Metafora (przenośnia)

Definicja w praktyce

Metafora, czyli przenośnia, to środek, w którym autor nazywa jedną rzecz słowem oznaczającym inną rzecz. Połączenie nie jest dosłowne, więc czytelnik musi sam odtworzyć podobieństwo. Kiedy mówimy o „morzu ludzkich twarzy", nie chodzi o wodę, a o tłum.

Metafora działa na dwóch poziomach naraz: pokazuje obraz i każe się nad nim zatrzymać. Właśnie dlatego jest podstawowym narzędziem poezji. W prozie bywa nośnikiem sensu całego utworu - wtedy mówimy o metaforze przewodniej, która organizuje treść i wraca w kolejnych scenach.

Rozpoznajesz metaforę po tym, że dosłowne czytanie prowadzi do absurdu: nie da się dosłownie wejść na drzewo, jeśli chodzi o dorastanie. Trzeba znaleźć człon, który został pominięty, i nazwać podobieństwo.

Lista cech rozpoznawczych niżej rozbija tę definicję na pojedyncze sygnały, których szukasz w tekście. Czytaj je razem z definicją, a nie zamiast niej: definicja mówi, co to jest, lista mówi, czego konkretnie szukać.

Jak rozpoznać ten termin w tekście

Cechy rozpoznawcze to lista kontrolna. W tekście rzadko widzisz wszystkie naraz: na początku wystarcza jedna, żeby wiedzieć, z czym masz do czynienia, a pozostałe pozwalają nazwać zjawisko precyzyjnie. Sprawdzaj je w podanej kolejności - od najbardziej widocznej do najbardziej szczegółowej.

• Nie czyta się dosłownie - dosłowność prowadzi do absurdu
• Nazywa jedną rzecz słowem innej rzeczy
• Odtworzenie podobieństwa należy do czytelnika
• Może stać się metaforą przewodnią całego utworu

Przykłady w lekturach szkolnych

Ten termin ilustruje 1 lekturę z bazy serwisu: Drzewo do samego nieba. Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.

Drzewo do samego nieba - Maria Terlikowska

Forma z bazy: opowiadanie dla dzieci (krótka forma prozatorska; wspomnieniowa narracja pierwszoosobowa, podzielona w wydaniach współczesnych na krótkie, epizodyczne rozdziały)

Rodzaj i zakres

Opowiadanie, wybór

Poziom opracowania

klasy 1–3 szkoły podstawowej

Rok wydania

1975 r.

Epoka

Współczesność

Status w kanonie

propozycja

Postacie w opracowaniu

12

Zdarzenia w planie wydarzeń

20

Pytania quizowe w opracowaniu

12

Fakty źródłowe w bazie

137

• Motywy oznaczone w bazie: Pamięć, historia i tradycja, Dzieciństwo i dojrzewanie, Miasto, wieś i przestrzeń i Wspólnota i solidarność.
• Tematy w opracowaniu: Ochrona przyrody i ekologia, Wspólnota podwórka i sąsiedzkie więzi, Dorastanie i zdobywanie kolejnych konarów, Wyobraźnia i dziecięcy mit, Samotność, starość i wykluczenie, Odpowiedzialność dorosłych za przestrzeń dzieci, Przemijanie, pamięć i zmiana miasta i Bezpieczeństwo dziecka w mieście.
• Czas i miejsce akcji: małe podwórko w mieście, z trzech stron otoczone starymi, brzydkimi trzypiętrowymi kamienicami; z czwartej strony podwórka niski budynek dawnej kuźni, w czasie akcji używany jako garaż; tytułowe drzewo rosnące na środku podwórka — wysokie…

Z bazy faktów: nowe osiedle bloków z nowoczesnym placem zabaw, na które rodzina chłopców wyprowadza się po dwóch latach (epilog)

Z bazy faktów: Z czwartej strony podwórka stoi niski budynek dawnej kuźni, który w czasie akcji służy jako garaż; dziadek Frączak pamięta czasy, gdy woźnice przyprowadzali tu konie do podkucia.

Z bazy faktów: Przemijanie, pamięć i zmiana miasta: Kamienice zostają wyburzone, rodzina przenosi się do nowego bloku, a na miejscu starej ulicy staje wieżowiec — świat dzieciństwa dosłownie znika z mapy.

Z bazy faktów: Dorastanie i zdobywanie kolejnych konarów: Wchodzenie na coraz wyższe gałęzie jest w książce metaforą dorastania: każdy nowy konar to nowa perspektywa, nowy etap i swoista nobilitacja.

Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.

Na egzaminie

Na egzaminie ósmoklasisty arkusz z języka polskiego ma 45 punktów: 25 za część pierwszą i 20 za wypracowanie, a praca o objętości 180 wyrazów lub mniejszej jest oceniana wyłącznie w kryteriach 1, 2 i 3.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe" jest tam wycenione na 0–2 punkty i obejmuje poprawność rzeczową.

Termin opisuje formę, a nie treść, więc w wypowiedzi pisemnej działa inaczej niż fabuła: nazywa to, co robi autor tekstu. Warto pokazać go na konkretnym fragmencie - najpierw wskazać cechę z listy wyżej, a dopiero potem użyć nazwy.

Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w dokumentacji produktu („WERYFIKACJA-zrodla-egzaminacyjne"); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.

Terminy, które łatwo pomylić

Najczęstsze pułapki: nie mieszaj metafory z porównaniem, bo porównanie zostawia słowa „jak" albo „niby" i zestawia dwa człony jawnie. Nie nazywaj metaforą zwykłego przeniesienia znaczenia, które weszło już do języka i nikogo nie zatrzymuje. W interpretacji zawsze przechodź od obrazu do sensu: co ten obraz mówi o świecie, o bohaterze albo o wartościach.

W słowniku hasło „Metafora (przenośnia)" stoi obok haseł „Epitet", „Porównanie" i „Uosobienie (personifikacja)". Poniżej definicja każdego sąsiada i - jeśli baza ją podaje - zdanie, które tę różnicę rozstrzyga.

Epitet

Określenie dodane do rzeczownika, które nazywa jego cechę i zabarwia wypowiedź emocjonalnie.

Baza słownika nie ma dla tej pary osobnego zdania rozróżniającego - różnicę wyznacza definicja sąsiada powyżej i akapit o najczęstszych pułapkach na początku tej sekcji.

Porównanie

Zestawienie dwóch rzeczy połączone słowami jak, niby, jakby albo podobny do, które wskazuje ich podobieństwo.

Baza słownika nie ma dla tej pary osobnego zdania rozróżniającego - różnicę wyznacza definicja sąsiada powyżej i akapit o najczęstszych pułapkach na początku tej sekcji.

Uosobienie (personifikacja)

Nadanie rzeczy, zjawisku przyrody albo pojęciu cech i zachowań właściwych człowiekowi.

Baza słownika nie ma dla tej pary osobnego zdania rozróżniającego - różnicę wyznacza definicja sąsiada powyżej i akapit o najczęstszych pułapkach na początku tej sekcji.

Opracowania lektur z przykładami

Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.

Ta lektura: 137 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania

Skąd pochodzą informacje na tej stronie

• Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
• Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (110 pozycji).
• Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 4 dopasowane zdania z 1 lektury.
• Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.