Motyw: Szkoła, nauka i wychowanie

Na czym polega ten motyw

Motyw szkoły i edukacji obejmuje instytucję (budynek, klasa, mundurek, dzwonek, ocena) oraz relację (nauczyciel i uczeń, grupa rówieśnicza, rodzina wobec szkoły). Szkoła bywa w literaturze przestrzenią awansu i emancypacji, miejscem, w którym bohater zdobywa język i wiedzę potrzebną, by wyjść poza własne środowisko. Bywa też zakładem przymusu, w którym najważniejsza jest forma, posłuszeństwo i jednolitość, a wiedza schodzi na dalszy plan. Powtarzają się sceny lekcji, egzaminu, klasówki, bójki na przerwie, konfliktu z nauczycielem i pierwszego dnia w nowej placówce. Stałe figury to nauczyciel-mentor, nauczyciel-oprawca, zdolny uczeń i klasowy wódz. Motyw czyta się przez pytania: kto ustala, czego się uczyć, kto ponosi koszt oceny i czy szkoła przygotowuje do życia, czy tylko do posłuchu. Najciekawsze interpretacje pokazują jedno i drugie równocześnie, bo szkoła potrafi uciskać i wyzwalać w tym samym czasie.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Akademia Pana Kleksa - Jan Brzechwa (1946 r.)

Motyw edukacji jest tu przetworzony baśniowo, bo nauka odbywa się przez zabawę, dziwne zadania i wyobraźnię.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Niezwykła szkoła i radość uczenia się oraz Złość i zniszczenie.
• Gatunek: powieść fantastyczna dla dzieci (baśniowa powieść o niezwykłej szkole), pierwsza część trylogii o panu Kleksie
• Tematy opracowania: Niezwykła szkoła i radość uczenia się oraz Wyobraźnia i świat baśni.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa — mieszkanie rodziców Adasia przy ulicy Czekoladowej, punkt wyjścia i punkt powrotu opowieści; Akademia Pana Kleksa — budynek w wielkim ogrodzie, otoczony murem, z trzema piętrami, strychem i licznymi…
• Opracowanie: 10 postaci, 17 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Cudowny chłopak - Raquel Jaramillo Palacio (2012 r.)

Motyw szkoły organizuje wątek pierwszego roku w nowej placówce, która staje się próbą dla relacji rówieśniczych.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Życzliwość i codzienne wybory moralne, Empatia i wielość perspektyw, Odwaga i dojrzewanie w ciągu roku szkolnego oraz Niepełnosprawność, medycyna i prawo do zwyczajnego życia.
• Gatunek: współczesna powieść dla dzieci i młodzieży o charakterze obyczajowo-wychowawczym; narracja wielogłosowa pierwszoosobowa (kolejne części…
• Tematy opracowania: Życzliwość i codzienne wybory moralne oraz Wygląd a tożsamość.
• Czas i miejsce akcji: Nowy Jork, dzielnica North River Heights na Upper Manhattanie — miejsce zamieszkania rodziny Pullmanów w książce; Beecher Prep — prywatna szkoła, do której Auggie idzie do piątej klasy (w książce szkoła prywatna; strona…
• Opracowanie: 15 postaci, 19 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Ferdydurke (fragmenty) - Witold Gombrowicz (1937 r.)

Motyw szkoły jest tu przedmiotem groteskowej deformacji: instytucja kształtuje formę uczniów, a nie ich samodzielne myślenie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Przewrotna powieść inicjacyjna i parodia Bildungsromanu, Satyra na szkołę i martwą edukację humanistyczną, Satyra na nowoczesne mieszczaństwo i modną obyczajowość oraz Język jako narzędzie zniewolenia i wyzwolenia.
• Gatunek: powieść awangardowa i eksperymentalna; groteska; powieść autotematyczna; przewrotna powieść inicjacyjna, czyli anty-Bildungsroman; elementy…
• Tematy opracowania: Forma jako zniewolenie i jej nieuchronność oraz Niedojrzałość, młodość i wieczne dziecko jako wartość.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa lat trzydziestych XX wieku: mieszkanie Józia, gimnazjum dyrektora Piórkowskiego, pensja i nowoczesny dom Młodziaków w willowej dzielnicy; Bolimowo pod Warszawą: dwór wujostwa Hurleckich, jego wnętrza, kredens…
• Opracowanie: 18 postaci, 20 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Sposób na Alcybiadesa - Edmund Niziurski (1964 r.)

Motyw organizuje wątek relacji klasy z nauczycielem, a nauka pokazana jest z wyraźnie uczniowskiej perspektywy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: sposoby i ich skuteczność, szkoła jako gra strategii, humor językowy i neologizmy oraz autentyczność kontra imitacja.
• Gatunek: powieść humorystyczna dla młodzieży o tematyce szkolnej
• Tematy opracowania: sposoby i ich skuteczność oraz szkoła jako gra strategii.
• Czas i miejsce akcji: męska jedenastoletnia szkoła dysedukacyjna im. Lindego w powojennej Warszawie; klasa VIIIa w końcowym roku nauki, tuż przed egzaminami; ulice i zabytki Warszawy w czasie oprowadzania wycieczki z Ełku; kółko teatralne…
• Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Syzyfowe prace (fragmenty) - Stefan Żeromski (1897 r.)

Motyw szkoły organizuje wątek dojrzewania bohatera, a edukacja pokazana jest jako przestrzeń nacisku i zarazem oporu.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: rusyfikacja szkoły i narodu, syzyfowy trud edukacji oraz kryptonimy i autobiografizm.
• Gatunek: powieść wychowawcza (Bildungsroman), obraz dojrzewania i oporu wobec rusyfikacji
• Tematy opracowania: rusyfikacja szkoły i narodu oraz opór i konspiracja młodzieży.
• Czas i miejsce akcji: majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami; szkoła elementarna w Owczarach; gimnazjum rządowe w Klerykowie, z podwójnym murem i pałacem biskupim w tle; progimnazjum w Pyrzogłowach, do którego trafia…
• Opracowanie: 12 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (12)

Motyw występuje jeszcze w 12 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Chłopcy z Placu Broni - Ferenc Molnár

• Wątki motywu w tej lekturze: Hierarchia i przywództwo oraz Poświęcenie i pamięć.
• Tematy opracowania: Wojna jako zabawa dzieci oraz Honor i lojalność.
• Opracowanie: 9 postaci, 13 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII - Jan Kochanowski

• Wątki motywu w tej lekturze: Śmierć dziecka i żałoba oraz Satyra i humor fraszek.
• Tematy opracowania: Kryzys filozofii pocieszenia oraz Renesansowa radość życia i umiar.
• Opracowanie: 8 postaci, 11 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Najpiękniejsze wiersze - Danuta Wawiłow

• Wątki motywu w tej lekturze: Pośpiech dorosłych i prawo do niespieszności, Wyobraźnia i zabawa słowem, Humor i absurd oraz Rytm, powtórzenie i wyliczanka.
• Tematy opracowania: Dziecięcy punkt widzenia oraz Pośpiech dorosłych i prawo do niespieszności.
• Opracowanie: 12 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Brzechwa dzieciom - Jan Brzechwa

• Wątki motywu w tej lekturze: Dobre wychowanie i jego granice oraz Przyroda i przedmioty jak ludzie.
• Tematy opracowania: Świat na opak oraz Przechwalanie się i zarozumialstwo.
• Opracowanie: 11 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Dziady część II - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Stopniowanie win — trzy rodzaje duchów, Miłość i empatia jako obowiązek wobec bliźniego oraz Zaświaty i dusze czyśćcowe.
• Tematy opracowania: Wina i kara w ludowej sprawiedliwości oraz Stopniowanie win — trzy rodzaje duchów.
• Opracowanie: 10 postaci, 20 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Kamienie na szaniec - Aleksander Kamiński

• Wątki motywu w tej lekturze: Braterstwo i przyjaźń, Harcerstwo jako szkoła charakteru, Cena akcji zbrojnych oraz Dojrzewanie w konspiracji.
• Tematy opracowania: Braterstwo i przyjaźń oraz Służba Bogu i Ojczyźnie.
• Opracowanie: 15 postaci, 17 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 5 lektur.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 3 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 8 lektur.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII” (Renesans (odrodzenie)) i „Sposób na Alcybiadesa” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Akademia Pana Kleksa” (Powieść) i „Brzechwa dzieciom” (Poezja) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Dzieciństwo i dojrzewanie” (Cudowny chłopak, Ferdydurke (fragmenty), Mikołajek i Syzyfowe prace (fragmenty)).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Ferdydurke (fragmenty)” (18 postaci i 20 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Mikołajek” (15 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 17, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 6 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Szkoła, nauka i wychowanie” reprezentują w tej epoce: Akademia Pana Kleksa, Brzechwa dzieciom, Cudowny chłopak, Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi, Kamienie na szaniec, Lolek. Opowiadania o dzieciństwie Karola Wojtyły (fragmenty), Mania, dziewczyna inna niż wszystkie, Mikołajek, Najpiękniejsze wiersze, Psie troski i Sposób na Alcybiadesa.

Młoda Polska (1890–1918)

Epoka modernizmu i dekadentyzmu: sztuka zaczyna być wartością samą w sobie, a artysta - jednostką wolną od obowiązków społecznych. Nastroje są katastroficzne i melancholijne, ale obok nich pojawia się fascynacja przyrodą, chłopem i tym, co pierwotne. Pisarze zaglądają do wnętrza człowieka i do mrocznych zakamarków zbiorowości, a narracja bywa oniryczna, symboliczna, rozbita. W lekturach szkolnych Młoda Polska to powieść o artystach i chłopach, dramat o buncie w rodzinie oraz poezja o marności i sile słowa.

