Narrator

Definicja w praktyce

Narrator to ten, kto opowiada zdarzenia w utworze epickim. Nie jest tożsamy z autorem. To nadawca wypowiedzi, który porządkuje świat przedstawiony: wybiera kolejność zdarzeń, komentuje, ocenia i decyduje, co czytelnik wie, a czego nie wie.

Rozróżniamy narratora trzecioosobowego i pierwszoosobowego. Narrator trzecioosobowy, dawniej nazywany wszechwiedzącym, wie wszystko o bohaterach i zna ich myśli. Narrator pierwszoosobowy mówi ja, jest świadkiem albo jednym z bohaterów, więc jego wiedza jest ograniczona. Istnieje też narracja trzecioosobowa ograniczona.

Punkt widzenia wpływa na sens utworu: ten sam wypadek wygląda inaczej, gdy relacjonuje go świadek, a inaczej, gdy opisuje go opowiadacz znający wszystkie motywy. Narrator bywa ironiczny i obecny w tekście albo zdystansowany i niemal niewidoczny. Gdy opowiada uczestnik zdarzeń, mówimy o narracji personalnej.

Lista cech rozpoznawczych niżej rozbija tę definicję na pojedyncze sygnały, których szukasz w tekście. Czytaj je razem z definicją, a nie zamiast niej: definicja mówi, co to jest, lista mówi, czego konkretnie szukać.

Jak rozpoznać ten termin w tekście

Cechy rozpoznawcze to lista kontrolna. W tekście rzadko widzisz wszystkie naraz: na początku wystarcza jedna, żeby wiedzieć, z czym masz do czynienia, a pozostałe pozwalają nazwać zjawisko precyzyjnie. Sprawdzaj je w podanej kolejności - od najbardziej widocznej do najbardziej szczegółowej.

• Nadawca wypowiedzi w utworze epickim, różny od autora
• Narracja pierwszoosobowa lub trzecioosobowa, wszechwiedząca albo ograniczona
• Punkt widzenia i wiedza narratora kształtują odbiór zdarzeń
• Możliwość komentarza, oceny i ironii wobec bohaterów

Przykłady w lekturach szkolnych

Ten termin ilustruje 3 lektury z bazy serwisu: Lalka, Ferdydurke (fragmenty) i Inny świat (fragmenty). Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.

Lalka - Bolesław Prus

Forma z bazy: powieść realistyczna (społeczno-obyczajowa), powieść dojrzałego realizmu z elementami polifonii

Rodzaj i zakres

Powieść, całość

Poziom opracowania

liceum, zakres podstawowy

Rok wydania

1890 r.

Epoka

Pozytywizm

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

20

Zdarzenia w planie wydarzeń

22

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

180

• Motywy oznaczone w bazie: Czas, los i przeznaczenie, Pieniądz, bieda i różnice klasowe, Miasto, wieś i przestrzeń i Miłość.
• Tematy w opracowaniu: Panorama społeczeństwa polskiego pod zaborami, Praca, handel i pieniądz, Romantyczna miłość i jej rozczarowanie, Ideały pozytywistyczne i ich klęska, Trzy pokolenia idealistów, Arystokracja jako klasa schyłkowa, Antysemityzm i relacje polsko-żydowskie, Warszawa i Paryż — dwa światy, Motyw theatrum mundi i marionetki i Samotność i wyobcowanie.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa — Krakowskie Przedmieście (sklep Wokulskiego), Powiśle, Nalewki, Łazienki, kościół Kapucynów, Pałac Paca (siedziba Sądu Okręgowego); Zasławek — majątek prezesowej Zasławskiej oraz ruiny zamku w Zasławiu; Skierniewice — okolice, w…

Z bazy faktów: Prowadzenie narracji jest dwutorowe: obok trzeciej osoby narratora wszechwiedzącego występują pierwszoosobowe rozdziały Pamiętnika starego subiekta, a relacja zawiera partie mowy pozornie zależnej; zdarzenia nie są podane w porządku chronologicznym, lecz…

Z bazy faktów: Samotność i wyobcowanie: Wokulski, Rzecki i inni bohaterowie działają w izolacji — ich wysiłki nie spotykają się ze zrozumieniem ani środowiska kupieckiego, ani arystokracji, co czyni samotność stałym doświadczeniem bohaterów.

Ferdydurke (fragmenty) - Witold Gombrowicz

Forma z bazy: powieść awangardowa i eksperymentalna; groteska; powieść autotematyczna; przewrotna powieść inicjacyjna, czyli anty-Bildungsroman; elementy powieści filozoficznej, psychologicznej, satyry i pamfletu

Rodzaj i zakres

Powieść, fragmenty

Poziom opracowania

liceum, zakres podstawowy

Rok wydania

1937 r.

Epoka

Dwudziestolecie międzywojenne

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

18

Zdarzenia w planie wydarzeń

20

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

191

• Motywy oznaczone w bazie: Szkoła, nauka i wychowanie, Dzieciństwo i dojrzewanie, Humor, groteska i absurd i Język, mowa i porozumienie.
• Tematy w opracowaniu: Forma jako zniewolenie i jej nieuchronność, Niedojrzałość, młodość i wieczne dziecko jako wartość, Przewrotna powieść inicjacyjna i parodia Bildungsromanu, Satyra na szkołę i martwą edukację humanistyczną, Satyra na nowoczesne mieszczaństwo i modną obyczajowość, Satyra na ziemiaństwo, dwór i feudalny rytuał, Groteska, absurd i śmiech jako broń, Język jako narzędzie zniewolenia i wyzwolenia, Gęba jako maska społeczna i upupienie jako tyrania formy, Niższość, wyższość i człowiek stwarzany od zewnątrz i Autotematyzm i gra z czytelnikiem.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy; Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens, ogród i okolice…

Z bazy faktów: przestrzeń mentalna narratora: zdarzenia, nawet te quasi-realistyczne, rozgrywają się w głowie opowiadającego i są materiałem literackim poddawanym przeróbkom

Z bazy faktów: Józio Kowalski — główny bohater i pierwszoosobowy narrator; trzydziestoletni początkujący pisarz, autor Pamiętnika z okresu dojrzewania, porte-parole autora.

Inny świat (fragmenty) - Gustaw Herling-Grudziński

Forma z bazy: literatura obozowa i literatura faktu (proza dokumentu, zapiski więzienne) z elementami pamiętnika, autobiografii, reportażu, eseju politycznego i historycznego, portretu psychologicznego oraz traktatu o mechanizmach totalitaryzmu; sam autor nazywał utwór Bildungsroman, czyli…

Rodzaj i zakres

Powieść, fragmenty

Poziom opracowania

liceum, zakres podstawowy

Rok wydania

1953 r.

Epoka

Współczesność

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

18

Zdarzenia w planie wydarzeń

21

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

198

• Motywy oznaczone w bazie: Śmierć i przemijanie, Wina, kara i sumienie, Cierpienie i ofiara i Czas, los i przeznaczenie.
• Tematy w opracowaniu: System obozowy jako model komunizmu, Praca przymusowa i jej sens, Głód jako narzędzie władzy, Człowiek zredukowany do ciała, Solidarność i jej granice, Odwaga i tchórzostwo, Donosicielstwo i strach, Literatura jako ratunek i jako świadek, Pamięć i świadectwo, Zło jako system, a nie tylko wina jednostek, Natura i obojętność świata i Śmierć i umieranie.
• Czas i miejsce akcji: Więzienia tranzytowe i śledcze w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie (czerwiec–listopad 1940 roku); Jercewo pod Archangielskiem – obóz pracy przymusowej (łagpunkt zespołu Kargopollag), główne miejsce akcji; Topografia żony w Jercewie…

Z bazy faktów: Narrator, czyli Gustaw Herling-Grudziński — Pierwszoosobowy narrator, bohater i zarazem świadek; więzień polityczny Jercewa, który relacjonuje łagier i prowadzi nad nim moralna refleksje.

Z bazy faktów: Po wojnie spotyka narratora w Rzymie w czerwcu 1945 roku i opowiada mu swoje dalsze losy.

Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.

Na egzaminie

Na maturze na poziomie podstawowym wypracowanie to trzecia część arkusza i 35 z 60 punktów; wymaga dwóch utworów literackich, w tym lektury obowiązkowej, oraz dwóch kontekstów, a błąd kardynalny w lekturze obowiązkowej przekreśla całe wypracowanie.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe" jest tam wycenione na 0–16 punktów.

Termin opisuje formę, a nie treść, więc w wypowiedzi pisemnej działa inaczej niż fabuła: nazywa to, co robi autor tekstu. Warto pokazać go na konkretnym fragmencie - najpierw wskazać cechę z listy wyżej, a dopiero potem użyć nazwy.

Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w dokumentacji produktu („WERYFIKACJA-zrodla-egzaminacyjne"); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.

Terminy, które łatwo pomylić

Najczęstsze pułapki: nie myl narratora z podmiotem lirycznym, bo to kategoria liryki, ani z autorem. Nawet jeśli narrator mówi ja, nie znaczy to, że wypowiada się pisarz. Powieść może mieć kilku narratorów, których relacje wzajemnie się uzupełniają albo sobie przeczą.

W słowniku hasło „Narrator" stoi obok haseł „Epika", „Powieść" i „Opowiadanie". Poniżej definicja każdego sąsiada i - jeśli baza ją podaje - zdanie, które tę różnicę rozstrzyga.

Epika

Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.

Hasło „Epika" mówi o tym wprost: „Jej najważniejszą cechą jest narrator, który opowiada o świecie przedstawionym: o bohaterach, miejscach i zdarzeniach."

Powieść

Obszerny utwór epicki prozą, z wieloma wątkami i bohaterami na tle szerokiego obrazu świata.

Hasło „Powieść" mówi o tym wprost: „Jest obszernym utworem prozą, w którym narrator opowiada o losach bohaterów na tle życia społecznego, obyczajowego lub historycznego."

Opowiadanie

Krótki utwór epicki o prostej fabule, przedstawiający jedno zdarzenie lub niewielki ciąg zdarzeń.

Hasło „Opowiadanie" mówi o tym wprost: „Opowiadanie to krótki utwór epicki, w którym narrator przedstawia jedno zdarzenie lub niewielki ciąg zdarzeń."

Opracowania lektur z przykładami

Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.

Te 3 lektury: 569 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania

Skąd pochodzą informacje na tej stronie

• Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
• Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (110 pozycji).
• Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 6 dopasowanych zdań z 3 lektur.
• Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.