpoczyna się od skargi Łamignata, który czuje się coraz słabszy i szuka sposobu na odzyskanie sił. Żona Łamignata, czarownica Jaga, prowadzi na Łysej Górze szkołę, w której uczy latania na miotłach. Łamignat udaje się do Mirmiłowa, aby namówić kasztelana Mirmiła na wyprawę do szkoły latania i na jej ukończenie. Kasztelan Mirmił, władca Mirmiłowa, jest postacią hipochondryczną i nieustannie narzeka na swoje zdrowie.
Kamienie na szaniec
Aleksander Kamiński (1943 r.)
Warszawa pod okupacją niemiecką (Generalne Gubernatorstwo): Śródmieście, Mokotów, Żoliborz, Wola, Praga, Powiśle; Państwowe Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie — szkoła głównych bohaterów; Pawiak przy ul. Dzielnej 24/26 oraz siedziba Gestapo w al. Jana Chrystiana Szucha 25. Książka opisuje dzieje grupy warszawskich harcerzy z Szarych Szeregów w okupowanej Warszawie, od czasów przedwojennych do sierpnia 1943. Alek, Rudy i Zośka uczyli się w klasie matematyczno-fizycznej w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego i w maju 1939 zdali maturę. Należeli do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego, nazywanej od koloru chust Pomarańczarnią. W październiku 1939 Rudy wraz z przyjaciółmi przystąpił do lewicowej Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej (PLAN) i działał w niej do końca grudnia tego roku.
Kapelusz Pani Wrony
Danuta Parlak (2009 r.)
Wybór utworów. Świat antropomorficznych zwierząt; czas bliżej nieokreślony, świat baśniowy bez dat. Pani Wrona zdobyła w lesie sławę dzięki eleganckiemu kapeluszowi i po pochwałach przestała pokazywać się publicznie bez niego. Kapelusz uchodził za ostatni krzyk mody i wzbudzał podziw oraz zazdrość, między innymi u Lisicy, która wyznaczała w lesie styl. Na cotygodniowe piątkowe spotkanie pod dębem Pani Wrona przyszła spóźniona i bez kapelusza. Wrona oznajmiła zgromadzonym, że kapelusz został uprowadzony, porwany lub skradziony, po czym bez sił osunęła się na fotel.
Karolcia
Maria Krüger (1959 r.)
Wybór utworów. Stare mieszkanie przy ulicy Kwiatowej w mieście (rodzinny dom Karolci przed przeprowadzką); nowe mieszkanie przy ulicy Kwiatowej z balkonem, widokiem na podwórko i ogród; ulice miasta, którymi leci taksówka i po których odbywają się nocne loty dzieci. Karolcia jest ośmioletnią jedynaczką mieszkającą z rodzicami i ciotką Agatą; pewnego dnia tata oznajmia, że rodzina przeprowadzi się do większego mieszkania przy ulicy Kwiatowej. W dniu przeprowadzki Karolcia zauważa w szparze podłogi, w miejscu gdzie stał kredens, niewielki błękitny koralik i chowa go do kieszeni.
Katarynka
Bolesław Prus (1880 r.)
Wybór utworów. Warszawa drugiej połowy XIX wieku; czas powstania i publikacji utworu to 1880 rok; Ulica Miodowa — trasa codziennych spacerów pana Tomasza, po której chodził nieprzerwanie od trzydziestu lat; przy tej ulicy znajduje się jego kamienica. Tytułowa katarynka to instrument uliczny, z którego melodię wydobywa się przez kręcenie korbą; w XIX-wiecznej Warszawie grali na nich wędrowni muzycy. Pan Tomasz to starszy, zamożny i szanowany mieszkaniec Warszawy. Jest emerytowanym prawnikiem; źródła określają go najczęściej jako mecenasa albo adwokata, a jego zdanie w sprawach prawnych jest wciąż cenione przez znajomych. Mieszka w kamienicy przy ulicy Miodowej. Jego mieszkanie liczy sześć pokoi; dwa okna wychodzą na podwórze i należą do części prywatnej, a pozostałe cztery pokoje przeznaczone są dla gości. Pan Tomasz jest znawcą i miłośnikiem sztuki — kupuje obrazy, chodzi na koncerty i do teatru, a mieszkanie urządza z dużym smakiem.
Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata
Zofia Kossak-Szczucka (1926 r.)
Wybór utworów. Dwór w Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim, wraz z jego wnętrzami, strychem i otoczeniem; źródła podają też, że chodzi o dwór rodziny Kossaków; okolice dworu: rzeka Brennica i jej duch, oraz góra, pod którą mieszka zły duch Sato. Akcja utworu rozgrywa się na Śląsku Cieszyńskim w pierwszych latach po tym, jak ten region znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej. Głównym miejscem wydarzeń jest stary dwór w Górkach Wielkich, w którym mieszka rodzina Kossaków.
Kordian
Juliusz Słowacki (1834 r.)
Dworek szlachecki na ziemiach po powstaniu listopadowym (akt I). Londyn — City bankierskie i nędza robotniczych dzielnic (akt II). Wenecja i Florencja — miłość i rozczarowanie (akt II). Szczyt Mont Blanc w Alpach (akt II). Rzym w noc sylwestrową 1829 roku, przed koronacją papieża Piusa VIII (akt III). Akcja pierwszego aktu toczy się w nocy na wsi, gdzie piętnastoletni Kordian przesiaduje w altanie i dygresyjnie myśli o miłości i samobójstwie. Kordian jest chory na typowo romantyczną chorobę: nadwrażliwość, nudę i rozdarcie między marzeniem a czynem. Grzegorz, wieczny towarzysz marzeń bohatera, uosabia rozsądek ludowy i pytanie o wartość rozmów nad czynem. Kordian kocha dawną wychowawczynię nauczycielkę, która opuszcza dworek; rozstanie pogłębia jego kryzys. Miłość do Wioletty kończy się oszukaną nadzieją — poznanie jej żywej relacji z innym mężczyzną prowadzi Kordiana do prób samobójczych.
Król Maciuś Pierwszy
Janusz Korczak (1923 r.)
Wybór utworów. Fikcyjne królestwo Maciusia z pałacem i stolicą; sąsiednie państwa prowadzące wojnę z królestwem; królestwo Bum-Druma, kraina ludożerców; front wojenny i pola bitew; sala posiedzeń sejmu dzieci i sejmu doroślejących; otoczenie dworskie: ministrowie, adiutanci, dwór. Mały Maciuś zostaje królem po nagłej śmierci ojca i matki, choć jeszcze nie rozumie w pełni śmierci ani zachowań dorosłych wokół siebie. Trzej doradcy — minister wojny, minister spraw zagranicznych i minister przemysłu i handlu — przejmują realne rządy, a Maciuś czuje się wobec nich bezradny. Maciuś odwiedza w przebraniu miasto i przekonuje się, że dzieci są traktowane gorzej niż powinny, co staje się punktem wyjścia jego reformatorskich pomysłów. Maciuś zaprzyjaźnia się z Felekiem, synem położnej, który odważnie mówi mu prawdę i zabiera go na kolejne wycieczki po mieście poza kontrolą dorosłych.
Księga dżungli
Joseph Rudyard Kipling (1894 r.)
Wybór utworów. Dżungla indyjska że wzgórzem Seeonee i rzeką Waingangą; jaskinia wilczej watahy; wioska ludzi na skraju dżungli; ruiny opuszczonego miasta, gdzie mieszkają bandarlogi; spokojne stawy i trakt łowny. Księga dżungli to zbiór opowiadań, w którym wątki chłopca Mowglim przeplatają się z historiami niezwiązanymi bezpośrednio z bohaterem, jak opowieść o manguście Rikki-Tikki-Tavi czy o białych fokach. Tygrys Shere Khan atakuje ludzi, a dziecko wypłasza się do jaskini wilczej watahy, która przygarnia go jako szczenię. Rodzice wilczy przyjmują Mowgliego mimo prawa dżungli, które wymaga, by przybysz był wykupiony przez dwóch członków rady poza obojgiem rodziców. Niedźwiedź Baloo, nauczyciel prawa dżungli, i pantera Bagheera wykupują Mowgliego, ratując go od zagłady przez Shere Khana i buntownicze młode wilki. Mowgli dorasta w wataże, uczy się prawa dżungli od Baloo i poluje z watahą pod wodzą starego wilka Akeli.
Którędy do Yellowstone?
Aleksandra i Daniel Mizielińscy (2020 r.)
Wybór utworów. Puszcza Białowieska; Park Narodowy Yellowstone; Park Narodowy Manú; Park Narodowy Jiuzhaigou; Park Narodowy Namib-Naukluft; Park Narodowy Grenlandii; Park Narodowy Komodo; Park Narodowy Fiordland; wiele miesięcy podróży. Tytuł utworu to Którędy do Yellowstone, a podtytuł brzmi Dzika podróż po parkach narodowych. Tekst i ilustracje przygotowali wspólnie Aleksandra i Daniel Mizielińscy. Pierwsze wydanie ukazało się nakładem Wydawnictwa Dwie Siostry w Warszawie w 2020 roku.
Kubuś Puchatek
Alan Aleksander Milne (1926 r.)
Wybór utworów. Fikcyjny Stumilowy Las (Hundred Acre Wood); dom Kubusia Puchatka, nora Królika, dom Prosiaczka, dom Sowy, dom Kłapouchego; czas akcji niedookreślony; świat oderwany od realiów historycznych, bez dat i realnej geografii. Kubuś Puchatek ukazał się 14 października 1926 roku nakładem wydawnictw Methuen & Co. w Wielkiej Brytanii i E. P. Dutton w Stanach Zjednoczonych. Ilustracje Ernesta H. Sheparda są integralną częścią książki – wyobrażają bohaterów i towarzyszą tekstowi we wszystkich wydaniach. Utwór składa się z dziesięciu rozdziałów, a każdy z nich stanowi odrębną, zamkniętą historyjkę. Historyjki można czytać niezależnie od siebie; wątki nie przechodzą z rozdziału do rozdziału, z wyjątkiem rozdziałów dziewiątego i dziesiątego. Rozdział pierwszy: Puchatkowi kończy się miód, więc próbuje wspiąć się na drzewo, spada i odbija się od gałęzi.
Lalka
Bolesław Prus (1890 r.)
Warszawa — Krakowskie Przedmieście (sklep Wokulskiego), Powiśle, Nalewki, Łazienki, kościół Kapucynów, Pałac Paca (siedziba Sądu Okręgowego). Zasławek — majątek prezesowej Zasławskiej oraz ruiny zamku w Zasławiu. Skierniewice — okolice, w których dochodzi do próby samobójczej Wokulskiego. Kraków — cel wyjazdu Łęckich i Wokulskiego. Akcja właściwa powieści rozgrywa się w Warszawie i obejmuje niespełna dwa lata — od marca 1878 do października 1879. Prowadzenie narracji jest dwutorowe: obok trzeciej osoby narratora wszechwiedzącego występują pierwszoosobowe rozdziały Pamiętnika starego subiekta, a relacja zawiera partie mowy pozornie zależnej. Zdarzenia nie są podane w porządku chronologicznym, lecz przeplatane retrospekcjami. Lalka jest lekturą obowiązkową w liceum i technikum na poziomie podstawowym w zakresie całości, a jej motywy i wątki są wykorzystywane w jawnych pytaniach maturalnych.
Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)
Anonim (Średniowiecze) (1400 r.)
Fragmenty. Lament świętokrzyski: Golgota pod Jerozolimą w Wielki Piątek, w czasie męki i śmierci Chrystusa; Lament świętokrzyski: liturgiczna i dewocyjna przestrzeń Wielkiego Piątku; tekst mógł być wykonywany podczas misterium wielkopiątkowego, które nie zachowało się w całości. Oba zabytki są utworami anonimowymi i figurują w podstawie programowej języka polskiego dla liceum i technikum jako lektury obowiązkowe omawiane w zakresie fragmentów. Lament świętokrzyski datuje się na drugą połowę XV wieku; najstarszy i jedyny znany odpis powstał około 1470 roku. Tytuł utworu pochodzi od benedyktyńskiego klasztoru na Świętym Krzyżu (Łysa Góra), gdzie przechowywano rękopis; w obiegu są także tytuły Żale Matki Boskiej pod krzyżem oraz Plankt. Autor utworu pozostaje nieznany; tradycja przypisuje spisanie tekstu przeorowi klasztoru świętokrzyskiego Andrzejowi ze Słupi, który miał zapisać go w latach siedemdziesiątych XV wieku.
Latarnik, Quo vadis (fragmenty)
Henryk Sienkiewicz (1880 r.)
Wybór utworów. Latarnia morska w Aspinwall na wybrzeżu Panamy. Otwarty ocean i skalisty brzeg, na którym stoi latarnia. Rzym za panowania Nerona, z Pałacem Złotym i Suburą. Dom Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny na wzgórzu transtyberyjskim. Cyrk Nerona i ogrody watykańskie w czasie pożaru Rzymu. Drogi prowadzące z Rzymu na południe Itallii. Latarnik opowiada o Skawińskim, dawnym żołnierzu i wędrowcu, który przez dwadzieścia lat nie przebywał dłużej w jednym miejscu niż pięć tygodni. Skawiński obejmuje posadę latarnika w Aspinwall i po latach tułaczki odnajduje w niej spokój oraz poczucie ostatecznego domu. Latarnia zostaje uznana za wzorowo prowadzoną, a Skawiński czuje się w samotności szczęśliwy, bo przeszkadzały mu tylko ludzie. Skawiński wysyła swoje oszczędności do agenta po książki i dostaje paczkę, w której znajdzie wydanie Pana Tadeusza Mickiewicza.
Lolek. Opowiadania o dzieciństwie Karola Wojtyły (fragmenty)
Piotr Kordyasz (2014 r.)
Wybór utworów. Wadowice: dom Wojtyłów przy wadowickim Rynku, kościół parafialny przy Rynku, męska szkoła podstawowa imienia Marcina Wadowity oraz I Państwowe Gimnazjum Męskie imienia Marcina Wadowity. Okoliczne góry oraz Kalwaria Zebrzydowska z sanktuarium maryjnym i przedstawieniami pasyjnymi. Czas: lata 20. i 30. XX wieku, przedwojenna Polska. Tom jest zbiorem prawie trzydziestu krótkich opowiadań o dzieciństwie i wczesnej młodości Karola Wojtyły. Opowiadania są krótkie i napisane przystępnym językiem, a każda historia obejmuje jeden epizod z życia bohatera.
Makbet
William Szekspir (1606 r.)
Szkocja, XI wiek, czasy legendarnego króla Makbeta panującego w latach 1040-1057; wrzosowisko i okolice Forres, gdzie Makbet i Banko spotykają trzy wiedźmy; obóz wojskowy i pałac królewski w Forres, miejsce relacji o bitwie i nadania tytułu tana Kawdoru. Tragedia powstała około 1606 roku; jest to data przyjmowana umownie, bo nie zachowały się żadne dokumenty teatralne ani wydawnicze określające moment napisania sztuki. Za datowaniem na rok 1606 przemawiają przede wszystkim aluzje do spisku prochowego z 1605 roku oraz do procesu i stracenia jezuity Henry'ego Garneta w 1606 roku, które odnajduje się w scenie Odźwiernego i w języku sztuki. Datowanie sztuki jest sporne po obu stronach: część badaczy uważa, że nie mogła powstać przed 1603 rokiem, gdyż zawiera hołd złożony szkockim przodkom Jakuba I Stuarta, a pojedynczy uczeni cofają moment napisania nawet do 1599 roku.
Mała Apokalipsa
Tadeusz Konwicki (1979 r.)
Warszawa końca lat siedemdziesiątych XX wieku, Polska Rzeczpospolita Ludowa. Dzień 30 kwietnia i noc poprzedzająca święto 1 maja. Mieszkanie narratora w willi dawnej komendy Armii Krajowej przy Albercie na Żoliborzu. Ulice Warszawy, Centrum miasta, okolice Pałacu Kultury i Nauki przygotowywanego do wiecu partyjnego. Narrator, starszy pisarz i były żołnierz konspiracji, prowadzi zapiski przez jedną noc i jeden dzień poprzedzający święto 1 maja, ogłaszając na wstępie, że jest to zapis ostatniego dnia jego życia. Bohater należy do komisji przygotowującej obchody pierwszomajskie i wraz z grupą innych osobistości kultury ma przeglądać kolumnę pochodów, pełniąc dekoracyjną rolę władzy, którą wewnętrznie pogardza.
Mały Książę
Antoine de Saint-Exupéry (1943 r.)
Sahara - pustynia, na której ląduje rozbity samolot pilota-narratora; planetoida B-612 - malutka planeta Małego Księcia z trzema wulkanami i Różą; sąsiednie planetoidy - kolejne małe planety zamieszkane przez króla, próżnego, pijaka, bankiera, latarnika i geografa. Narrator, będąc dzieckiem, narysował węża boa trawiącego słonia, ale dorośli widzieli w tym tylko kapelusz i odradzili mu rysowanie, przez co zajął się zawodem pilota. Jako pilot narrator rozbija się na Saharze, mając ograniczone zapasy wody i próbując naprawić silnik samolotu. W pustyni pojawia się nieznajomy chłopiec, który prosi pilota o narysowanie baranka; zachwyt nad pudełkiem z barankiem w środku wyjawia, że rozmówca ma dziecięcą wyobraźnię. Mały Książę pochodzi z planetoidy B-612, tak małej, że narrator dygresyjnie opisuje jej odkrycie przez tureckiego astronoma, którego nikt nie traktował poważnie w stroju narodowym.
Mania, dziewczyna inna niż wszystkie
Julita Grodek (2017 r.)
Wybór utworów. Warszawa pod zaborem rosyjskim, lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XIX wieku (dom Skłodowskich, pensja, gimnazjum, tajne wykłady Uniwersytetu Latającego). Majątek ziemski i wieś na Mazowszu, gdzie Maria pracuje jako guwernantka. Paryż, przełom XIX i XX wieku: Sorbona, skromne mieszkanie studentki, laboratoria Piotra Curie. Książka jest biografią Marii Skłodowskiej-Curie dla dzieci i młodzieży, opowiedzianą od jej dzieciństwa aż po kres życia.
Mazurek Dąbrowskiego
Józef Wybicki (1797 r.)
Fragmenty. Reggio Emilia we Włoszech, miejsce powstania pieśni; obóz Legionów Polskich we Włoszech; ziemia Polska wyobrażona jako cel powrotu; Wisła i rzeki włoskie jako kierunki przemarszu; Polska lat 1795-1797 po rozbiorach. Tekst pieśni powstał w 1797 roku w Reggio Emilia, w obozie Legionów Polskich formowanych we Włoszech po utracie niepodległości. Autorem słów był Józef Wybicki, działacz polityczny i żołnierz związany z legionami generała Dąbrowskiego. Pieśń miała charakter marszowy: rytmem nawiązywała do mazura, tańca znanego polskiej szlachcie i ludowi. Refren zwraca się wprost do nazwiska generała Jana Henryka Dąbrowskiego i obiecuje powrót legionistów do Polski. Pierwsza zwrotka otwiera się zapowiedzią, że sprawa Polski nie zginęła, dopóki naród żyje.
Miejsce
Andrzej Stasiuk (1994 r.)
Fragmenty. Beskid Niski, bezludna górska dolina po dawnej wsi łemkowskiej. Pusty plac po rozebranej drewnianej cerkwi, goła gliniasta ziemia bez trawy. Wyobrażone wnętrze cerkwi z ikonostasem, ikonami i blaskiem słońca. Wyobrażony strych cerkwi i dzwonnica z gniazdem puszczyka. Droga przez zanikłą wieś, po której jedzie wóz ze starym mieszkańcem. Narrator przybywa w bezludne, górskie miejsce w Beskidzie Niskim, gdzie niedawno rozebrano starą drewnianą cerkiew. Ekipa rozbiórkowa pracowała szybko i rozbiórka zajęła zaledwie dwa miesiące. Po cerkwi pozostaje tylko prostokąt gołej gliniastej ziemi, porównany do płata zdartej skóry. Trawa albo pokrzywy mają wyrosnąć na placu dopiero za rok, pierwszy raz od dwustu lat. Cerkiew stała w tym miejscu około dwustu lat i służyła obrządkowi wschodniemu, greckokatolickiemu lub prawosławnemu. Narrator spotyka na placu mężczyznę z plecakiem, mapą i aparatem fotograficznym, turystę.
Mikołajek
René Goscinny, Jean-Jacques Sempé (1959 r.)
Fragmenty. Paryż i jego przedmieścia w drugiej połowie XX wieku — świat przedstawiony opowiadań. Szkoła — sala lekcyjna, korytarz, podwórko i boisko, miejsce większości wydarzeń. Dom rodzinny Mikołajka — pokój chłopca, salon, ogród i ogródek przed domem. Domy kolegów — ogród Euzebiusza, mieszkanie Ananiasza, dom Alcesta. W opowiadaniu Najmilsza pamiątka klasa przygotowuje się do wspólnego zdjęcia: dzieci mają się ładnie ubrać i uczesać, a do prośby stosują się wszyscy poza Gotfrydem, który przychodzi przebrany za Marsjanina. Podczas ustawiania do zdjęcia dzieci przynoszą z piwnicy skrzynki, brudzą się, kłócą o miejsca i dostają kolejne kary, a cała klasa traci szlabany pod warunkiem, że grzecznie stanie do fotografii; gdy w końcu się ustawiają, okazuje się, że fotograf już sobie poszedł.
Mistrz i Małgorzata
Michaił Bułhakow (1966 r.)
Moskwa lat trzydziestych XX wieku, Związek Radziecki okresu stalinizmu. Aleja Sadowa, mieszkanie numer pięćdziesiąt na czwartym piętrze domu na Alei Sadowej zamieszkane przez Wołanda i jego orszak. Teatr Variétés, restauracja i dom Gribojedowa siedziba stowarzyszenia literackiego MASSOLIT. Na Piatnickiej w alei autorzy Mikhail Aleksandrowicz Berlioz, przewodniczący stowarzyszenia literackiego MASSOLIT, i młody poeta Iwan Bezdomny rozmawiają o poemacie antyreligijnym i o istnieniu Jezusa, gdy zjawia się tajemniczy obcy, który upiera się, że diabeł istnieje. Obcy prorokuje, że Berlioz pozbawi głowy rosyjska Kobieta o imieniu Anna i że jego głowa zostanie odcięta; chwilę później Berlioz ślizga się na oleju wylanym przez Annuszkę i ginie pod kołami tramwaju. Iwan Bezdomny, próbując zatrzymać mistycznego obcego, trafia ostatecznie do szpitala psychiatrycznego, gdzie spotyka człowieka nazywanego Mistrzem.
Mitologia, część I: Grecja
Jan Parandowski (1924 r.)
Olimp - siedziba bogów greckich; starożytna Grecja - Attyka, Argolida, Beocja, Peloponez; Troja i wybrzeża Azji Mniejszej; morze śródziemnomorskie - trasy tułaczki Odyseusza; Kreta - pałac Minosa i labirynt; podziemne królestwo zmarłych - Hades. Parandowski otwiera część grecką opisem powstania świata: z Chaosu rodzą się pierwsi bogowie, a Kronos, ogłuszony przepowiednią o synu, połyka własne dzieci, aż Reja uratuje Zeusa. Zeus po zwycięstwie nad Kronosem i tytanami ustanawia swą władzę na Olimpie i dzieli świat z braćmi: Posejdon dostaje morze, a Hades królestwo zmarłych. Zeus władca bogów zasiada na Olimpie z rodziną bóstw; jego atrybuty to piorun i egida, a jego pozycja w hierarchii olimpijskiej wyznacza porządek całej mitologii greckiej przedstawionej w książce.
Mity greckie (wybór)
Mitologia grecka (800 r. p.n.e.)
Fragmenty. Olimp - siedziba bogów greckich. Starożytna Grecja - Ateny, Teby, Argos, Sparta. Kreta - pałac Minosa i labirynt. Troja i wybrzeża Morza Egejskiego. Podziemia - kraina Hadesa, miejsce kar Syzyfa i Tantala. Kaukaz - skała, do której przykuto Prometeusza. Morza i wyspy - Kreta, Ikaria, Sycylia, droga z Krety. Prometeusz ulepił ludzi z gliny i zaczął ich bronić przed niechcianą surowością bogów olimpijskich. Prometeusz ukradł na Olimpie ogień, ukrył go w pustym wnętrzu łodygi kopru i przekazał ludziom. Za podarowanie ognia Zeus kazał przykuć Prometeusza do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę. Zeus zesłał Pandorę jako pierwszą kobietę, obdarzono ją wszystkimi przymiotami, a przy niej było naczynie z nieszczęściami świata.
Most do Terabithii
Katherine Paterson (1977 r.)
Wybór utworów. Wioska Lark Creek na amerykańskiej wsi w latach siedemdziesiątych. Farma rodziny Aaronsów i otaczające ją pola oraz las. Las z potokiem, który przy dużej wodzie staje się trudny do przekroczenia. Wyobrażone królestwo Terabithia, dostępne po przejściu przez linę zawieszoną nad potokiem. Jess Aarons, jedyny syn w ubogiej rodzinie farmerów, całe wakacje trenuje bieg, by jesienią wygrać wyścig w szkole. Do sąsiedniego domu przeprowadza się rodzina Leslie Burke, zamożna i niezwykła w oczach mieszkańców Lark Creek. W pierwszym dniu szkoły Leslie pokonuje wszystkich chłopców w wyścigu, w tym Jessa, co początkowo rozczarowuje chłopca. Leslie i Jess coraz bliżej się poznają; oboje są outsiderami w szkole i znajdują w sobie oparcie. W lesie za potokiem przyjaciele odkrywają miejsce, które nazywają Terabithią i ogłaszają sobie nawzajem królem i królową tego królestwa. Do Terabithii wchodzi się po linie rozpiętej nad potokiem, co wymaga odwagi i zaufania wobec przyjaciela.
Najpiękniejsze wiersze
Danuta Wawiłow (1999 r.)
Wybór utworów. Dom rodzinny, poranek i kuchnia. Łazienka, przedpokój oraz tramwaj. Podwórko z kałużami po deszczu. Sypialnia dziecka wieczorem. Kuchnia i szafka z daktylami. Droga w nieznane i kraina marzeń. Trójkątne królestwo i sala tronowa. Pokój, w którym dziecko lepi z plasteliny. Dom, w którym mieszka siostra. Przestrzeń dziecięcej wyobraźni. Tytuł Najpiękniejsze wiersze nie jest autorskim tomem z jednym pierwodrukiem, lecz nazwą, którą różni wydawcy nadają wyborom wierszy pochodzących z różnych tomików autorki, dlatego nie istnieje jeden kanoniczny spis treści tego zbioru i trzeba go.
Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek
Justyna Bednarek (2015 r.)
Wybór utworów. Mieszkanie Małej Be i jej rodziców, przede wszystkim łazienka z pralką, kosz na brudną bieliznę i dziura w podłodze pod pralką. Podziemny tunel pod domem, którym skarpetki wydostają się w świat. Plan serialu i świat mediów, w którym karierę robi czarna skarpetka. Łąka, na której szara skarpetka spotyka osierocone myszki. Utwór jest zbiorem dziesięciu opowiadań dla dzieci, z których każde poświęcone jest jednej skarpetce.
O krakowskich psach i kleparskich kotach
Barbara Tylicka (1975 r.)
Wybór utworów. Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem. Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki. Zwierzyniec — przedmieście Krakowa, z którego wychodzą włóczkowie biorący udział w pochodzie Lajkonika. Kraków w czasach legendy był miastem otoczonym murami, a przed jego bramami leżał Kleparz, przez stulecia odrębne miasto, włączone do Krakowa dopiero pod koniec XVIII wieku.
O psie, który jeździł koleją
Roman Pisarski (1967 r.)
Wybór utworów. Włochy — kraj, w którym rozgrywa się cała akcja; niewielka stacja kolejowa Marittima — główne miejsce akcji, miejsce pracy zawiadowcy i miejsce, do którego pies stale wraca; Piombino — miasto, w którym mieszka zawiadowca z żoną i dziećmi; pies jeździ tam na kolację. Akcja opowiadania rozgrywa się we Włoszech, przede wszystkim na niewielkiej stacji kolejowej Marittima oraz w Piombino, gdzie mieszka zawiadowca stacji z rodziną. Zawiadowca stacji znajduje na stacji kundelka, który przyjechał pociągiem, przygarnia go i nadaje mu imię Lampo.
Odyseja (fragmenty)
Homer (720 r. p.n.e.)
Fragmenty. Świat Morza Śródziemnego epoki mykeńskiej, mityczny czas powrotu wojowników spod Troi. Ogygia, wyspa nimfy Kalipso, gdzie Odyseusz spędza siedem lat niewoli-gościny. Scheria, kraina szczęśliwych Feaków z pałacem Alkinoosa i Nausikaą. Itaka, wyspa rodzinna Odyseusza z pałacem opanowanym przez zalotników. Epos rozpoczyna się od inwokacji do Muzy i od prośby o opowiedzenie o tułaczu, który po zdobyciu Troi błądzi po morzach, tracąc wszystkich towarzyszy, i który dąży do powrotu do domu, choć czeka go jeszcze wyprawa do ludu zjadaczy lotosu. Na naradzie bogów Atena przekonuje Zeusa, że nadszedł czas odesłania Odyseusza do domu; jedynym przeciwnikiem pozostaje Posejdon, który po oślepieniu syna Polifema ściga bohatera gniewem morza. Odyseusz spędza siedem lat na wyspie Ogygia u nimfy Kalipso, która obiecuje mu nieśmiertelność i wieczną młodość, jeśli zostanie jej mężem, lecz bohater cały czas tęskni za Itaką i Penelopą.
Ojciec Goriot
Honoré de Balzac (1835 r.)
Paryż w roku 1819, okres restauracji Burbonów po upadku Napoleona; Pensjonat Madame Vauquer przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, dzielnica uboga, na pograniczu Dzielnicy Łacińskiej; Salon wicehrabiny de Beauséant w arystokratycznej części Paryża. Powieść otwiera rozbudowany opis pensjonatu Vauquer: ponury dom przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, z zapachem stęchlizny i salonem utrzymanym przez gospodynię w fałszywej elegancji. Madame Vauquer to wdowa prowadząca pensjonat dla skromnych pensjonariuszy; jej przychody i pozycja społeczna zależą od klasy gości. Wśród mieszkańców pensjonatu są Victorine Taillefer, pozbawiona spadku przez ojca bogatego bankiera, dawny producent wermiszeli Poiret z towarzyszką panną Michonneau, student medycyny Horacy Bianchon oraz sędziwy Corni - w rzeczywistości zbiegły skazaniec.
Opowieść wigilijna
Charles Dickens (1843 r.)
Londyn w połowie XIX wieku, w czasie Bożego Narodzenia. Mroczne biuro i kamienica Ebenezera Scrooge'a. Skromny dom rodziny Cratchitów w ubogiej dzielnicy. Hala tańca u Fezziwiga z czasów młodości Scrooge'a. Wiejska szkoła z internatem z dzieciństwa bohatera. Ulice Londynu w wigilię, targi i domy ubogich. Opowieść zaczyna się od zapewnienia, że wspólnik Scrooge'a Jacob Marley na pewno umarł, bo narrator chce od razu usunąć wątpliwości czytelnika. Ebenezer Scrooge to bogaty, skąpy lichwiarz, który żyje nędznie mimo majątku i gardzi wszystkimi przejawami radości. Narrator porównuje Scrooge'a do mrozu i ostryg, obrazując jego zamknięcie na ludzi jako naturalny stan bohatera. W wigilię siostrzeniec Fred przychodzi do biura z zaproszeniem na świąteczny obiad, a Scrooge odmawia z drwiną o głupocie świąt.
Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa
Clive Staples Lewis (1950 r.)
Anglia w czasie drugiej wojny światowej — Londyn w okresie nalotów i wiejski dom profesora Kirke'a, do którego trafia ewakuowane rodzeństwo; Dom profesora — wielka, pełna zakamarków posiadłość, w której znajduje się pokój z niezwykłą szafą. Akcja powieści zaczyna się w czasie nalotów na Londyn, gdy czworo dzieci Pevensie zostaje ewakuowanych na wieś, do domu profesora Kirke'a. Rodzeństwo tworzą cztery osoby: najstarszy Piotr, Zuzanna, Edmund oraz najmłodsza Łucja. Podczas zabawy w chowanego Łucja wchodzi do starej szafy stojącej w pustym pokoju i odkrywa, że prowadzi ona do zaśnieżonego lasu. W Narnii Łucja spotyka fauna Tumnusa, który zaprasza ją do swojej jaskini i częstuje herbatą.
Oskar i pani Róża
Eric-Emmanuel Schmitt (2002 r.)
Wybór utworów. Szpital dziecięcy, gdzie przebywa Oskar ze swoją chorobą; sala szpitalna z widokiem na przestrzeń oddziału onkologii dziecięcej; korytarze i gabinety szpitala, miejsce wizyt lekarskich i rozmów; wakacyjny wyjazd Oskara i pani Róży z rodziną, w tym nocleg w motelu. Oskar to dziesięcioletni chłopiec chory na białaczkę, który przebywa na oddziale dziecięcym i słyszy rozmowy dorosłych o swojej śmierci. Pani Róża jest wolontariuszką w różowym ubraniu, która podchodzi do Oskara i proponuje mu grę w pisanie listów do Boga. Zasada gry polega na tym, że każdy list odpowiada jednemu z trzynastu dni, które Oskar traktuje jak dekady przeżytego życia. Oskar opowiada pani Róży o rozmowie z chmurą, która wyjaśnia mu sens bólu i cierpienia; rozmowa z chmurą bywa odczytywana jako wizją wewnętrzna. Rodzice Oskara nie umieją rozmawiać z synem o śmierci; ich milczenie boli chłopca bardziej niż sama choroba.
Pamiętnik Czarnego Noska
Janina Porazińska (1964 r.)
Wybór utworów. Sklep z zabawkami; redakcja czasopisma dla dzieci; Łazienki Królewskie w Warszawie; las podczas szkolnej wycieczki; wieś Julci pod Warszawą; zagroda wiejska; hala i bacówka na Podhalu; czasy pokojowe, orientacyjnie połowa XX wieku. Narracja jest prowadzona w formie pamiętnika pisanego przez pluszowego misia Czarnego Noska, który zwraca się wprost do dzieci. Akcja otwiera się w redakcji czasopisma dla dzieci, w której pracuje mama Małgosi. Czarny Nosek odpowiada w redakcji na listy nadsyłane przez dzieci z całej Polski.
Pan Tadeusz (wybrane fragmenty)
Adam Mickiewicz (1834 r.)
Fragmenty. Litwa w latach 1811-1812; zamek Horeszków na wzgórzu nad Soplicowem; zaścianek szlachecki Dobrzyńscy; ogród dworski i staw; Gwardia Napoleona zmierzająca przez Litwę. Powieść poetycka opowiada o sporze dwóch rodów szlacheckich, Sopliców i Horeszków, o własność zamku i o dawne krzywdy. Fabuła rozpoczyna się powrotem młodego Tadeusza Soplicy do rodzinnego dworu po ukończeniu nauki w Wilnie. Inwokacja otwiera utwór i kieruje prośbę o łaskę do kraju rodzinnego, na Litwę, wskazując osobisty stosunek autora do tematu. Soplicowo jest dworem Sędziego Soplicy, brata Jacka, gdzie wychowywał się Tadeusz. Podczas polowania Tadeusz spotyka młodą kobietę, która okazuje się Zosią, wychowanką dworu, przeznaczoną na jego przyszłą żonę.
Percy Jackson i bogowie olimpijscy
Rick Riordan (2005 r.)
Wybór utworów. Współczesne Stany Zjednoczone, głównie Nowy Jork i Manhattan. Yancy Academy — szkoła z internatem na wybrzeżu, gdzie zaczynają się dziwne zdarzenia. Obóz Herosów (Camp Half-Blood) na Long Island — ukryty ośrodek treningowy półbogów. Trasa wyprawy przez Amerykę: od New Jersey przez Meduzę i Saint Louis po Los Angeles. Percy Jackson to 12-letni chłopiec z dysleksją i ADHD, wychowywany w Nowym Jorku przez matkę Sally i znienawidzonego ojczyma Gabe'a Ugliano, który nie wie, kim naprawdę jest. Percy w ciągu sześciu lat został wyrzucony z sześciu różnych szkół, a wokół jego osoby regularnie działy się dziwne rzeczy, których nie umiał wyjaśnić. Na szkolnej wycieczce do Metropolitan Museum of Art opiekunka pani Dodds zamienia się w Erynię i atakuje Percy'ego, a nauczyciel pan Brunner daje mu magiczny miecz, którym chłopiec ją pokonuje — choć nikt zresztą nie pamięta pani Dodds.
Piaskowy Wilk
Åsa Lind (2002 r.)
Wybór utworów. Mały dom nad morzem, w którym Karusia mieszka z mamą i tatą. Hamak między dwiema brzozami przed domem. Plaża nad morzem, miejsce codziennych spotkań z Piaskowym Wilkiem. Podwórko i ogród przy domu. Jałowce na wydmie, pierwszy dom Piaskowego Wilka. Jaskinia za skałą, drugi dom Piaskowego Wilka. Karusia mieszka z mamą i tatą w małym domu nad morzem, a przed domem rosną dwie brzozy, między którymi wisi hamak. Pewnego dnia Karusia chce się kąpać w morzu, ale tata woli leżeć w hamaku i czytać gazetę.
Pieśń o Rolandzie (fragmenty)
Anonim (1100 r.)
Fragmenty. Przełęcz Roncevaux w Pirenejach - miejsce zasadzki i bitwy. Dwór Karola Wielkiego i obóz wojskowy Franków. Zaragoza - siedziba saraceńskiego króla Marsylego. Hiszpania początku IX wieku, ziemia pogranicza chrześcijańsko-muzułmańskiego. Akwizgran - stolica cesarstwa, miejsce sądu nad Ganelonem. Karol Wielki od siedmiu lat toczy wojnę w Hiszpanii; z saraceńskiego króla Marsylego otrzymuje propozycję kapitulacji, zleconą przez Ganelona poselstwo okazuje się podstępem wymierzonym w Rolanda. Na radzie Franków Roland nominuje na posła do Marsylego swojego pasierba Ganelona; urażony i przerażony Ganelon przysięga Rolandowi zemstę jeszcze przed wyruszeniem do wroga. Ganelon zawiera z Marsylim układ zdrady: za bogactwa i wolność obiecuje przepuścić Karola przez Hiszpanię, a w odwecie wskazuje Rolandowi dowódcę tylnych szeregów jako cel zasadzki.
Podania i legendy polskie (wybór)
Anonim
Fragmenty. Gniezno na terenie Wielkopolski; Kruszwica nad jeziorem Gopło; Warszawa nad Wisłą; Wisła jako rzeka w legendach o Wandzie; pierwotna Polska plemienna przed powstaniem państwa. Legenda o Lechu Czechu i Rusie opowiada o trzech braciach, którzy wyruszyli na poszukiwanie nowych siedzib dla swoich ludów. Lech zatrzymał się na miejscu pełnym sosen, a ujrzał tam białego orła na tle słońca, co uznał za znak opatrzności. W miejscu spotkania z orłem Lech wzniósł osadę Gniezno, której nazwa ma odnosić się do gniazda orła. Biały orzeł na czerwonym tle stał się w legendzie początkiem herbu Polski. Podanie o Piaście Kołodzieju opowiada o skromnym gospodarzu, który przyjął wędrownych gości i zorganizował uczestnikom ucztę.
Podróże z Herodotem (fragmenty)
Ryszard Kapuściński (2004 r.)
Fragmenty. Polska lat pięćdziesiątych XX wieku - redakcja i punkt wyjścia pierwszej podróży. Indie połowy lat pięćdziesiątych - pierwsza zagraniczna wyprawa młodego reportera. Chiny epoki rewolucji kulturalnej - kolejna stacja podróży. Etiopia i Persja - kraje, w których Kapuściński czyta Herodota i porównuje go z rzeczywistością. Kapuściński opisuje, jak w latach pięćdziesiątych debiutował jako dziennikarz i jak redaktorka pani Jadwiga wysłała go w pierwszą zagraniczną podróż, ustanawiając warunki powrotu i relacjonowania świata. Pierwsza podróż młodego reportera prowadzi do Indii; młody Kapuściński doświadcza tam szoku kulturowego i zaczyna rozumieć, że zagranica to nie tylko granica, ale zupełnie inny porządek świata. Przed wyjazdem i podczas podróży Kapuściński kupuje Dzieje Herodota, które stają się jego towarzyszem podróży i punktem odniesienia dla wszystkiego, co widzi.
Potop (fragmenty)
Henryk Sienkiewicz (1886 r.)
Fragmenty. Litwa i Podlasie w latach 1655-1656 - dwory szlacheckie, wołoszcz Łowicza i okolice Łaupowa; Rzeczpospolita Obojga Narodów w czasie najazdu szwedzkiego; Kiejdany - miejsce układu Radziwiłła ze Szwedami; Jasna Góra pod Częstochową - klasztor oblężony przez Szwedów w 1655 roku. Akcja otwiera się przyjazdem Andrzeja Kmicica do Łowicza i na Wołoszcz Orzy, gdzie panna Aleksandra Billewiczówna oczekuje na jego przybycie, by zawrzeć zapowiedziany mariaż. Kmicic, chociaż prawy i odważny, prowadzi wokół Łowicza rozboje i napady na szlachtę, przez co zraża do siebie Oleńkę i jej ciotkę oraz całą okoliczną szlachtę. Pod wpływem mowy miłosnej Oleńki Kmicic składa przyrzeczenie zmiany postępowania i rezygnuje z rozbojów, po czym wyrusza w podróż na Litwę. Tymczasem na Litwie hetman Janusz Radziwiłł prowadzi prywatną politykę, a ostatecznie zawiera układ w Kiejdanach ze Szwedami, poddając Wielkie Księstwo Litewskie królowi szwedzkiemu.
Proces (fragmenty)
Franz Kafka (1925 r.)
Fragmenty. Bezimienne miasto zwane stolicą, w czasach współczesnych Kafce, prawdopodobnie Praga; Mieszkanie Józefa K. u gospodyni pani Grubach, pensja u niskiej kobiety i jej córki; Ciasne apartamenty na strychach obracające się w sale rozpraw sądowych, w różnych dzielnicach miasta. W trzydziestych urodzinach Józefa K., prokurenta banku, zostaje aresztowany przez dwóch urzędników sądowych, Willema i Franza, w swoim własnym mieszkaniu; nie zna zarzutu i nie zostaje pozbawiony wolności. Nadzorca powiadamia K., że aresztowanie nie odbiera mu swobody poruszania się, ale że jest on oskarżony i ma pozostawać do dyspozycji sądu; powołuje komisję, która ma badać sprawę. K. próbuje dochodzić praw i rozeznać w sytuacji, ale nie udaje mu się ustalić, jaki zarzut go dotyczy ani jaki organ go oskarża. Pani Grubach rozmawia z K. o aresztowaniu, zaznaczając, że nie wpłynęło to na jej sympatię do lokatora; jej służąca fräulein Bürstner jest pierwszą kobietą, z którą K. rozmawia o procesie.
Profesor Andrews w Warszawie
Olga Tokarczuk (1998 r.)
Fragmenty. Warszawa w grudniu 1981 roku, w dniach wprowadzenia stanu wojennego. Puste, zimowe ulice miasta, przed którymi stoją czołgi i wojskowa technika. Warszawski hotel, w którym mieszka Andrews i goście z zagranicy. Domy i wnętrza mieszkań Polaków, do których błąka się bohater. Londyn i angielska rzeczywistość po powrocie bohatera z Polski. Andrews, angielski psycholog i wykładowca, przyjeżdża do Warszawy, aby wygłosić cykl wykładów, i zamieszkuje w jednym z hoteli stolicy. Bohater w momencie przyjazdu doświadcza Warszawy jako miasta nieznajomego, pełnego cudzych znaków i języka, którego nie rozumie, co od początku budzi w nim poczucie osaczenia. Andrews wkrótce staje przed problemem porozumienia: wykład ma się odbyć, ale tłumaczka, która ma mu pomóc, nie przychodzi, a bohater nie zna języka polskiego.
Proszę państwa do gazu
Tadeusz Borowski (1948 r.)
Fragmenty. Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej. Rampa kolejowa w Birkenau, na której odbywa się selekcja transportów przybywających ludzi. Baraki i wnętrza obozowe: miejsce życia, apeli i noclegów więźniów. Kanada - obozowy magazyn odzieży i bagaży mordowanych ludzi, miejsce pracy bohatera. Akcja rozgrywa się w obozie Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej, a świat opowiadania podporządkowany jest jednej zasadzie: przetrwaniu za wszelką cenę. Bohaterem i narratorem opowiadania jest Tadeusz, więzień obozu, który relacjonuje wydarzenia z perspektywy osoby zanurzonej w obozowej codzienności. Opowiadanie rozpoczyna się poranną sceną w baraku: więźniowie wstają, zajmują się drobnymi sprawami codziennymi, a ich rozmowy dotyczą jedzenia, pracy i kąpieli. Narrator dowiaduje się, że praca czeka w Kanadzie - obozowym magazynie bagaży - co budzi w więźniach zaskakującą radość i uczucie szczęścia.
Przedwiośnie
Stefan Żeromski (1924 r.)
Baku nad Morzem Kaspijskim - miasto naftowe, w którym Cezary spędza dzieciństwo i młodość. Rewolucyjna Rosja i bolszewicka Moskwa - wędrówki Cezarego w okresie wojny domowej i rewolucji październikowej. Polska lat 1920 - front wojny polsko-bolszewickiej, do którego wstępuje bohater. Dzieje Cezarego Baryki zaczynają się w Baku nad Morzem Kaspijskim, gdzie jego ojciec Seweryn prowadzi zamożne życie profesora weterynarii i dzierżawcy roli nafciarza. Ojciec opowiada synowi bajkę o Polsce jako kraju szklanych domów, w którym ludzie mieszkają w krystalicznych budynkach, a życie jest dobrobytem i sprawiedliwością; legenda ta staje się puentą dzieciństwa bohatera. Rodzice Cezarego słabo poznają go: ojciec oddaje go do polskiej szkoły prowadzonej potajemnie w domu, a matka, pobożna i czuła, przekazuje mu religię; rodzina kocha siebie, ale świat wychowania zostaje wstrząśnięty.
Przygody Tomka Sawyera
Mark Twain (1876 r.)
Wybór utworów. Lata 40. XIX wieku, przedwojenna Ameryka nad Missisipi; St. Petersburg w Missouri: fikcyjne miasteczko wzorowane na Hannibal, dzieciństwie Marka Twaina; Rzeka Missisipi i jej wyspy, w tym bezludna wyspa Jacksona; Stary cmentarz na skraju miasteczka, miejsce nocnej sceny morderstwa. Tomek Sawyer to wychowany przez ciotkę Polly sierota żyjący w miasteczku St. Petersburg nad Missisipi; jest niedbały do nauki, pełen wyobraźni i mistrz w wymyślaniu psot i unikania kary. Kara za bitwę, malowanie płotu, zostaje przez Tomka zamieniona na zysk: chłopiec tak umiejętnie udaje przyjemność z pracy, że koledzy płacą za możliwość malowania, co daje Twainowi słynny wykład o tym, że praca to to, co trzeba zrobić, a zabawa to to, co się robi dobrowolnie. Tomek zakochuje się w Becky Thatcher, córce nowego sędziego, zdobywa jej uczucia dzięki sprytowi i przegranej emocji związanej ze wspomnieniem zaręczyn z Amy Lawrence, a potem zawodzi ją, przyznając się do dawnej sympatii z Amy.
Psie troski
Tom Justyniarski (2013 r.)
Wybór utworów. Polska — nieustalona konkretna miejscowość. Dom rodzinny Adama z ogrodem i łąką za domem. Schronisko dla zwierząt (poprzednie miejsce pobytu Betty). Droga że szkoły do domu Adama — asfaltowa szosa prowadząca przez pola, a następnie przez lasek. Rów przy drodze, w którym znaleziono rannego chłopca. Betty, suczka rasy bernardyn, przebywała w schronisku dla zwierząt; była bardzo wychudzona i miała na grzbiecie dwie rany. Wcześniej Betty należała do właścicieli, którzy ją zaniedbywali: trzymali ją na krótkim sznurku na zewnątrz, bez budy, głodzili i bili.
Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą
Agnieszka Frączek (2013 r.)
Wybór utworów. Łódź, kamienica i jej podwórko oraz ciemne schody, koniec XIX i początek XX wieku (akcja zaczyna się przy narodzinach bohatera we wrześniu 1894 roku). Sieradz, dom ciotki Rozalii, do której Julek ucieka po złej ocenie. Wakacje poza Łodzią, miejsce nieustalone, skąd bohater przywozi jaszczurki i zaskrońce. Bohaterem książki jest Julian Tuwim, nazywany w domu Julkiem, urodzony we wrześniu 1894 roku w Łodzi.
Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII)
Adam Mickiewicz (1834 r.)
Wybór utworów. Reduta na Woli pod Warszawą podczas obrony stolicy we wrześniu 1831 roku. Brzeg jeziora Świteź na Litwie, otoczonego borem i bagnami. Soplicowo i dwór Sędziego na Litwie w latach 1811 i 1812. Zamek Horeszków przedmiot sporu Sopliców i Hrabi. Rzym i Paryż jako tło wątku emigracyjnego Jacka Soplicy. Reduta Ordona to wiersz opowiadaniowy z 1832 roku, obrony reduty na Woli podczas insurekcji wrześniowej powstania listopadowego Narrator wiersza to powstaniec, który po latach wspomina wybuch reduty i postać dowódcy obrony, porucznika Ordona Podczas szturmu wojsk rosyjskich Ordon broni reduty aż do zabrania się jej przez nieprzyjaciela Świtezianka to ballada Mickiewicza opublikowana w cyklu Ballad i romansów, osnuta nad jeziorem Świteź na Litwie Strzelec spotyka nad jeziorem młodą dziewczynę, która stawia mu warunek przysięgi wierności jako dowodu uczucia Za złamaną przysięgę strzelec zostaje ukarany wieczną niewolą na dnie jeziora, wśród utopionych zjaw Ballada domyka się.
Rok 1984
George Orwell (1949 r.)
Oceania - jedno z trzech superpaństw świata, rządzone przez Partię i kult Wielkiego Brata. Londyn, główny pas pierwszej strefy (Airstrip One) - zrujnowane miasto wiecznych wojen i telemetrycznych ekranów. Ministerstwo Prawdy - miejsce pracy Winstona, instytucja fałszująca dokumenty i przeszłość. Akcja rozpoczyna się w roku 1984 w Oceanii, gdzie Winston Smith, pracownik Ministerstwa Prawdy, wraca do mieszkania bloku Zwycięstwo i pod czujnym okiem ekranu telemetrycznego zaczyna pisać dziennik, czyli czyn zakazany przez partię. Świat powieści podzielony jest na trzy superpaństwa stale ze sobą walczące: Oceanii, Eurazję i Wschodni Ameryk; wojna trwa non stop i służy utrzymaniu społeczeństwa w biedzie i posłuszeństwie.
Romantyczność i inne ballady
Adam Mickiewicz (1822 r.)
Fragmenty. Miasteczko na dawnej Litwie z rynkiem, przy którym nocą gromadzi się tłum wokół Karusi. Teren przy cmentarzu i ratuszu, gdzie dziewczyna rozmawia z duchem zmarłego Jasia. Jezioro Świteź i okolice Płużyn na dawnych ziemiach litewskich. Las nad Bugiem i droga powrotna kupca do domu, miejsce napadu zbójców. Karusia, osierocona dziewczyna zakochana w zmarłym Jaśku, nocuje na rynku miasteczka i twierdzi, że widzi ducha ukochanego, z którym rozmawia i tańczy. Karusia pochodzi z ludu, została sierotą i po śmierci Jasia popadła w stan, który otoczenie uważa za obłęd, a ona sama trwa w przekonaniu o codziennych spotkaniach z ukochanym. Dziewczęta z tłumu odprowadzają Karusię do domu, bo powszechnie uważa się ją za osobę obłąkaną i dziwną, choć sam tłum przyciąga wieść o jej nocnych seansach. Starzec wykładający rozumem świat uważa Karusię za ofiarę zabobonu i twierdzi, że zjawę trzeba wytłumaczyć złudzeniem zmysłów oraz chorobą wyobraźni.
Skąpiec
Molier (1668 r.)
dom Harpagona w Paryżu wraz z jego ogrodem; ulica przed domem Harpagona, miejsce spotkań i tajnych narad młodych; mieszkanie Marianny i jej matki w mieście; ogród Harpagona, w którym zakopana jest skrzynka że złotem; miejsce posiedzenia komisarza badającego kradzież. Harpagon, sześćdziesięcioletni wdowiec o potwornie chciwym usposobieniu, wyznaje w monologu skierowanym do widowni, że ukrył w ogrodzie skrzynkę pełną złota i żyje w ciągłym lęku przed jej kradzieżą. Podejrzewa o zakusy na majątek każdego, kogo spotka, łącznie z własnymi dziećmi i domownikami, a samo mówienie o pieniądzach uważa za ryzykowne. Walery, młody szlachcic z Neapolu, wyznaje w rozmowie z Elizą i na forum widowni, że poznał ją, gdy uratował ją od utonięcia, zakochał się i dla zbliżenia do ukochanej zatrudnił się w domu Harpagona na posadzie zarządcy, ukrywając przed ojcem dziewczyny swą szlacheckie pochodzenie i prawdziwe intencje.
Sklepy cynamonowe (wybrane opowiadania)
Bruno Schulz (1934 r.)
Fragmenty. Prowincjonalne miasteczko galicyjskie wzorowane na Drohobyczu, z rynkiem, ulicami bocznymi i sklepami kupieckimi. Dom kupca z tekstyliami na rynku, z sennym podwórzem, kuchnią Adeli i poczekalnią ojca. Ostatnia księgarnia i osobliwe sklepy z ptasimi piórami, jajami i materiałami na wyglądającej nocnej ulicy. Zbiór opowiada dzieje kupieckiej rodziny z małego galicyjskiego miasteczka podobnego do rodzinnego Drohobycza autora, ale rzeczywistość zostaje przetworzona przez wyobraźnię i zmitologizowana. Sam autor wyjaśniał w exposé dla niemieckiego wydawcy, że próbuje wydobyć z dziejów rodziny mityczny sens, a nie zewnętrzny życiorys: historia domu staje się prywatną mitologią. Narratorem i bohaterem jest Józef, młody chłopiec, w którym odbijają się cechy samego pisarza; odkrywa świat z dziecięcą fascynacją i lękiem.
Sposób na Alcybiadesa
Edmund Niziurski (1964 r.)
Wybór utworów. Męska jedenastoletnia szkoła dysedukacyjna im. Lindego w powojennej Warszawie; klasa VIIIa w końcowym roku nauki, tuż przed egzaminami; ulice i zabytki Warszawy w czasie oprowadzania wycieczki z Ełku; kółko teatralne i korytarze szkolne jako przestrzeń układów między uczniami. Akcja rozgrywa się w męskiej jedenastoletniej szkole dysedukacyjnej im. Lindego w Warszawie, wśród uczniów kończących szkołę Uczniowie klasowo porozumiewają się przeciwko nauczycielom, których nazywają gogami, i budują spisek opanowania szkoły Chłopcy dążą do wypracowania skutecznych sposobów na każdego z pedagogów, próbując najpierw prośb i podstępów Własne metody uczniów okazują się nieudolne, więc postanawiają kupić gotowy sposób za pieniądze Na cały sposób stać ich tylko na najtańszy, czyli SPONA, czyli Sposób na Alcybiadesa SPONA zostaje zakupiona od niejakiego Wątłusza Pierwszego, który sam nie pamięta jej treści Treść sposobu wtajemnicza chłopców Juliusz Lepki zwany Szekspirem, prezes kółka.
Stary człowiek i morze
Ernest Hemingway (1952 r.)
Wybór utworów. Kubańska wioska rybacka nad Zatoką Meksykańską, w rejonie Hawany. Gulf Stream, ciepły prąd morski pełen wielkich ryb. Otwarte morze poza zasięgiem wzroku lądu. Mała łódź rybacka z masztami i żaglem że zwiniętego brezentu. Kabina Santiago z obrazami Najświętszej Maryi Panny z Kuby i zdjęciem żony. Santiago to stary, słynący kiedyś z siły rybak z Kuby, który od 84 dni nie przyniósł do wioski żadnej ryby Po 40 dniach bez ryby rodzice przenieśli chłopca Manolina do innej, szczęśliwszej łodzi, ale chłopiec nadal troszczy się o starca W 85. dniu Santiago wypływa daleko poza zasięg pozostałych łodzi, na wody pełne wielkich ryb O godzinie południa wielki marlin bierze przynętę i zaczyna ciągnąć łódkę starca w głąb morza Santiago wytrzymuje ciągnięcie liny przez dwa dni i dwie noce, cierpiąc ból skaleczonej ręki i pleców Trzeciego dnia marlin wynurza się nad powierzchnią i Santiago harpunem zabija rybę przywiązaną do łodzi Marlin okazuje się większy od łodzi, więc starzec.
Syzyfowe prace (fragmenty)
Stefan Żeromski (1897 r.)
Wybór utworów. Majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami. Szkoła elementarna w Owczarach. Gimnazjum rządowe w Klerykowie, z podwójnym murem i pałacem biskupim w tle. Progimnazjum w Pyrzogłowach, do którego trafia Andrzej Radek. Klasowe sale z rosyjskim nadzorem, koło samokształcenia na skrzyżowaniach uczniowskich schadzek. Mały Marcin Borowicz, syn zamożnych rodziców z majątku Gawronki, zostaje odwieziony do szkoły elementarnej w Owczarach. Po szkole w Owczarach Marcin trafia do gimnazjum w Klerykowie, szkoły rządowej przepełnionej rosyjskim nadzorem. W trakcie nauki w gimnazjum umiera matka Marcina, co pogłębia jego samotność i zależność od środka szkolnego. Marcin przeżywa cichą pierwszą miłość do Anny Stogowskiej, zwanej Birutą, nie zamieniając z nią ani słowa. Uczeń gimnazjum w Klerykowie przybywa po wyrzuceniu że szkoły warszawskiej, wnosząc do klasy doświadczenie wielkomiejskiej konspiracji.
Szewcy
Stanisław Ignacy Witkiewicz (1934 r.)
Fantastycznie urządzony gabinet szewski i warsztat, miejsce niedookreślone geograficznie i czasowo. Więzienie i tak zwana leniwnia, do której zostają zamknięci szewcy. Pałacowe i urzędowe wnętrza nowej władzy po zamachu stanu i rewolucji. Abstrakcyjna przestrzeń końca świata, w której rządzą maszyny, biurokracja i manekiny. Szewcy cierpią z powodu ciężkiej, bezsensownej i bezmyślnej pracy, w której czują się wykorzystywani i upokarzani przez swojego pracodawcę. Ich ciemiężycielem jest prokurator Robert Scurvy, który z obawy przed buntem pracowników dokonuje wraz z Dziarskimi Chłopcami zamachu stanu i zdobywa władzę. Po zamachu szewcy zostają zamknięci w leniwni i skazani na przymusową bezczynność, co dla ludzi przyzwyczajonych do pracy jest formą kary.
Tajemniczy ogród
Frances Hodgson Burnett (1911 r.)
Wybór utworów. Początek XX wieku, epoka edwardiańska. Brytyjskie Indie na początku powieści: dom rodziców Mary, w której wybucha zaraza cholery. Yorkshire w północnej Anglii: rozległe wrzosowiska irogowate i surowy klimat. Misselthwaite Manor: ogromny, ponury dwór szlachecki stojący na skraju wrzosowisk, z setkami pokoi, w tym zamkniętymi skrzydłami. Mary Lennox to dziesięcioletnia, chorowita i zaniedbana dziewczynka z bogatej brytyjskiej rodziny mieszkającej w Indiach, wychowywana przez służbę, przez co rozkapryszona i wyniosła. Podczas epidemii cholery rodzice Mary i większość służby umierają, a opuszczona dziewczynka zostaje odkryta przez brytyjskich żołnierzy. Po śmierci rodziców Mary zostaje odesłana do Anglii, pod opiekę wuja Archibalda Cravena, męża siostry jej ojca, mieszkającego w Misselthwaite Manor na wrzosowiskach Yorkshire.
Tango
Sławomir Mrożek (1964 r.)
jeden pokój w mieszkaniu Stomila, umeblowany tak, że przypomina jednocześnie salon i zagrodę, z ławką, stołem i porządkami gospodarskimi; ta sama scena przez całą sztukę, zgodnie z zasadą jedności miejsca. Akcja toczy się w jednym pokoju, który łączy funkcje mieszkania, warsztatu i zagrody, co obrazuje chaotyczną mieszankę porządków po odrzuceniu starych form. Dziadek Eugeniusz reprezentuje przedwojenną kulturę i tradycję, pisze wiersze i trzyma się zwyczajów oraz konwenansów minionego świata. Stomil, ojciec Artura, porzucił dawne konwenansy i oddał się idei wolności, co widać w jego swobodnym ubiorze i pogardzie dla dawnych form. Eleonora, matka Artura, zachowuje się jak Kobieta z lekkich towarzyskich obyczajów i troszczy się o własną wygodę bardziej niż o porządek rodziny. Babcia Eugenia jest ostatnią osobą pielęgnującą codzienną pracę i zwyczaje, dzięki którym dom jeszcze jakoś funkcjonuje.
Treny
Jan Kochanowski (1580 r.)
Dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią. Wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka. Przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki zmarłej, rozmowa ojca z duchem. Ogólnoludzka scena egzystencjalna: świat, w którym śmierć zaskakuje nawet najsilniejszych. Cykl otwiera prośba o płacz Heraklita i pieśń Symonidesa, by opłakać przedwczesną śmierć dziewczynki, która odeszła przed dojrzeniem zarówno ciała, jak i rozumu — sygnał paradoksu trenu o dziecku. W Trenie I podmiot nazywa zmarłą orężem odranym z boku matki i pyta, czy ją pod ziemią zamknął Prozerpina, sięgając po mitologiczne obrazy śmierci. Tren II rozpamiętuje to, jak ojciec pisał kiedyś wesołe wiersze o dzieciach, a teraz pióro porzucił, bo jedyna córeczka, o którą mu chodziło, umarła.
Trzej muszkieterowie
Aleksander Dumas (1844 r.)
Wybór utworów. Francja początku XVII wieku, głównie Paryż z pałacem Luwrem, gospodami i warsztatami. Dwór króla Ludwika XIII i kardynała Richelieu, rywalizacja gwardii królewskiej i kardynalskiej. Anglia, rezydencja księcia Buckingham i hrabiego de Winter. Drogi między Paryżem a wybrzeżem kanału La Manche oraz karczmy i zajazdy po drodze. Francja roku 1625: formalnie rządzi Ludwik XIII, lecz rzeczywistą władzę skupia w swoich rękach kardynał Richelieu, który dysponuje własną gwardią i siecią szpiegów. Osiemnastoletni Gaskończyk d’Artagnan opuszcza rodzinne strony, aby wstąpić do elitarnej formacji muszkieterów królewskich dowodzonej przez pana de Tréville’a, starego przyjaciela ojca. Od rodziców chłopak dostaje wyróżniający się koń, starą szpadę, list polecający do kapitana muszkieterów oraz radę, by nie znosił żadnej obrazy.
W pustyni i w puszczy
Henryk Sienkiewicz (1911 r.)
Wybór utworów. Port Said w Egipcie — miejsce otwarcia powieści i dom rodzin Tarkowskiego i Rawlisona. Kanał Sueski i Kompania Kanału Sueskiego — miejsce pracy ojców Stasia i Nel. Izmaila i Kair — etapy podróży dzieci koleją. Medinet oraz prowincja El-Fajum — miejsce świąt i punkt, z którego dzieci zostają uprowadzone. Powieść otwiera się w Port Saidzie rozmową czternastoletniego Stasia Tarkowskiego i ośmioletniej Nel Rawlison o uwięzieniu Fatmy, żony sudańskiego dozorcy Smaina. Smain zdradził angielskie władze, przywłaszczył sobie pieniądze przeznaczone na wykup jeńców i przyłączył się do powstania mahdystów. Ojcowie dzieci, Władysław Tarkowski i George Rawlison, są inżynierami zatrudnionymi przy budowie i modernizacji Kanału Sueskiego. Ojcowie wyjeżdżają służbowo do prowincji El-Fajum, a dzieci mają do nich dołączyć po rozpoczęciu ferii. Fatma przychodzi nocą do inżynierów, prosi o wstawiennictwo u władz i poleca wielbłądników Idrysa i Gebhra jako rzekomo bezpiecznych przewodników.
Wesele
Stanisław Wyspiański (1901 r.)
Wiejska izba Bronowic, w której odbywa się wesele inteligencji krakowskiej z chłopami. Przedsionek i podwórze chaty, gdzie pojawiają się postacie fantastyczne. Ta sama izba po północy, wypełniona widzeniami i tańcem chocholim. Bronowice pod Krakowem na przełomie XIX i XX wieku, w Galicji pod zaborem austriackim. Wesele jest osnute na autentycznym ślubie poety Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną, zawartym w lutym 1900 roku w Bronowicach pod Krakowem, gdzie inteligencja krakowska bawiła się razem z chłopami. Dramat składa się z trzech aktów: pierwszym jest przyjęcie nowożeńców, drugim wesele z kontrastem dwóch światów, a trzecim zabawa, w której kolejni goście doświadczają widzeń, a całość kończy chocholi taniec.
Wiersze dla dzieci
Julian Tuwim (1938 r.)
Wybór utworów. Stacja kolejowa i trasa pociągu; ogród i pole z rzepką; afrykańska wioska i szkoła; dom pana Hilarego; podniebna podróż aeroplanem; dwudziestolecie międzywojenne. Tytuł Wiersze dla dzieci nie oznacza jednego utworu, lecz zbiorczy tytuł, pod którym w rozmaitych wydaniach ukazują się wiersze Tuwima dla najmłodszych; skład i układ tomów różnią się między wydawcami. Wiersz Bambo, najstarszy z omawianych w szkole utworów tego zbioru, ukazał się po raz pierwszy w 1935 roku na łamach Wiadomości Literackich.
Wścibscy
Dorota Gellner (2012 r.)
Wybór utworów. Polska, bliżej nieokreślone miasto. Sceny rozgrywają się w przestrzeniach codziennych i sąsiedzkich: park, klatka schodowa i mieszkania sąsiadów (drzwi, dziurka od klucza, ściana między mieszkaniami), ogród sąsiadów z murem porośniętym różami, cukiernia, dom rodzinny przy stole i przed telewizorem, gabinet lekarski. Książka jest cyklem siedemnastu krótkich, osobnych, rymowanych historyjek dla dzieci o wścibstwie, czyli o niezdrowym interesowaniu się cudzymi sprawami.
Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII
Jan Kochanowski (1580 r.)
Wybór utworów. Czarnolas – wiejski dwór poety, opisany we fraszce Na dom w Czarnolesie i Na lipę; Świat dworski i towarzyski Polski renesansowej, z którego czerpał większość fraszek; Dom Kochanowskiego w Czarnolesie po śmierci córki Urszulki, sceneria trenów VII i VIII. Fraszka Na dom w Czarnolesie przedstawia dom poety jako miejsce zdrowia, czystości, dobrych obyczajów i spokoju, w którym uczone rozmowy toczą się bez pretensji i poezja porządkuje życie. We fraszce O żywocie ludzkim poeta podsumowuje los człowieka jako ciąg niedosytu: nikt nie jest zadowolony że swojego położenia, a szczęście uznaje się dopiero po jego utracie. Fraszka O doktorze Hiszpanie jest satyrą na nieuctwo i medycynę szarlatana, który łapie pacjentów jak raki łapią na patyk czaple – puenta odsłania oszustwo. We fraszce Na lipę podmiot liryczny ucztuje w cieniu lipy posadzonej w 1511 roku przez panią Annę z Otfinowskich i dziękuje człowiekowi, który ją posadził, chwytając się radości tu i teraz.
Wybrana satyra
Ignacy Krasicki (1779 r.)
Fragmenty. Rzeczpospolita szlachecka drugiej połowy XVIII wieku w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dwory i folwarki ziemiańskie, w których rozgrywają się opowieści o modnych żonach i pijackich obyczajach. Dwór królewski i warszawskie salony, wobec których szlachta sformułowała szereg oskarżeń. Cykl Satyry ukazał się w dwóch częściach, w latach 1779 i 1782, i był jedną z najważniejszych realizacji gatunku w polskim oświeceniu. Satyra Do króla otwiera część pierwszą cyklu i formułuje poetykę całego tomu, odpowiadając zarazem na zarzuty kierowane wobec autora przez jego krytyków. W Do króla szlacheckie oskarżenia wobec monarchy nie padają z ust samego autora, lecz są przywołane w mowie pozornie zależnej, którą satyra następnie demaskuje. Szlachta w Do króla zarzuca królowi słabość wobec obcych, rozpustę na dworze, łamanie dawnych obyczajów i lekceważenie spraw państwa.
Wybrane bajki
Ignacy Krasicki (1779 r.)
Fragmenty. Las, klatka i staw jako scenerie bajek zwierzęcych; dom i pracownia malarzy w bajce obyczajowej; Polska rzeczywistość czasów oświecenia; Śląsk i dwory jako tło bajek o ludziach. Ptaszki w klatce to bajka o ptakach zamkniętych w klatce, które kontrastują swoje cierpienie ze swobodą wolnych ptaków. W Ptaszkach w klatce ptaki porównują ciasnotę klatki z otwartym lasem, wskazując na różnicę między niewolą a wolnością. Morał bajki o ptaszkach głosi, że żaden dostatek nie zrekompensuje utraty wolności. Czapla, ryby i rak to bajka o zwierzętach wodnych, które spierają się o pierwszeństwo w zdobywaniu pokarmu. W tej bajce zwierzęta ujawniają swoje wady: pychę, chciwość i zawyżone ambicje, które prowadzą wspólnotę do straty.
Zbrodnia i kara
Fiodor Dostojewski (1866 r.)
Sankt Petersburg w latach sześćdziesiątych XIX wieku, biedne dzielnice i domy czynszowe. Mała komnata Raskolnikowa w domu czynszowym, opisywana jak szafa lub grobowiec. Mieszkanie starej lichwiarki Alony Iwanowny w tym samym domu. Karczmy, traktiry i ulice miasta, w których toczy się życie ubogich mieszkańców. Rodion Raskolnikow, były student prawa, żyje w skrajnym ubóstwie w maleńkim pokoju w Petersburgu i nosi się z planem zabicia starej lichwiarki. Bohater opublikował artykuł, w którym bronił tezy, że ludzie wybitni mają prawo przekraczać prawo dla osiągnięcia wyższych celów. Raskolnikow zabija toporem Alonę Iwanownę w jej mieszkaniu, a następnie, zaskoczony przez jej siostrę Lizawietę, zabija także ją. Po zbrodni bohater unika przywłaszczenia sobie łupu i chowa zdobycz, co świadczy o tym, że zbrodnia miała charakter egzystencjalnego eksperymentu, a nie rabunku.
Zdążyć przed Panem Bogiem
Hanna Krall (1977 r.)
powojenna Polska, mieszkanie i szpital Marka Edelmana, lekarza kardiologa, w którym toczy się rozmowa z narratorką; getto warszawskie od utworzenia w 1940 roku przez wielką akcję wysiedleńczą 1942 i powstanie w kwietniu i maju 1943. Książka powstała na podstawie rozmów Hanny Krall z Markiem Edelmanem, uczestnikiem i jednym z ostatnich dowódców powstania w getcie warszawskim, który po wojnie został lekarzem kardiologiem. Tekst został pierwotnie wydrukowany w 1976 roku na łamach czasopisma Odra, a pierwsze wydanie książkowe ukazało się w 1977 roku. Punktem wyjścia rozmowy jest młoda pacjentka Edelmana chora na serce, o której lekarz mówi w kategoriach wykupionego czasu, co otwiera tytułowe pytanie o czas. Główna oś reportażu to pytanie, czy w getcie zdążono jeszcze wywołać powstanie, zanim nastąpiła zagłada mieszkańców, co sugeruje tytuł o ściganiu się z Panem Bogiem.
Zemsta
Aleksander Fredro (1834 r.)
Zamek dzielony murem na dwie części: połowa Cześnika i połowa Rejenta Milczka. Ogród zamkowy - miejsce spotkań Klary i Wacława. Pokoje Cześnika i służba mu podległa (Papkin, Dyndalski, Perełka, Śmigalski). Wieś i zamek wzorowane na zamku Kamieniec w Odrzykoniu, akcja pod koniec XVIII wieku (wzmianki o konfederacji barskiej). Komedia powstała około 1833 roku, inspirowana jest dokumentem znalezionym przez Fredrę na zamku Kamieniec w Odrzykoniu, który poeta otrzymał w posagu żony. Zamek Kamieniec był własnością dwóch skłóconych ze sobą rodów: Firlejów (dolna część) i Skotnickich (górna część), a zatarg zakończył dopiero ślub Mikołaja Firleja z Zofią Skotnicką z 1630 roku. Zemsta po raz pierwszy drukiem ukazała się w 1838 we Lwowie, a prapremiera odbyła się 17 lutego 1834 we Lwowie w teatrze Jana Nepomucena Kamińskiego.
Złodziejka książek
Marcus Zusak (2005 r.)
Wybór utworów. Fikcyjne miasteczko Molching na przedmieściach Monachium w III Rzeszy. Ulica Himmel (Himmel Street) - dom Hubermannów i sąsiedzi Liesel. Piwnica Hubermannów - miejsce nauki czytania, schronienia Maksa i ocalenia Liesel. Dom burmistrza Ilsa Hermann i jego biblioteka. II wojna światowa, III Rzesza w latach 1939-1943 i później. Liesel Meminger trafia na wychowanie do przybranych rodziców Hansa i Rosy Hubermann w Molching pod Monachium, bo jej ojciec został zabrany przez nazistów jako komunista, a matka zmuszona jest ją oddać, by ją chronić. W pociągu do rodziny zastępczej umiera młodszy brat Liesel, Werner Meminger, i zostaje pochowany na cmentarzu przy torach - po jego pogrzebie dziewczynka kradnie pierwszą książkę, podręcznik grabarza. Hans Hubermann, ojciec zastępczy, akordeonista i malarz, buduje z Liesel bliską, kochającą relację i uczy ją czytać i pisać; razem zapisują nowe słowa na ścianie piwnicy.
Często zadawane pytania
Wszystko, co musisz wiedzieć o serwisie i egzaminach
Czym jest baza Lektury Polskie?
To kompletny serwis edukacyjny obejmujący 110 lektur szkolnych obowiązujących w roku szkolnym 2026/2027. Każda lektura zawiera szczegółowe streszczenie, listę bohaterów z ich cechami, chronologiczny plan wydarzeń, motywy literackie oraz interaktywny quiz.
Czy narzędzia egzaminacyjne są zgodne z nową podstawą CKE 2026/2027?
Tak. Odwzorowują wymagania informatorów CKE: notatka syntetyzująca ma limit 60-90 słów, a kryteria oceny wypracowania uwzględniają zakaz błędów kardynalnych. Zakres lektur opieramy na podstawie programowej i komunikatach CKE.
Czy serwis jest całkowicie darmowy?
Tak, wszystkie streszczenia, plany wydarzeń, opracowania bohaterów, notatki syntetyzujące, wypracowania i quizy są dostępne bezpłatnie.
Jak przygotować się do Egzaminu Ósmoklasisty i Matury z języka polskiego?
Skorzystaj z harmonogramu powtórek, trenuj notatki syntetyzujące, sprawdzaj motywy literackie i rozwiązuj testy wieloprzedmiotowe, powtarzając błędy w Skrzynce Błędów.
Dla kogo jest ten serwis
Kanon obejmuje 110 lektur w 5 etapach edukacyjnych, a ten sam utwór ma osobne opracowanie dla każdego poziomu: inny zakres treści i inny zestaw pytań. Liczby pozycji według etapu:
- Klasy 1–3
- 27 lektur - edukacja wczesnoszkolna
- Klasy 4–6
- 13 lektur - szkoła podstawowa
- Klasy 7–8
- 30 lektur - egzamin ósmoklasisty
- Liceum, zakres podstawowy
- 28 lektur - matura podstawowa
- Liceum, zakres rozszerzony
- 12 lektur - matura rozszerzona
Z 110 pozycji 64 to lektury obowiązkowe, 19 uzupełniające, a 27 propozycje. Zakres jest podany przy każdym tytule: 32 utwory omawiamy w całości, 51 to wybór utworów z tomu, a 27 - fragmenty. Uczeń klasy 1–3 i maturzysta nie potrzebują tego samego: pierwszy szuka streszczenia i planu wydarzeń, drugi - motywów, kontekstów i argumentów do wypracowania.
Kanon w podziale na epoki
Lektury są przyporządkowane do 10 epok. Liczby pokazują, gdzie w kanonie jest najwięcej materiału do powtórki:
- Starożytność (antyk)
- 6 lektur · do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego)
- Średniowiecze
- 4 lektury · V–XV w.
- Renesans (odrodzenie)
- 4 lektury · XVI w.
- Barok
- 1 lektura · XVII w.
- Oświecenie
- 3 lektury · XVIII w.
- Romantyzm
- 12 lektur · 1822–1863 (w Polsce)
- Pozytywizm
- 9 lektur · 1864–1890
- Młoda Polska
- 7 lektur · 1890–1918
- Dwudziestolecie międzywojenne
- 12 lektur · 1918–1939
- Współczesność
- 52 lektury · po 1939 r.
Jak korzystać z opracowań
Opracowanie jest zbudowane tak, żeby prowadzić od treści do sprawdzenia pamięci. Kolejność, która działa:
- Streszczenie szczegółowe - całość utworu albo zadeklarowany zakres. Szczegółowe streszczenia w bazie mają od 343 do 944 słów, średnio 529.
- Plan wydarzeń - 1 860 zdarzeń w całym kanonie, ułożonych w kolejności.
- Bohaterowie - 1 350 opisanych postaci z rolą w utworze i cechami, plus 1 032 opisanych relacji między nimi.
- Wątki i problemy - 882 omówionych tematów oraz indeks 43 motywów literackich z przypisaniami do lektur.
- Sekcja „to musisz wiedzieć" - 1 366 pewniaków: fakty, postacie i motywy wybrane jako niezbędne, a także zakończenie utworu.
- Quiz - 1 605 pytań, każde z jedną poprawną odpowiedzią i wyjaśnieniem. Błędna odpowiedź zapisuje się w Skrzynce Błędów i wraca w powtórce.
Obok opracowań działają narzędzia egzaminacyjne. Notatka syntetyzująca to 2 zadania w formacie CKE z limitem 60–90 słów i licznikiem słów. Trening egzaminacyjny to 1 187 pytań z 6 przedmiotów. Formy użytkowe obejmują zaproszenie i ogłoszenie z listą wymaganych elementów, a przewodnik po wypracowaniu - 2 tematy z tezami i listą błędów kardynalnych. Harmonogram prowadzi przez 5 punktów kontrolnych, od testu wstępnego do pełnego próbnego egzaminu. Do tego słownik 34 terminów literackich.
Skąd pochodzą treści i jak je weryfikujemy
Każde opracowanie powstaje z listy twierdzeń o utworze. Dla 110 lektur jest ich 13 674: 7 733 to twierdzenia najwyższej pewności, 593 dotyczy kwestii spornych w interpretacji, a 200 zostało odrzuconych jako niepewne i nie weszło do tekstu. Opracowania mają w sumie 1 729 przypisane źródła.
Każdy element tekstu - zdanie streszczenia, cecha bohatera, motyw - jest powiązany z twierdzeniami, które go uzasadniają; element bez pokrycia jest usuwany. Sprawdzenie merytoryczne prowadzi osobny przebieg: zarzut krytyczny blokuje publikację, a ocena jakości wszystkich opracowań mieści się między 94,5 a 100 punktami, przy progu 90/100.
W opracowaniach nie zamieszczamy cytatów z utworów - treść omawiamy własnymi słowami. Wyjątkiem są pytania egzaminacyjne: część z nich przytacza fragment utworu, żeby uczeń rozpoznał, kto mówi.
Czym różni się to opracowanie od bryku
Bryk odpowiada na pytanie, co się stało. Opracowanie odpowiada też na pytania, dlaczego tak i skąd to wiadomo - i pozwala sprawdzić własną wiedzę.
- Nie ma gotowych wypracowań do przepisania: przewodnik daje tezy i konteksty, a wnioski formułuje uczeń.
- Kwestie sporne są oznaczone jako sporne - każdy z 110 utworów ma osobną sekcję niejednoznaczności interpretacyjnych.
- Pytanie quizowe ma jedną poprawną odpowiedź i wyjaśnienie, a pomyłka trafia do powtórki, zamiast zostać bez konsekwencji.
- Lista lektur nie jest skrótem: to kanon roku szkolnego 2026/2027 z podziałem na etapy, wymogi i zakres omówienia.
Granica, którą warto znać: opracowanie porządkuje fakty i sprawdza pamięć, ale nie jest gwarancją oceny ani zamiennikiem tekstu lektury. Zakres odpowiada liście MEN/CKE na rok szkolny 2026/2027, a narzędzia egzaminacyjne odwzorowują wymagania formalne z informatorów CKE - nie twierdzimy niczego ponad to.