Motyw „Szkoła, nauka i wychowanie” reprezentują w tej epoce: Ania z Zielonego Wzgórza i Chłopcy z Placu Broni.

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Motyw „Szkoła, nauka i wychowanie” reprezentują w tej epoce: Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Szkoła, nauka i wychowanie” reprezentują w tej epoce: Dziady część II.

Pozytywizm (1864–1890)

Motyw „Szkoła, nauka i wychowanie” reprezentują w tej epoce: Syzyfowe prace (fragmenty).

Motyw pojawia się też w lekturach z epoki: Dwudziestolecie międzywojenne - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Dzieciństwo i dojrzewanie

Dorastanie, pierwsze decyzje i koniec niewinności.

Lektury wspólne z motywem „Szkoła, nauka i wychowanie”: Cudowny chłopak, Ferdydurke (fragmenty), Mikołajek i Syzyfowe prace (fragmenty) (4).

Inność, obcość i tolerancja

Ten, kto wygląda i żyje inaczej — od odrzucenia do akceptacji.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Tożsamość i poszukiwanie siebie

Kim jestem — pytanie o korzenie, wybory i własne miejsce.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Uwaga na ocenianie systemu zamiast bohatera i na traktowanie scen szkolnych jako zwykłego tła obyczajowego.

• Kwestia sporna w „Akademia Pana Kleksa”: Czy wydarzenia w Akademii dzieją się naprawdę, czy są snem i wymysłem opowieści? Opracowania podkreślają, że Akademia kurczy się i znika, okazując się jedynie wymyśloną opowieścią, a Adaś budzi się w zwyczajnym pokoju — co sugeruje sen…
• Kwestia sporna w „Cudowny chłopak”: Jak brzmi tytuł polskiego wydania: Cud chłopak czy Cudowny chłopak? Cud chłopak — tytuł pierwszego polskiego wydania (Wydawnictwo Albatros, 2014, przekład Marii Olejniczak-Skarsgård).…
• Kwestia sporna w „Ferdydurke (fragmenty)”: Czy Ferdydurke jest satyrą na polskie środowiska, czy diagnozą uniwersalnego zniewolenia formą? Stanowisko pierwsze: materiał powieści jest wyraźnie polski i społeczny, bo utwór ośmiesza trzy konkretne środowiska, czyli szkołę, nowoczesne…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 17 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 24 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Dwudziestolecie międzywojenne - Ferdydurke

   Kluczowe pojęcie 'upupienia' w powieści 'Ferdydurke' Witolda Gombrowicza oznacza:

   1. A. Narządzenie komuś infantylnej roli, niedojrzałości i zależności przez społeczeństwo i szkołę
   2. B. Ucieczkę w świat dziecięcej niewinności i natury
   3. C. Walkę o autentyzm i zrzucenie wszelkich masek kulturowych
   4. D. Pojedynek na racje filozoficzne między tradycjonalistami a postępowcami

   Poprawna odpowiedź: Narządzenie komuś infantylnej roli, niedojrzałości i zależności przez społeczeństwo i szkołę

   Upupienie to narzucanie człowiekowi schematu niedojrzałości i zdziecinnienia (np. przez profesora Pimkę w szkole dyrektora Piórkowskiego).

   Podpowiedź: Gombrowicz opisuje mechanizm, który z dorosłego robi dziecko - stąd nazwa.

2. Lektury E8 - Kamienie na szaniec

   Jaki był główny cel słynnej akcji pod Arsenałem z 26 marca 1943 roku opisanej przez Aleksandra Kamińskiego?

   1. A. Odbicie z rąk Gestapo ciężko skatowanego Jana Bytnara 'Rudego'
   2. B. Zamach na kata Warszawy Franza Kutscherę
   3. C. Wysadzenie niemieckiego pociągu z amunicją pod Celestynowem
   4. D. Zdobycie broni z niemieckiego magazynu w Forcie Bema

   Poprawna odpowiedź: Odbicie z rąk Gestapo ciężko skatowanego Jana Bytnara 'Rudego'

   Akcja pod Arsenałem (kryptonim 'Meksyk II') została zorganizowana przez Grupy Szturmowe Szarych Szeregów w celu odbicia 'Rudego' oraz innych więźniów przewożonych z Pawiaka na al. Szucha.

   Podpowiedź: Chodzi o odbicie jednego z bohaterów „Kamieni na szaniec” z rąk Gestapo.

Wszystkie lektury z motywem Szkoła, nauka i wychowanie

Te 17 lektur: 2109 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania