Motyw: Praca, obowiązek i odpowiedzialność

Na czym polega ten motyw

Motyw pracy obejmuje nie tylko zajęcie zarobkowe, ale każde świadome działanie podejmowane z powinności: naukę, opiekę, służbę, rzemiosło. Obowiązek jest jego stroną moralną - bohater wie, co powinien zrobić, i musi wybrać między powinnością a wygodą. Typowe sceny to żmudna praca pokazana w powtórzeniu, próba sił z materią albo własnym lenistwem, rezygnacja z odpoczynku i wysiłek wykonywany anonimowo na rzecz innych. Symbolem bywa narzędzie, pole, warsztat, zeszyt, a także bohater syzyfowy - ktoś, kto dźwiga zadanie bez widocznego końca. W lekturach szkolnych praca najczęściej czemuś służy: dorastaniu, niezależności, wspólnocie albo przetrwaniu. Warto pytać, czy autor pokazuje jej sens, czy tylko trud, i kto ponosi koszty cudzej pracy. Praca bywa też formą oporu, gdy odmawia się jej albo wykonuje ją mimo zakazu. Różnice interpretacyjne dotyczą oceny obowiązku: w jednych tekstach poświęcenie dla innych jest jednoznacznie dobre, w innych obowiązek okazuje się przymusem narzuconym przez system albo obyczaj.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Ania z Zielonego Wzgórza - Lucy Maud Montgomery (1908 r.)

Nauka i obowiązki domowe stają się dla bohaterki drogą do niezależności oraz akceptacji w nowym środowisku.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dojrzewanie i edukacja jako droga do samodzielności oraz Odpowiedzialność i rezygnacja z własnych planów.
• Gatunek: powieść dla dzieci i młodzieży o charakterze obyczajowo-wychowawczym (bildungsroman); pierwsza część cyklu powieściowego o Ani Shirley
• Tematy opracowania: Wyobraźnia jako sposób oswajania świata oraz Dom i rodzina z wyboru.
• Czas i miejsce akcji: Avonlea na Wyspie Księcia Edwarda w Kanadzie — fikcyjna wiejska miejscowość, w której leży farma Cuthbertów; Zielone Wzgórze (Green Gables) — farma i dom rodzeństwa Cuthbertów, miejsce zamieszkania Ani; szkoła wiejska…
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Kamienie na szaniec - Aleksander Kamiński (1943 r.)

Obowiązek wobec wspólnoty organizuje życie bohaterów i tłumaczy ich wybory w konspiracji.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Służba Bogu i Ojczyźnie, Harcerstwo jako szkoła charakteru oraz Ofiara i śmierć pokolenia.
• Gatunek: literatura faktu / reportaż literacko-dokumentalny o konspiracji harcerskiej w okupowanej Warszawie, oparty na relacji uczestnika wydarzeń
• Tematy opracowania: Braterstwo i przyjaźń oraz Służba Bogu i Ojczyźnie.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa pod okupacją niemiecką (Generalne Gubernatorstwo): Śródmieście, Mokotów, Żoliborz, Wola, Praga, Powiśle; Państwowe Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego w Warszawie — szkoła głównych bohaterów; Pawiak…
• Opracowanie: 15 postaci, 17 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Katarynka - Bolesław Prus (1880 r.)

Bohater podejmuje działanie dla dobra obcej osoby, co pokazuje, że obowiązek moralny nie wynika z nakazu, lecz z wrażliwości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Kalectwo i zubożenie najsłabszych oraz Praca u podstaw i pozytywistyczny obowiązek pomocy.
• Gatunek: nowela pozytywistyczna (realistyczna nowela z tezą społeczną), utwór jednowątkowy oparty na tak zwanej teorii sokoła, czyli kluczowej roli…
• Tematy opracowania: Przemiana wewnętrzna bohatera oraz Egoizm i obojętność a współczucie.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa drugiej połowy XIX wieku; czas powstania i publikacji utworu to 1880 rok; Ulica Miodowa — trasa codziennych spacerów pana Tomasza, po której chodził nieprzerwanie od trzydziestu lat; przy tej ulicy znajduje…
• Opracowanie: 10 postaci, 19 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Mały Książę - Antoine de Saint-Exupéry (1943 r.)

Motyw wiąże się z odpowiedzialnością za to, co zostało oswojone, i z codzienną pracą, której wymaga troska.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Oswajenie i odpowiedzialność oraz Praca w służbie innych.
• Gatunek: powiastka filozoficzna (baśń filozoficzna) z elementami utworu autobiograficznego
• Tematy opracowania: Widzenie sercem oraz Krytyka dorosłego świata.
• Czas i miejsce akcji: Sahara - pustynia, na której ląduje rozbity samolot pilota-narratora; planetoida B-612 - malutka planeta Małego Księcia z trzema wulkanami i Różą; sąsiednie planetoidy - kolejne małe planety zamieszkane przez króla…
• Opracowanie: 14 postaci, 18 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Syzyfowe prace (fragmenty) - Stefan Żeromski (1897 r.)

Nauka i wytrwałość w obronie języka są tu pracą nad własną tożsamością, wykonywaną mimo nacisku zaborcy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: dojrzewanie i utrata niewinności oraz syzyfowy trud edukacji.
• Gatunek: powieść wychowawcza (Bildungsroman), obraz dojrzewania i oporu wobec rusyfikacji
• Tematy opracowania: rusyfikacja szkoły i narodu oraz opór i konspiracja młodzieży.
• Czas i miejsce akcji: majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami; szkoła elementarna w Owczarach; gimnazjum rządowe w Klerykowie, z podwójnym murem i pałacem biskupim w tle; progimnazjum w Pyrzogłowach, do którego trafia…
• Opracowanie: 12 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (5)

Motyw występuje jeszcze w 5 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Pamiętnik Czarnego Noska - Janina Porazińska

• Wątki motywu w tej lekturze: Odpowiedzialność i opieka nad słabszym oraz Polskie zwyczaje i tradycje.
• Tematy opracowania: Przyjaźń i więź z zabawką oraz Tęsknota i rozłąka.
• Opracowanie: 10 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Cukierku, ty łobuzie! - Waldemar Cichoń

• Wątki motywu w tej lekturze: Odpowiedzialność za zwierzę.
• Tematy opracowania: Odpowiedzialność za zwierzę oraz Ciekawość świata i jej skutki.
• Opracowanie: 10 postaci, 21 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi - Rafał Kosik

• Wątki motywu w tej lekturze: Technologia i odpowiedzialność oraz Praca zespołowa i podział ról.
• Tematy opracowania: Przyjaźń oparta na zaufaniu oraz Technologia i odpowiedzialność.
• Opracowanie: 14 postaci, 22 zdarzenia, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne - Biblia

• Wątki motywu w tej lekturze: Odpowiedzialność za brata, Odpowiedzialność za dary oraz Słowo, które wymaga gleby.
• Tematy opracowania: Stworzenie jako dobro i porządek oraz Wolna wola i grzech.
• Opracowanie: 14 postaci, 22 zdarzenia, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Psie troski - Tom Justyniarski

• Wątki motywu w tej lekturze: Krzywda wyrządzona zwierzęciu i trud odbudowy zaufania oraz Odpowiedzialność za zwierzę i adopcja ze schroniska.
• Tematy opracowania: Przyjaźń człowieka i zwierzęcia oraz Krzywda wyrządzona zwierzęciu i trud odbudowy zaufania.
• Opracowanie: 8 postaci, 20 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 3 lektury.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 6 lektur.
• Największy kontrast epok dają „Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne” (Starożytność (antyk)) i „Psie troski” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Ania z Zielonego Wzgórza” (Powieść) i „Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne” (Utwór) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Baza nie wskazuje lektur wspólnych z motywami pokrewnymi („Ambicja i żądza awansu”, „Wspólnota i solidarność” i „Cierpienie i ofiara”) - łączy je pokrewieństwo znaczeń, nie ten sam tekst.
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne” (14 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi” (14 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 10, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 4 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Praca, obowiązek i odpowiedzialność” reprezentują w tej epoce: Cukierku, ty łobuzie!, Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi, Kamienie na szaniec, Mały Książę, Pamiętnik Czarnego Noska i Psie troski.

Pozytywizm (1864–1890)

Odpowiedzią na klęskę powstania styczniowego stał się program pracy od podstaw: nauka, praca organiczna, praca u podstaw i równouprawnienie. Pozytywizm patrzy na świat trzeźwo i dokumentalnie - powieść staje się narzędziem diagnozy społecznej, a bohater jest częścią grupy, nie wybitnym indywidualistą. Pisarze pokazują nędzę, wyzysk, antysemityzm i klęskę jednostki starającej się żyć uczciwie w niesprawiedliwym systemie. W lekturach szkolnych pozytywizm to realistyczne powieści i nowele społeczne.

Motyw „Praca, obowiązek i odpowiedzialność” reprezentują w tej epoce: Katarynka i Syzyfowe prace (fragmenty).

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Motyw „Praca, obowiązek i odpowiedzialność” reprezentują w tej epoce: Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne.

Młoda Polska (1890–1918)

Motyw „Praca, obowiązek i odpowiedzialność” reprezentują w tej epoce: Ania z Zielonego Wzgórza.

Motywy pokrewne

Ambicja i żądza awansu

Dążenie do sukcesu i cena, jaką płaci się za jego osiągnięcie.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Wspólnota i solidarność

Ludzie działający razem — sąsiedzi, mieszkańcy, grupa.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Uważaj na utwory, w których bohater pracuje, bo nie ma wyboru - to nie to samo, co praca z wyboru.

• Kwestia sporna w „Ania z Zielonego Wzgórza”: Jak brzmi imię bohaterki w polskich przekładach: Ania czy Anna? Ania — forma utrwalona w tytule powieści, w serii wydawniczej i w polskiej tradycji szkolnej.…
• Kwestia sporna w „Kamienie na szaniec”: Jakim gatunkiem jest Kamienie na szaniec — reportażem literackim, literaturą faktu czy powieścią? Polskie opracowania opisują utwór jako książkę opowiadającą o prawdziwych wydarzeniach i osobach, opartą na relacji uczestnika, czyli tekst…
• Kwestia sporna w „Katarynka”: Kim dokładnie jest pan Tomasz z zawodu — adwokatem, mecenasem, prawnikiem czy urzędnikiem sądowym? Emerytowanym prawnikiem i mecenasem — tak określa go omówienie encyklopedyczne noweli oraz część materiałów edukacyjnych, które nazywają go…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 10 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 16 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Lektury E8 - Kamienie na szaniec

   Jaki był główny cel słynnej akcji pod Arsenałem z 26 marca 1943 roku opisanej przez Aleksandra Kamińskiego?

   1. A. Odbicie z rąk Gestapo ciężko skatowanego Jana Bytnara 'Rudego'
   2. B. Zamach na kata Warszawy Franza Kutscherę
   3. C. Wysadzenie niemieckiego pociągu z amunicją pod Celestynowem
   4. D. Zdobycie broni z niemieckiego magazynu w Forcie Bema

   Poprawna odpowiedź: Odbicie z rąk Gestapo ciężko skatowanego Jana Bytnara 'Rudego'

   Akcja pod Arsenałem (kryptonim 'Meksyk II') została zorganizowana przez Grupy Szturmowe Szarych Szeregów w celu odbicia 'Rudego' oraz innych więźniów przewożonych z Pawiaka na al. Szucha.

   Podpowiedź: Chodzi o odbicie jednego z bohaterów „Kamieni na szaniec” z rąk Gestapo.

2. Lektury E8 - Mały Książę

   Jaką najważniejszą życiową mądrość przekazuje Lis Małemu Księciu podczas pożegnania?

   1. A. 'Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.'
   2. B. 'Mowa jest źródłem nieporozumień.'
   3. C. 'Należy wymagać od każdego to, co każdy może dać.'
   4. D. 'Dorośli są bardzo dziwni.'

   Poprawna odpowiedź: 'Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.'

   Sekret Lisa to kwintesencja przesłania utworu Saint-Exupéry'ego o miłości, przyjaźni i odpowiedzialności za bliskich.

   Podpowiedź: Chodzi o zdanie o patrzeniu sercem, a nie oczami.

Wszystkie lektury z motywem Praca, obowiązek i odpowiedzialność

Te 10 lektur: 1284 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania