Motyw: Miasto, wieś i przestrzeń

Na czym polega ten motyw

Motyw miasta i wsi opisuje dwa porządki życia oraz napięcie między nimi. Wieś kojarzy się z naturą, pracą na roli, wspólnotą i powtarzalnym rytmem obrzędu; miasto - z tempem, anonimowością, pieniądzem i dostępem do nauki. W literaturze to nie są neutralne dekoracje, lecz miejsca, które kształtują ludzi. Powtarzają się sceny przyjazdu do miasta i rozczarowania nim, powrotu na wieś, wędrówki po nieznanych ulicach, życia w kamienicy oraz obrazu nędzy i bogactwa obok siebie. Symbolem bywa bruk, kamienica, fabryczny komin, dworzec, pole, sad i droga między dwoma światami. Czytając, sprawdzaj, kto patrzy: mieszkaniec, przybysz czy dziecko. Miasto widziane okiem obcego bywa nieczytelne i groźne, a wieś - egzotyczna i zamknięta. Zwróć uwagę, jak opis przestrzeni służy ocenie ludzi, którzy ją zamieszkują. Interpretacje różnią się w ocenie obu światów: teksty mogą idealizować wieś jako oazę wspólnoty albo pokazywać jej ciasnotę, a miasto - jako szansę albo pułapkę.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 4. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Drzewo do samego nieba - Maria Terlikowska (1975 r.)

Perspektywa dziecka pokazuje podwórko i kamienicę jako mikrokosmos miejskiej wspólnoty z jej marzeniami i ograniczeniami.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ochrona przyrody i ekologia, Wspólnota podwórka i sąsiedzkie więzi, Wyobraźnia i dziecięcy mit oraz Odpowiedzialność dorosłych za przestrzeń dzieci.
• Gatunek: opowiadanie dla dzieci (krótka forma prozatorska; wspomnieniowa narracja pierwszoosobowa, podzielona w wydaniach współczesnych na krótkie…
• Tematy opracowania: Ochrona przyrody i ekologia oraz Wspólnota podwórka i sąsiedzkie więzi.
• Czas i miejsce akcji: małe podwórko w mieście, z trzech stron otoczone starymi, brzydkimi trzypiętrowymi kamienicami; z czwartej strony podwórka niski budynek dawnej kuźni, w czasie akcji używany jako garaż; tytułowe drzewo rosnące na środku…
• Opracowanie: 12 postaci, 20 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Katarynka - Bolesław Prus (1880 r.)

Ulica i mieszkanie stają się przestrzenią, w której miasto zderza obojętność z wrażliwością na cudze cierpienie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Miasto i kamienica jako przestrzeń obserwacji społecznej.
• Gatunek: nowela pozytywistyczna (realistyczna nowela z tezą społeczną), utwór jednowątkowy oparty na tak zwanej teorii sokoła, czyli kluczowej roli…
• Tematy opracowania: Przemiana wewnętrzna bohatera oraz Egoizm i obojętność a współczucie.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa drugiej połowy XIX wieku; czas powstania i publikacji utworu to 1880 rok; Ulica Miodowa — trasa codziennych spacerów pana Tomasza, po której chodził nieprzerwanie od trzydziestu lat; przy tej ulicy znajduje…
• Opracowanie: 10 postaci, 19 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Lalka - Bolesław Prus (1890 r.)

Warszawa pokazana jest jako miasto kontrastów, w którym obok salonów i sklepów istnieje świat biedy oraz wykluczenia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Panorama społeczeństwa polskiego pod zaborami, Arystokracja jako klasa schyłkowa, Antysemityzm i relacje polsko-żydowskie oraz Warszawa i Paryż — dwa światy.
• Gatunek: powieść realistyczna (społeczno-obyczajowa), powieść dojrzałego realizmu z elementami polifonii
• Tematy opracowania: Panorama społeczeństwa polskiego pod zaborami oraz Praca, handel i pieniądz.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa — Krakowskie Przedmieście (sklep Wokulskiego), Powiśle, Nalewki, Łazienki, kościół Kapucynów, Pałac Paca (siedziba Sądu Okręgowego); Zasławek — majątek prezesowej Zasławskiej oraz ruiny zamku w Zasławiu…
• Opracowanie: 20 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Wesele - Stanisław Wyspiański (1901 r.)

Spotkanie miejskich gości z wiejską gospodą odsłania różnice języka, wyobraźni i oczekiwań między dwoma światami.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wesele jako metoda poznania narodu oraz Podmiotowość wsi.
• Gatunek: dramat symboliczny, neoromantyczny dramat narodowy doby Młodej Polski
• Tematy opracowania: Rozdarcie narodu na światy oraz Narodowa niemoc i brak gotowości do czynu.
• Czas i miejsce akcji: wiejska izba Bronowic, w której odbywa się wesele inteligencji krakowskiej z chłopami; przedsionek i podwórze chaty, gdzie pojawiają się postacie fantastyczne; ta sama izba po północy, wypełniona widzeniami i tańcem…
• Opracowanie: 15 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (3)

Motyw występuje jeszcze w 3 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Baśnie - Hans Christian Andersen

• Wątki motywu w tej lekturze: Inność i odrzucenie oraz Prawda, konformizm i strach przed ośmieszeniem.
• Tematy opracowania: Inność i odrzucenie oraz Dojrzewanie i zmiana.
• Opracowanie: 34 postacie, 30 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Miejsce - Andrzej Stasiuk

• Wątki motywu w tej lekturze: Przemijanie.
• Tematy opracowania: Miejsce jako wartość oraz Pamięć.
• Opracowanie: 11 postaci, 17 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Pamiętnik Czarnego Noska - Janina Porazińska

• Wątki motywu w tej lekturze: Polskie zwyczaje i tradycje.
• Tematy opracowania: Przyjaźń i więź z zabawką oraz Tęsknota i rozłąka.
• Opracowanie: 10 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 3 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 3 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Baśnie” (Romantyzm) i „Pamiętnik Czarnego Noska” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Baśnie” (Opowiadanie) i „Katarynka” (Nowela) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Natura i przyroda” (Miejsce) i „Pieniądz, bieda i różnice klasowe” (Lalka).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Baśnie” (34 postacie i 30 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Lalka” (20 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 7, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 4 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Miasto, wieś i przestrzeń” reprezentują w tej epoce: Drzewo do samego nieba, Miejsce i Pamiętnik Czarnego Noska.

Pozytywizm (1864–1890)

Odpowiedzią na klęskę powstania styczniowego stał się program pracy od podstaw: nauka, praca organiczna, praca u podstaw i równouprawnienie. Pozytywizm patrzy na świat trzeźwo i dokumentalnie - powieść staje się narzędziem diagnozy społecznej, a bohater jest częścią grupy, nie wybitnym indywidualistą. Pisarze pokazują nędzę, wyzysk, antysemityzm i klęskę jednostki starającej się żyć uczciwie w niesprawiedliwym systemie. W lekturach szkolnych pozytywizm to realistyczne powieści i nowele społeczne.

Motyw „Miasto, wieś i przestrzeń” reprezentują w tej epoce: Katarynka i Lalka.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Miasto, wieś i przestrzeń” reprezentują w tej epoce: Baśnie.

Młoda Polska (1890–1918)

Motyw „Miasto, wieś i przestrzeń” reprezentują w tej epoce: Wesele.

Motywy pokrewne

Natura i przyroda

Przyroda jako tło, nauczyciel i odbicie ludzkich uczuć.

Lektury wspólne z motywem „Miasto, wieś i przestrzeń”: Miejsce (1).

Samotność i wyobcowanie

Bohater sam wobec świata — odosobnienie, obcość, brak porozumienia.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Pieniądz, bieda i różnice klasowe

Majątek, nędza i społeczne nierówności.

Lektury wspólne z motywem „Miasto, wieś i przestrzeń”: Lalka (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Ostrożnie z utożsamianiem wiejskości z dobrocią: w lekturach szkolnych oba porządki mają swoje wady i oba bywają źródłem wykluczenia.

• Kwestia sporna w „Drzewo do samego nieba”: W którym roku ukazało się pierwsze wydanie „Drzewa do samego nieba” i kto je opublikował? 1975 — rok podawany przez Wikipedię (hasło o książce i hasło o Terlikowskiej jako rok wydania utworu), przez opracowanie GREG (wydane po raz pierwszy…
• Kwestia sporna w „Katarynka”: Kim dokładnie jest pan Tomasz z zawodu — adwokatem, mecenasem, prawnikiem czy urzędnikiem sądowym? Emerytowanym prawnikiem i mecenasem — tak określa go omówienie encyklopedyczne noweli oraz część materiałów edukacyjnych, które nazywają go…
• Kwestia sporna w „Lalka”: Czy Stanisław Wokulski zginął w ruinach zamku w Zasławiu, czy opuścił kraj? Wersja pierwsza: Wokulski zginął w wybuchu w ruinach zamku w Zasławiu, dokąd udał się po sprzedaży majątku — świadczyć ma o tym relacja Węgiełka, dwa wybuchy…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 7 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 19 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Pozytywizm - Lalka

   Który z poniższych motywów symbolicznych w 'Lalce' Bolesława Prusa reprezentuje mechaniczność świata, brak kontroli ludzi nad własnym losem oraz przemijanie?

   1. A. Zabawki nakręcane w oknie wystawowym przez Ignacego Rzeckiego
   2. B. Kamień rzucony na tory w Skierniewicach
   3. C. Złoty medalion ze zdjęciem Izabeli
   4. D. Kareta kupiona przez Wokulskiego

   Poprawna odpowiedź: Zabawki nakręcane w oknie wystawowym przez Ignacego Rzeckiego

   Scena zabawy marionetkami przez Rzeckiego w jego pokoju i w sklepie to kluczowy topos theatrum mundi (świat jako teatr lalek, marionetek w rękach losu).

   Podpowiedź: Zwróć uwagę na pamiętnik starego subiekta.

2. Młoda Polska - Wesele

   Której z postaci symbolicznych z 'Wesela' Stanisława Wyspiańskiego NIE przypisano właściwego rekwizytu ani znaczenia?

   1. A. Chochoł - symbol uśpienia narodu i nadziei na odrodzenie
   2. B. Wernyhora - przekazuje złoty róg wzywający do powstania
   3. C. Stańczyk - wręcza kaduceusz symbolizujący zgodę narodową
   4. D. Widmo - ukazuje się Gospodyni jako wspomnienie jej młodzieńczej miłości, zmarłego młodego malarza

   Poprawna odpowiedź: Stańczyk - wręcza kaduceusz symbolizujący zgodę narodową

   Stańczyk wręcza Dziennikarzowi (Rudolfowi Starzewskiemu) kaduceusz polski jako symbol usypiania sumienia narodu i politycznej bierności zachowawczej, a nie zgody.

   Podpowiedź: Pytanie jest przeczące - szukamy opisu, który rozmija się z tekstem dramatu.

Wszystkie lektury z motywem Miasto, wieś i przestrzeń

Te 7 lektur: 1008 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania