Ferdydurke (fragmenty)
powieść awangardowa i eksperymentalna; groteska; powieść autotematyczna; przewrotna powieść inicjacyjna, czyli anty-Bildungsroman; elementy powieści filozoficznej, psychologicznej, satyry i pamfletu
Opracowanie w wersji 1 · aktualizacja 26.09.2026 · jak powstają opracowania
Streszczenie w pigułce
Józio budzi się nad ranem z poczuciem, że nic się w jego życiu nie stanie, i wspomina własną młodość. Zakończenie jest gwałtowne i jawnie niepoważne.
Streszczenie szczegółowe
Czas, miejsce i punkt wyjścia
Tło i przestrzeń wydarzeń
Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy; Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens, ogród i okolice wiejskie.
Początek historii i zawiązanie akcji
Utwór powstał jako polemika z nieprzychylnymi recenzjami debiutanckiego tomu opowiadań Pamiętnik z okresu dojrzewania z 1933 roku; pierwotnie miał to być krótki pamflet wymierzony w krytyków, których narratorka nazywa ciotkami kulturalnymi. Pierwsze wydanie książkowe ukazało się jesienią 1937 roku w warszawskim Towarzystwie Wydawniczym Rój, z datą 1938 na karcie tytułowej; rozbieżność między rzeczywistym rokiem druku a datą wydania powtarzają wszystkie opracowania, w tym encyklopedyczne i autorskie.
Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki
Przebudzenie z lękiem nieistnienia
Józio budzi się nad ranem z poczuciem, że nic się w jego życiu nie stanie, i wspomina własną młodość.
Upupienie Józia przez Pimkę
Profesor Pimko ocenia rozpoczęte dzieło, odbiera bohaterowi próbę dorosłości i prowadzi go do gimnazjum.
Józio w klasie VI
Bohater zostaje zapisany do klasy VI, gdzie koledzy witają go szkolną nowomową, a Pimko wmawia uczniom niewinność.
Spór Miętusa z Syfonem
W klasie ścierają się frakcje buntowników i pupilów, a obie strony zabiegają o względy Kopyrdy.
Lekcja polskiego Bladaczki
Nauczyciel narzuca temat o zachwycie nad Słowackim, uczniowie torpedują tezę, a lekcję ratuje recytacja Syfona.
Pojedynek na miny
Miętus wyzywa Syfona na pojedynek na miny; superarbitrem jest Józio, a na punkty wygrywa Syfon.
Uświadomienie Syfona przez uszy
Miętus szepcze Syfonowi oskarżenia do ucha, a ten nie może uciec przed usłyszeniem prawdy o sobie.
Samobójstwo Syfona
Syfon wiesza się na wieszaku w szkolnej szatni, a Miętusowi nie schodzą z twarzy miny z pojedynku.
Przedmowa do Filidora
Narrator wykłada filozofię formy, polemizuje z krytykami i pochwala twórczość wyrastającą z niedojrzałości.
Opowieść o Filidorze
Groteskowa historia profesora Filidora i profesora Momsena kończy się zdziecinnieniem bohatera i tezą o dziecku ukrytym we wszystkim.
Józio na pensji u Młodziaków
Pimko umieszcza bohatera na stancji u Młodziaków, licząc na jego związek z Zutą.
Obiad i słowo mamusia
Józio nazywa Zutę mamusią, co wywołuje śmiech inżyniera i pierwszą rysę na formie nowoczesnego domu.
Nocna schadzka i kompromitacja
Fałszywe liściki Józia ściągają do pokoju Zuty Kopyrdę i Pimkę, co kończy się bijatyką i policzkiem dla profesora.
Ucieczka do parobka
Józio opuszcza dom Młodziaków razem z Miętusem i wędruje za miasto, w stronę wsi.
Przyjazd do dworu Hurleckich
Ciotka zabiera obu wędrowców do Bolimowa, gdzie poznają wuja Konstantego, Zygmunta i Zosię.
Kolacja i próba zbratania z Walkiem
Podczas kolacji Miętus rozpoznaje w lokajczyku Walku wymarzony typ parobczaka, ale nie wie, jak się z nim zbratać.
Józio uderza Walka
Józio pyta lokaja, czy dziedzic bije go po gębie, a gdy ten potwierdza, sam go uderza i wypędza z pokoju.
Policzek wuja dla Walka
Wuj Konstanty przyłapuje Miętusa z Walkiem i wymierza służącemu policzek w twarz.
Kupa i bunt służby
Służba gromadzi się pod oknami, wpada do domu i dochodzi do zbiorowej bijatyki, w której mieszają się państwo, służba i ciotka.
Ucieczka z Zosią i rymowanka
Józio wykorzystuje zamieszanie, chwyta Zosię za rękę i ucieka z nią przez ogród, a powieść zamyka krótka ironiczna rymowanka.
Finał i rozwiązanie
Zakończenie losów bohaterów
Zakończenie jest gwałtowne i jawnie niepoważne. Bunt służby przeradza się w zbiorową bijatykę, w której mieszają się państwo i służba, a w końcu także ciotka.
Puentujące rozstrzygnięcie
Józio wykorzystuje zamieszanie i ucieka przez ogród; wpadłszy na Zosię, chwyta ją za rękę i razem z nią ucieka, tak że nie ma już odwrotu. Opracowania różnią się co do tożsamości porwanej dziewczyny: źródła szczegółowe mówią o kuzynce Zosi Hurleckiej, natomiast jedno że streszczeń autorskich wymienia Młodziakównę, czyli Zutę.
Bohaterowie utworu
Józio Kowalski
Główny bohatergłówny bohater i pierwszoosobowy narrator
Trzydziestoletni początkujący pisarz, autor Pamiętnika z okresu dojrzewania, porte-parole autora
- • Ma trzydzieści lat, wygląda na człowieka dojrzałego, ale czuje się nieokreślony i cierpi na lęk nieistnienia.
- • Wydał debiutancki tom opowiadań Pamiętnik z okresu dojrzewania, który został źle przyjęty przez krytyków nazwanych ciotkami kulturalnymi.
- • Zostaje upupiony przez Pimkę, zdegradowany do roli ucznia i zapisany do szkolnej klasy.
- • Bierze udział w dekompozycji formy trzech środowisk: szkoły, domu Młodziaków i dworu Hurleckich.
- • Jest narratorem niepewnym i konstruującym siebie, który komentuje własną opowieść i tworzy ją na oczach czytelnika.
- • W finale ucieka z kuzynką Zosią, ratując się przed kolejną narzuconą formą.
Profesor T. Pimko
Główny bohaterkulturalny filolog z Krakowa, belfer klasyczny i wielki Zdrabniacz
Upupia Józia, zapisuje go do szkoły i umieszcza na pensji
- • Ma około pięćdziesięciu lat i jest karykaturalnym przedstawicielem martwej, książkowej erudycji.
- • Stosuje metodę upupiania, wmawiając uczniom, że są skromni, niewinni i czyści.
- • Udziela Zucie korepetycji z Norwida, pod którymi ukrywa zaloty do pensjonarki.
- • Podczas nocnej schadzki zostaje zdemaskowany i uderzony przez inżyniera Młodziaka.
Miętus (Miętalski)
Główny bohaterzbuntowany uczeń klasy VI i przywódca szkolnych chłopaków
Marzy o prawdziwych chłopakach i parobkach
- • Jest wrogiem Syfona i przywódcą frakcji buntowników nieznoszących szkolnego zakłamania.
- • Podziwia prawdziwych chłopaków, synów stróżów i chłopów, czeladników i parobków, i chce uciec ze szkoły do nich.
- • Wygrywa pojedynek na miny przegrany na punkty przez Syfona, a następnie uświadamia go przez uszy.
- • Miny z pojedynku nie schodzą mu z twarzy, a samobójstwo Syfona nie robi na nim wrażenia.
- • We dworze brata się z Walkiem, co staje się zapłonem buntu służby i kończy się karą cielesną wymierzoną przez wuja.
Syfon (Pylaszczkiewicz)
Główny bohaterwzorcowy uczeń i ulubieniec grona pedagogicznego, obrońca cnoty niewinności i samodoskonalenia
- • Głosi wyższość niewinności, przez co staje się przeciwnikiem Miętusa.
- • Ratuje lekcje polskiego i łaciny błyskotliwą recytacją wieszczów i Cezara.
- • Wygrywa pojedynek na miny na punkty, ale przegrywa w starciu fizycznym i zostaje uświadomiony przez uszy.
- • Nie znosząc upokorzenia, popełnia samobójstwo w szkolnej szatni.
Zuta Młodziakówna
Główny bohaterszesnastoletnia córka Młodziaków, nowoczesna pensjonarka i sportsmenka
Obiekt zabiegów Józia, Kopyrdy i Pimki
- • Ma szesnaście lat i jest opisana jako wysportowana, swobodna i bezczelna przedstawicielka nowego pokolenia.
- • Pogardza staroświeckim sposobem, w jaki Józio wyznaje jej miłość.
- • Ma wielu adoratorów, w tym Kopyrdę i profesora Pimkę, którzy piszą do niej liściki.
- • Jej pokój staje się miejscem nocnej kompromitacji dorosłych, zaaranżowanej przez Józia.
Kopyrda
Główny bohaterpewny siebie młodzianin, wzór normalnego chłopaka
Obiekt zabiegów obu szkolnych frakcji i rywal Józia o względy Zuty
- • Zachowuje zdrowy dystans wobec szkolnego sporu i nie daje się wciągnąć w żaden z obozów.
- • Jest postrzegany przez Józia jako jedyny normalny chłopak, który chodzi własnymi ścieżkami.
- • Zostaje zwabiony fałszywym listem na nocną schadzkę i skompromitowany.
Profesor Bladaczka
Postać drugoplanowanauczyciel języka polskiego o ziemistej cerze, bezwolny belfer prowadzący lekcję o Słowackim
- • Nie potrafi zapanować nad klasą i narzuca uczniom gotową tezę o konieczności zachwytu nad wieszczem.
- • Jego lekcja stała się wzorcowym przykładem krytyki martwej humanistyki szkolnej.
- • Honor ratuje mu recytacja Syfona, który przez kwadrans mówi z pamięci wiersze.
Wiktor Młodziak
Postać drugoplanowainżynier konstruktor i ojciec Zuty
Reprezentant nowoczesnego, liberalnego mieszczaństwa warszawskiego
- • Kształcił się w Paryżu, jest entuzjastą naukowej organizacji pracy i człowiekiem bez przesądów.
- • Deklaruje, że nie uznaje kultu dziewictwa, i jawnie pozwala córce na swobodę obyczajową.
- • Wybucha śmiechem, gdy Józio nazywa Zutę mamusią, co pokazuje, że jego nowoczesność także jest maską.
- • W finale nocy wymierza policzek profesorowi Pimce.
Joanna Młodziakowa
Postać drugoplanoważona inżyniera i pani nowoczesnego domu, była sanitariuszka
Entuzjastka modnej obyczajowości
- • Czyta Wellsa i Russella i uważa się za kobietę wyzwoloną.
- • Zarzuca profesorowi Pimce zacofanie i ogłasza nadejście nowej epoki obyczajowej.
- • Próbuje kontrolować córkę, namawiając ją do nowoczesnego prowadzenia się, w tym do nieślubnego macierzyństwa.
- • Jej nowoczesność okazuje się kolejną formą, równie opresyjną jak staroświeckość szkoły.
Konstanty Hurlecki
Postać drugoplanowawuj Józia, obywatel ziemski i sędzia, pan dworu w Bolimowie
Ucieleśnienie dworskiego rytuału i hierarchii
- • Jest człowiekiem bywałym w świecie, o wyrobionych manierach i niedbałej elegancji.
- • Traktuje służbę z góry i uważa bicie chłopów za naturalny element porządku dworskiego.
- • Wymierza Walkowi policzek, co staje się bezpośrednią przyczyną buntu służby.
- • Próbuje też przyprawić Miętusowi gębę homoseksualizmu, odsłaniając własne lęki.
Ciotka Hurlecka
Postać drugoplanowaciotka Józia z domu Lin, pani dworu w Bolimowie
Jej czułość wobec bohatera działa jak upupienie
- • Pamięta Józia z dzieciństwa i traktuje go jak małe dziecko, przywołując wspomnienie jego dziecinnych majteczek.
- • Próbuje wyswatać Józia z Zosią i wciągnąć go w dworski rytuał.
- • Nieustannie częstuje gości, choć jedzenia jest już zbyt wiele.
- • Jako jedyna pozostaje życzliwa dla chłopców i łagodzi kryzysy we dworze.
Zosia Hurlecka
Postać drugoplanowakuzynka Józia i córka Hurleckich
Panna wykształcona, bierna i oczekująca na tego, kto ją porwie
- • Studiuje w wyższej szkole ogrodniczej i uczestniczy w kursach handlowych.
- • Jest opisana jako wielka specjalistka oczekiwania, łagodna, bierna i nieśmiała.
- • Józio szybko się nią nuży i wygłasza przeciw kobietom manifest mizogina, wzywając na ratunek trzeciego człowieka.
- • W finale ucieka z Józiem przez ogród, gdy dwór ogarnia zbiorowa bijatyka.
Zygmunt Hurlecki
Postać drugoplanowakuzyn Józia i syn Hurleckich, typ panicza
Romansuje z wiejską wdową i aprobuje bicie służby
- • Uczy się w szkole rolniczej, ale jego zachowanie bliższe jest rozpusty niż gospodarskiej powagi.
- • Ma kochankę, wiejską wdowę Józefkę, i obawia się, że służba o tym plotkuje.
- • Uważa, że dziedzic nie tylko może, ale wręcz powinien bić służbę, aby pokazać jej miejsce.
Walek
Postać drugoplanowalokajczyk u Hurleckich i chłopak z ludu, typ parobczaka
Wymarzony chłopak Miętusa i zapłon buntu służby
- • Jest parobczakiem, o jakim Miętus marzył po nocach, i pracuje we dworze jako lokaj.
- • Zostaje uderzony przez Józia, gdy potwierdza, że dziedzic bije służbę po gębie.
- • Na prośbę Miętusa uderza jego samego, co jest próbą zbratania przez przemoc.
- • Policzek od wuja Konstantego czyni z niego symbol buntu całej służby dworskiej.
Dyrektor Piórkowski
Postać drugoplanowadyrektor gimnazjum, do którego Pimko zaprowadza Józia
Człowiek pustej pedagogiki i szkolnej statystyki
- • Jego dewiza sprowadza się do pupy i do przekonania, że bez szkoły nie byłoby życia.
- • Nowoczesność okazuje klepaniem uczniów po pupie.
- • Interesuje go wypełnienie wolnych miejsc w szkole, a nie edukacja.
Franciszek
Postać drugoplanowakamerdyner u Hurleckich
Stary sługus w sztywnym kołnierzyku, typ wiernego sługi dworskiego
- • Donosi państwu o zbrataniu Miętusa z Walkiem.
- • Jest przykładem formy służby wiernej panom i strażnika dworskiej hierarchii.
Dziad-żebrak
Postać drugoplanowaanonimowy żebrak wynajęty przez Józia
Z gałęzią w zębach odgrywa rolę w dekompozycji domu Młodziaków
- • Zostaje zapłacony złotym za odegranie roli statysty w intrydze Józia.
- • Stoi pod oknem Zuty z zieloną gałęzią w zębach, a w kulminacyjnym momencie wypowiada dwa słowa prośby o łaskę.
Gałkiewicz
Postać drugoplanowauczeń klasy VI
Który podważa sens nauki łaciny i zadaje pytania o cel przedmiotów szkolnych
- • Krytykuje naukę łaciny jako nieużyteczną i odrywa lekcję od narzuconego schematu.
- • Należy do frakcji uczniów opornych wobec biernego wkuwania.
Relacje między bohaterami
Kto z kim jest powiązany i co z tego powiązania wynika dla fabuły.
przemoc formy i zależność; Pimko upupia bohatera, zapisuje go do szkoły i kieruje jego dalszym losem
szkolna zażyłość i wspólna ucieczka; razem szukają parobka i razem trafiają do dworu Hurleckich
walka dwóch frakcji; pojedynek na miny, uświadomienie przez uszy i śmierć Syfona w szkolnej szatni
jednostronne zakochanie i odrzucenie; Józio pragnie zniszczyć formę nowoczesnej pensjonarki, która nim pogardza
wzajemna fascynacja młodzieńcza; Kopyrda jest chłopakiem Zuty i rywalem Józia o jej względy
korepetycje z Norwida maskujące erotyczne zaloty profesora do pensjonarki
obiekt zabiegów obu szkolnych frakcji; Kopyrda zachowuje wobec sporu dystans i nie daje się wciągnąć
małżeństwo nowoczesne; ich zgoda na wyzwoloną obyczajowość córki jest kolejną maską formy
gospodarz i lokator; inżynier aprobuje wybryki Józia, dopóki nie kompromitują one jego córki
gospodyni traktuje Józia jak obiekt nowoczesnego wychowania, a potem traci nim zainteresowanie
zbratanie pana i sługi przez uderzenie; relacja zarówno czuła, jak i oparta na przemocy
Józio pyta o bicie służby, a następnie sam bije lokaja, powtarzając dworski gest pana
pan i sługa; policzek wymierzony w twarz sługi staje się iskrą buntu w Bolimowie
romans panicza z wiejską wdową, który służba komentuje z przekąsem i który Zygmunt próbuje ukryć
czułość, która upupia; ciotka pamięta Józia jako dziecko i próbuje wyswatać go z Zosią
kuzynostwo i krótki romans; Józio szybko się nuży, ale w finale ucieka z Zosią z ogarniętego buntem dworu
Plan wydarzeń
Przebudzenie z lękiem nieistnienia
Józio budzi się nad ranem z poczuciem, że nic się w jego życiu nie stanie, i wspomina własną młodość.
Upupienie Józia przez Pimkę
Profesor Pimko ocenia rozpoczęte dzieło, odbiera bohaterowi próbę dorosłości i prowadzi go do gimnazjum.
Józio w klasie VI
Bohater zostaje zapisany do klasy VI, gdzie koledzy witają go szkolną nowomową, a Pimko wmawia uczniom niewinność.
Spór Miętusa z Syfonem
W klasie ścierają się frakcje buntowników i pupilów, a obie strony zabiegają o względy Kopyrdy.
Lekcja polskiego Bladaczki
Nauczyciel narzuca temat o zachwycie nad Słowackim, uczniowie torpedują tezę, a lekcję ratuje recytacja Syfona.
Pojedynek na miny
Miętus wyzywa Syfona na pojedynek na miny; superarbitrem jest Józio, a na punkty wygrywa Syfon.
Uświadomienie Syfona przez uszy
Miętus szepcze Syfonowi oskarżenia do ucha, a ten nie może uciec przed usłyszeniem prawdy o sobie.
Samobójstwo Syfona
Syfon wiesza się na wieszaku w szkolnej szatni, a Miętusowi nie schodzą z twarzy miny z pojedynku.
Przedmowa do Filidora
Narrator wykłada filozofię formy, polemizuje z krytykami i pochwala twórczość wyrastającą z niedojrzałości.
Opowieść o Filidorze
Groteskowa historia profesora Filidora i profesora Momsena kończy się zdziecinnieniem bohatera i tezą o dziecku ukrytym we wszystkim.
Józio na pensji u Młodziaków
Pimko umieszcza bohatera na stancji u Młodziaków, licząc na jego związek z Zutą.
Obiad i słowo mamusia
Józio nazywa Zutę mamusią, co wywołuje śmiech inżyniera i pierwszą rysę na formie nowoczesnego domu.
Nocna schadzka i kompromitacja
Fałszywe liściki Józia ściągają do pokoju Zuty Kopyrdę i Pimkę, co kończy się bijatyką i policzkiem dla profesora.
Ucieczka do parobka
Józio opuszcza dom Młodziaków razem z Miętusem i wędruje za miasto, w stronę wsi.
Przyjazd do dworu Hurleckich
Ciotka zabiera obu wędrowców do Bolimowa, gdzie poznają wuja Konstantego, Zygmunta i Zosię.
Kolacja i próba zbratania z Walkiem
Podczas kolacji Miętus rozpoznaje w lokajczyku Walku wymarzony typ parobczaka, ale nie wie, jak się z nim zbratać.
Józio uderza Walka
Józio pyta lokaja, czy dziedzic bije go po gębie, a gdy ten potwierdza, sam go uderza i wypędza z pokoju.
Policzek wuja dla Walka
Wuj Konstanty przyłapuje Miętusa z Walkiem i wymierza służącemu policzek w twarz.
Kupa i bunt służby
Służba gromadzi się pod oknami, wpada do domu i dochodzi do zbiorowej bijatyki, w której mieszają się państwo, służba i ciotka.
Ucieczka z Zosią i rymowanka
Józio wykorzystuje zamieszanie, chwyta Zosię za rękę i ucieka z nią przez ogród, a powieść zamyka krótka ironiczna rymowanka.
Czas i miejsce akcji
Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy; Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens, ogród i okolice wiejskie; przestrzeń mentalna narratora: zdarzenia, nawet te quasi-realistyczne, rozgrywają się w głowie opowiadającego i są materiałem literackim poddawanym przeróbkom; Leyda oraz Paryż jako miejsca akcji wstawionych opowiadań o Filidorze i o Filibercie; czas akcji: kilka lub kilkanaście dni w latach trzydziestych; niektóre opracowania podają jako początek wtorek 29 września, ale datowanie tej sceny bywa w źródłach różne.
Motywy literackie i problematyka
Forma jako zniewolenie i jej nieuchronność
Życie społeczne narzuca człowiekowi gotowe wzorce zachowania, myślenia i mówienia; próba ucieczki od jednej formy kończy się popadnięciem w kolejną, dlatego centralne pytanie utworu o to, czy tworzymy formę, czy forma tworzy nas, pozostaje bez rozstrzygnięcia.
Niedojrzałość, młodość i wieczne dziecko jako wartość
Gombrowicz odwraca potoczne wartościowanie: niedojrzałość, świeżość i młodość stają się bronią w walce z formą, a formuła o dziecku ukrytym we wszystkim pełni rolę credo jego filozofii.
Przewrotna powieść inicjacyjna i parodia Bildungsromanu
Utwór wykorzystuje schemat powieści o dojrzewaniu, lecz go podważa: bohater ma trzydzieści lat, zostaje cofnięty do szkoły, a jego próba osiągnięcia dojrzałości kończy się klęską, choć zarazem bywa odczytywana jako zwycięstwo samego buntu.
Satyra na szkołę i martwą edukację humanistyczną
Gimnazjum dyrektora Piórkowskiego uczy frazesu, wkuwania i niewinności, a lekcja o Słowackim pokazuje, jak literatura zamienia się w narzuconą tezę i rytuał.
Satyra na nowoczesne mieszczaństwo i modną obyczajowość
Dom Młodziaków wyznaje kult nowoczesności, sportu, higieny i wyzwolenia obyczajowego, który okazuje się tak samo sztuczny i opresyjny jak staroświeckość szkolna.
Satyra na ziemiaństwo, dwór i feudalny rytuał
Dwór Hurleckich żyje rytuałem częstowania, hierarchii i przemocy wobec służby, a policzek wymierzony lokajowi uruchamia bunt, który obnaża całą dworską formę.
Groteska, absurd i śmiech jako broń
Pojedynki na miny, profesorskie pojedynki na kluski, dziad z gałęzią w zębach i wieśniacy udający psy służą ośmieszeniu formy i rozbrojeniu jej powagi.
Język jako narzędzie zniewolenia i wyzwolenia
Szkolna nowomowa, neologizmy i gry słowne jednocześnie ujawniają zniewolenie mową i dają bohaterowi narzędzie do rozbijania gotowych form.
Gęba jako maska społeczna i upupienie jako tyrania formy
Gęba oznacza zarówno maskę narzucaną przez otoczenie, jak i pierwiastek odkrywany w drugim człowieku, a upupienie to wtłaczanie kogoś w rolę dziecka i niższości.
Niższość, wyższość i człowiek stwarzany od zewnątrz
Bohaterowie istnieją przede wszystkim jako wyobrażenia innych ludzi o nich; relacje opierają się na pragnieniu dominacji, ukrytym popędzie i wzajemnej niechęci.
Autotematyzm i gra z czytelnikiem
Powieść powstaje na oczach czytelnika, narratorem jest jej własny bohater, a przedmowy do wstawek komentują sam proces tworzenia i wystawiają odbiorcę na próbę.
Ten motyw na maturze i egzaminie ósmoklasisty
Niejednoznaczności interpretacyjne
Czy Ferdydurke jest satyrą na polskie środowiska, czy diagnozą uniwersalnego zniewolenia formą? Stanowisko pierwsze: materiał powieści jest wyraźnie polski i społeczny, bo utwór ośmiesza trzy konkretne środowiska, czyli szkołę, nowoczesne mieszczaństwo i ziemiański dwór, a także polską literaturę romantyczną i jej szkolny kult. Stanowisko drugie: sam autor zaprzeczał, jakoby napisał satyrę na jakąś klasę społeczną, i określał główny temat jako poszukiwanie formy dla tego, co jeszcze niedojrzałe, a więc jako problem uniwersalny. Stanowisko trzecie: oba odczytania dają się pogodzić, bo polskie środowiska są jedynie materiałem, na którym pokazano mechanizm działający w każdym społeczeństwie; Czy zakończenie powieści jest zwycięstwem, czy klęską bohatera? Wersja pierwsza: jest to klęska, bo pierwotny zamiar Józia, jakim było napisanie dojrzałego dzieła potwierdzającego jego dorosłość, nie powiódł się, a ucieczka z Zosią jest tylko kolejną ucieczką w nową formę. Wersja druga: jest to zwycięstwo, bo już sam spór o siebie i walka z formą okazują się wartością nadrzędną, a bohater wychodzi z próby jako człowiek buntujący się i twórczy. Wersja trzecia: zakończenie jest celowo nierozstrzygające i zarazem prowokacyjne, bo po ucieczce bohatera nie następuje żadne poważne domknięcie, a całość puentuje dziecinna rymowanka. Spór dotyczy także tonu bohatera: można go czytać jako postać tragiczną, która przegrywa z formą, albo jako prześmiewcę i błazna, który sam wystawia siebie i innych na widowisko; Czy słowa klucze tworzą spójny system, czy są raczej zabawą językiem? Wersja pierwsza: opracowania szkolne przedstawiają spójny zestaw pojęć, czyli gębę jako maskę społeczną, pupę i upupienie jako zdziecinnienie oraz łydkę jako kult młodości i nowoczesności, które razem opisują mechanizm formy. Wersja druga: część omówień traktuje chłopaka jako słowo kluczowe obok gęby i łydki, bo kategoria chłopaka i chłopiąt wiąże się zarówno ze szkolną rywalizacją, jak i z parobczakiem oraz z chłopakiem Zuty; zestaw pojęć zależy więc od przyjętego opracowania. Wersja trzecia: neologizmy i gry słowne mają przede wszystkim charakter karnawałowy, a ich funkcją jest rozbijanie powagi języka, nie zaś budowanie zamkniętego systemu pojęć; Czy utwór ma wymowę antytotalitarną, czy pozostaje satyrą obyczajową i egzystencjalną? Wersja pierwsza: powieść można czytać jako wczesną diagnozę mechanizmów totalitarnych, bo pokazuje przymusowe wtłaczanie jednostki w zbiorową formę, przemoc i hierarchię. Wersja druga: interpretacja antytotalitarna bywa nadinterpretacją, bo autor pisał o formie jako o warunku każdej relacji międzyludzkiej, a nie o konkretnym ustroju politycznym. Wersja trzecia: utwór dotyczy przede wszystkim formy w relacjach społecznych i w wychowaniu, a wątki polityczne są wobec problemu autentyczności i niedojrzałości drugorzędne; Czy Ferdydurke jest jednak powieścią o dojrzewaniu, mimo parodii tego gatunku? Wersja pierwsza: utwór realizuje schemat powieści inicjacyjnej, bo opisuje próbę osiągnięcia dojrzałości i szukanie własnego miejsca w świecie. Wersja druga: jest to anty-Bildungsroman, który formalnie i tematycznie podważa klasyczny model powieści o formowaniu się bohatera. Wersja trzecia: parodia i powaga współistnieją, bo utwór korzysta z konwencji powieści rozwojowej po to, aby rozbroić ją od środka; Czy przedmowa do Filidora jest autorskim kluczem do powieści, czy autorskim żartem? Wersja pierwsza: rozdział czwarty jest jednym z najważniejszych w utworze, bo zawiera wykład o formie, sztuce i niedojrzałości oraz objaśnia metodę dalszej części powieści. Wersja druga: wykład jest rozmyślnie rozbrojony żartem o wyższości berów nad ananasówkami, który ma chronić mówiącego przed nowym patosem i przed nową formą. Wersja trzecia: przedmowy służą przede wszystkim grze z czytelnikiem i budowaniu autorskiej legendy, a nie przekazywaniu jednoznacznego klucza interpretacyjnego; Ile wstawek zawiera powieść i kiedy dodano ich przedmowy? Wersja pierwsza: powieść zawiera dwie wstawki, opowiadanie o Filidorze oraz opowiadanie o Filibercie, każde z własną przedmową autorską; tak przedstawiają strukturę oficjalne zestawienie rozdziałów, opracowania branżowe i szczegółowy przegląd rozdziałów. Wersja druga: część omówień mówi tylko o jednej wstawce, opowiadaniu o Filidorze wraz z przedmową, i pomija opowiadanie o Filibercie, co jest uproszczeniem spotykanym w literaturze przedmiotu. Wersja trzecia: opowiadania powstały wcześniej niż powieść i zostały w nią wstawione, a następnie wróciły jako samodzielne teksty w zbiorze Bakakaj z 1957 roku; opracowania różnią się także co do tego, które wydanie powieści było drugim i zmienionym.
Kwestie sporne to nie błąd opracowania - to miejsca, w których różni badacze czytają tekst inaczej. Na wypracowaniu liczy się nie wybór jednej odpowiedzi, ale uzasadnienie własnego stanowiska argumentami z tekstu.
Baza faktów tego opracowania
- Fakty źródłowe
- 191
- Pewność wysoka
- 90
- Źródła sprawdzone
- 23
- Kwestie sporne
- 7
Każde zdanie tego opracowania jest powiązane z konkretnym faktem z bazy, a cytatów z utworu nie zamieszczamy - treść omawiamy własnymi słowami. 3 twierdzenia odrzuciliśmy jako niepewne, zamiast podawać je uczniowi jako pewnik. Ocena jakości treści: 98,3/100 (próg publikacji 90/100).
Metodę, kategorie zarzutów fact-checku i ograniczenia opisujemy na stronie jak powstają opracowania . Znalazłeś błąd w tym opracowaniu? Zgłoś go mailem - poprawiamy treść, nie tylko odpowiadamy.
To musisz wiedzieć (pewniaki na sprawdzian)
Zakończenie jest gwałtowne i jawnie niepoważne. Bunt służby przeradza się w zbiorową bijatykę, w której mieszają się państwo i służba, a w końcu także ciotka. Józio wykorzystuje zamieszanie i ucieka przez ogród; wpadłszy na Zosię, chwyta ją za rękę i razem z nią ucieka, tak że nie ma już odwrotu.
Józio Kowalski — główny bohater i pierwszoosobowy narrator; trzydziestoletni początkujący pisarz, autor Pamiętnika z okresu dojrzewania, porte-parole autora.
Profesor T. Pimko — kulturalny filolog z Krakowa, belfer klasyczny i wielki Zdrabniacz; upupia Józia, zapisuje go do szkoły i umieszcza na pensji.
Miętus (Miętalski) — zbuntowany uczeń klasy VI i przywódca szkolnych chłopaków; marzy o prawdziwych chłopakach i parobkach.
Syfon (Pylaszczkiewicz) — wzorcowy uczeń i ulubieniec grona pedagogicznego, obrońca cnoty niewinności i samodoskonalenia.
Zuta Młodziakówna — szesnastoletnia córka Młodziaków, nowoczesna pensjonarka i sportsmenka; obiekt zabiegów Józia, Kopyrdy i Pimki.
Kopyrda — pewny siebie młodzianin, wzór normalnego chłopaka; obiekt zabiegów obu szkolnych frakcji i rywal Józia o względy Zuty.
Profesor Bladaczka — nauczyciel języka polskiego o ziemistej cerze, bezwolny belfer prowadzący lekcję o Słowackim.
Tło: Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy
Tło: Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens, ogród i okolice wiejskie
Narracja personalna i pierwszoosobowa: opowieść prowadzi Józio Kowalski, trzydziestoletni początkujący pisarz, który jest zarazem bohaterem, narratorem i porte-parole autora oraz komentatorem własnych wydarzeń.
Czy Ferdydurke jest satyrą na polskie środowiska, czy diagnozą uniwersalnego zniewolenia formą? Stanowisko pierwsze: materiał powieści jest wyraźnie polski i społeczny, bo utwór.
Czy zakończenie powieści jest zwycięstwem, czy klęską bohatera? Wersja pierwsza: jest to klęska, bo pierwotny zamiar Józia, jakim było napisanie dojrzałego dzieła.
Forma jako zniewolenie i jej nieuchronność: Życie społeczne narzuca człowiekowi gotowe wzorce zachowania, myślenia i mówienia.
Quiz sprawdzający znajomość lektury
Kim jest Józio Kowalski w utworze?
Powiązane lektury, pojęcia słownikowe i narzędzia CKE
Inne lektury z epoki (Dwudziestolecie międzywojenne)
Lektury do zestawienia porównawczego (wspólne motywy CKE)
Utwory innych autorów, które dzielą najwięcej wspólnych motywów z lekturą „Ferdydurke (fragmenty)” i sprawdzą się jako drugi argument w rozprawce lub wypracowaniu:
Pojęcia ze Słownika Terminów Literackich w tym utworze
Kategorie genologiczne, rodzajowe i środki stylistyczne powiązane z lekturą „Ferdydurke (fragmenty)”:
Obszerny utwór epicki prozą, z wieloma wątkami i bohaterami na tle szerokiego obrazu świata.
Ten, kto w utworze epickim opowiada zdarzenia; nie jest tożsamy z autorem i decyduje o tym, co wie czytelnik.
Sposób przedstawiania świata, w którym absurd i śmiech łączą się z tym, co przerażające i niepokojące.
Powtórzenie jednakowego albo podobnego brzmienia na końcu wersów, najczęściej od ostatniej akcentowanej samogłoski.
Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.
Zestawienie dwóch rzeczy połączone słowami jak, niby, jakby albo podobny do, które wskazuje ich podobieństwo.
Zestawienie wyrazów, w którym jedna rzecz zostaje nazwana przez inną, bo coś je łączy; znaczenie nie wynika wprost ze słów.
Trening egzaminacyjny CKE (Liceum PP)
Przećwicz wiedzę z lektury w pełnych arkuszach egzaminacyjnych, przewodnikach pisemnych i testach:
60 pkt · 240 min · czytanie i wypracowanie
Konspekty, lektury obowiązkowe i konteksty CKE
Porównanie dwóch tekstów w limicie 60-90 wyrazów
Trening pytań zamkniętych z kluczem odpowiedzi
Rozkład epok i lektur od września do marca
Powtórka pytań sprawiających trudność
Częste pytania o lekturę „Ferdydurke (fragmenty)” (FAQ)
Kto jest autorem i w jakiej epoce powstał utwór „Ferdydurke (fragmenty)”? ▼
Autorem utworu „Ferdydurke (fragmenty)” jest Witold Gombrowicz. Dzieło powstało w 1937 r. Gatunek literacki: powieść awangardowa i eksperymentalna; groteska; powieść autotematyczna; przewrotna powieść inicjacyjna, czyli anty-Bildungsroman; elementy powieści filozoficznej, psychologicznej, satyry i pamfletu.
O czym opowiada „Ferdydurke (fragmenty)”? ▼
Józio budzi się nad ranem z poczuciem, że nic się w jego życiu nie stanie, i wspomina własną młodość. Zakończenie jest gwałtowne i jawnie niepoważne. Pełne opracowanie „Ferdydurke (fragmenty)” obejmuje streszczenie z podziałem na wątki, bohaterów, motywy literackie i quiz.
Jakie są najważniejsze motywy literackie w „Ferdydurke (fragmenty)”? ▼
Do najważniejszych motywów w utworze „Ferdydurke (fragmenty)” należą: Forma jako zniewolenie i jej nieuchronność, Niedojrzałość, młodość i wieczne dziecko jako wartość, Przewrotna powieść inicjacyjna i parodia Bildungsromanu, Satyra na szkołę i martwą edukację humanistyczną, Satyra na nowoczesne mieszczaństwo i modną obyczajowość. Motywy te są często wykorzystywane w tematach wypracowań maturalnych i egzaminacyjnych.
Kto jest głównym bohaterem „Ferdydurke (fragmenty)”? ▼
Kluczową postacią utworu jest Józio Kowalski. W utworze występują również m.in.: Profesor T. Pimko, Miętus (Miętalski), Syfon (Pylaszczkiewicz).
Zobacz także inne lektury z poziomu: Liceum PP
Źródła zewnętrzne i materiały CKE do lektury „Ferdydurke (fragmenty)”
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Katalog lektur szkolnych w bibliotece cyfrowej Wolne Lektury
Otwarty zasób tekstów lektur szkolnych z przypisami, motywami i biogramami autorów.
Informator o egzaminie maturalnym z języka polskiego (Formuła 2023)
Oficjalna lista jawnych zadań, kryteria oceniania wypracowania (35 pkt) oraz notatki syntetyzującej (4 pkt).
Polona - Cyfrowa Biblioteka Narodowa (pierwodruki i rękopisy)
Skany historycznych wydań, rękopisów, ilustracji z epoki oraz opracowań krytycznoliterackich.
Encyklopedia PWN - literatura, biogramy pisarzy i pojęcia
Hasła encyklopedyczne weryfikujące daty wydań, konteksty historyczne i terminologię teoretycznoliteracką.