Starożytność (antyk)

Co to za epoka

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Ramy epoki w bazie serwisu: do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego). Wszystkie liczby i nazwy w tym tekście pochodzą z katalogu lektur i z opracowań w bazie - serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.

Lektury tej epoki i co je łączy

Epokę buduje 6 lektur; najwięcej jest wśród nich: Epopeja (2), Utwór (2), Dramat (1), Poemat (1). Etapy, na których się je czyta: klasy 4–6 szkoły podstawowej (2), liceum, zakres podstawowy (matura) (3) i liceum, zakres rozszerzony (matura) (1).

Opracowania w bazie

6

Autorzy

4 - Sofokles, Biblia, Homer i Mitologia grecka

Formy

Epopeja (2), Utwór (2), Dramat (1), Poemat (1)

Poziomy opracowań

klasy 4–6 szkoły podstawowej, liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura)

Status na liście lektur

obowiązkowa (6)

Zakres opracowań

fragmenty (5), całość utworu (1)

Lata utworów w katalogu

800 r. p.n.e. – 441 r. p.n.e.

Postacie i zdarzenia w opracowaniach

84 postaci, 114 zdarzeń

Motywy literackie

16: Czas, los i przeznaczenie, Wina, kara i sumienie, Władza i tyrania, Dobro i zło, Wiara, sacrum i religia, Sztuka, artysta i wyobraźnia, Praca, obowiązek i odpowiedzialność, Przebaczenie, empatia i miłosierdzie oraz 8 innych

Pytania quizowe i fakty źródłowe

pytania quizowe, 800 faktów

Pytania egzaminacyjne w bazie

8

Co je łączy

• Motywy powtarzające się w co najmniej dwóch lekturach epoki: Czas, los i przeznaczenie (3), Wina, kara i sumienie (3), Dobro i zło (2), Honor, odwaga i heroizm (2). Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej epoce.
• Tematy oznaczone w opracowaniach jako ważne: Prawo boskie vs prawo ludzkie, Hybris i tragedia władzy, Stworzenie i porządek świata, Grzech pierworodny i upadek, Stworzenie jako dobro i porządek, Wolna wola i grzech oraz 6 innych.
• Więcej niż jedną lekturę w tej epoce ma: Biblia (2), Homer (2).

Motywy tej epoki w całej bazie lektur

Motywy z opracowań tej epoki sprawdziliśmy w całym katalogu (110 lektur). Liczby mówią, w ilu utworach serwisu motyw występuje - w tej epoce i poza nią. To punkt zaczepienia dla wypracowania, które łączy lekturę tej epoki z tekstem z innej.

• Dom i rodzina - 27 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Młoda Polska, Dwudziestolecie międzywojenne oraz 5 innych.
• Wina, kara i sumienie - 21 lektur w bazie; w tej epoce 3; wraca też w: Współczesność, Romantyzm, Średniowiecze oraz 3 inne.
• Czas, los i przeznaczenie - 17 lektur w bazie; w tej epoce 3; wraca też w: Współczesność, Romantyzm, Młoda Polska oraz 3 inne.
• Cierpienie i ofiara - 13 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Romantyzm, Współczesność, Średniowiecze oraz 2 inne.
• Podróż, wędrówka i tułaczka - 13 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Średniowiecze, Dwudziestolecie międzywojenne oraz 3 inne.

Epoka na tle listy lektur

• Katalog serwisu obejmuje 110 lektur w 10 epokach; Starożytność (antyk) to 6 z nich (5%).
• Pod względem liczby lektur to 6. epoka w bazie.
• Otwiera chronologię epok w bazie; następna jest Średniowiecze (4 lektury).
• Żaden z autorów tej epoki nie ma w bazie lektury przypisanej do innej epoki - kanon rozdziela ich tu jednoznacznie.
• Etapy: klasy 4–6 szkoły podstawowej, liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura); najwięcej lektur wypada na liceum, zakres podstawowy (matura) (3).

Lektury tej epoki w opracowaniach (4 z 6)

Mity greckie (wybór) - Mitologia grecka, 800 r. p.n.e.

Mitologia

• Czas i miejsce akcji: Olimp - siedziba bogów greckich; starożytna Grecja - Ateny, Teby, Argos, Sparta; Kreta - pałac Minosa i labirynt; Troja i wybrzeża Morza Egejskiego; podziemia - kraina Hadesa, miejsce kar Syzyfa i Tantala; Kaukaz - skała, do której…
• Opracowanie: 14 postaci (5 ważnych), 19 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Cierpienie i ofiara, Czas, los i przeznaczenie, Honor, odwaga i heroizm i Postęp, technika i cywilizacja.
• Tematy: hybris - pycha wobec bogów - Niobe, Tantal i Syzyf przekraczają granicę między ludźmi a bogami - chwalą się, oszukują lub wystawiają bogów na próbę - i zawsze ponoszą surową karę; mit uczy… kara i sprawiedliwość bogów - Każde wykroczenie ma wieczną lub straszną konsekwencję: skała Niobe, głaz Syzyfa, wieczny głód Tantala, skała Prometeusza; sprawiedliwość bogów…
• Metryczka: klasy 4–6 szkoły podstawowej, status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Iliada (fragmenty) - Homer, 750 r. p.n.e.

Epos bohaterski

• Czas i miejsce akcji: obóz Achajów pod Troją w Azji Mniejszej; mury i bramy Troi; pole bitwy między obozem a miastem; Olimp, siedziba bogów; morskie wybrzeże, skąd wychodzi Tetyda.
• Opracowanie: 16 postaci (5 ważnych), 22 zdarzenia w planie wydarzeń.
• Motywy: Czas, los i przeznaczenie, Gniew, zemsta i nienawiść, Honor, odwaga i heroizm i Gościnność, biesiada i jedzenie.
• Tematy: Gniew - Gniew Achillesa jest pierwszym słowem utworu i jego motorem: prowadzi od urazy do wycofania się z walki, przez rozpacz po Patroklosie do furii na polu bitwy… Ideał bohatera i kleos - Bohater grecki wybiera krótkie życie w chwałę ponad długie życie w zapomnieniu; Achilles żyje według tej zasady, a Hektor broni podobnego ideału, choć…
• Metryczka: liceum, zakres podstawowy (matura), status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Odyseja (fragmenty) - Homer, 720 r. p.n.e.

Epos bohaterski, poema epicki

• Czas i miejsce akcji: Świat Morza Śródziemnego epoki mykeńskiej, mityczny czas powrotu wojowników spod Troi; Ogygia, wyspa nimfy Kalipso, gdzie Odyseusz spędza siedem lat niewoli-gościny; Scheria, kraina szczęśliwych Feaków z pałacem Alkinoosa i Nausikaą…
• Opracowanie: 15 postaci (5 ważnych), 22 zdarzenia w planie wydarzeń.
• Motywy: Dom i rodzina, Wina, kara i sumienie, Nadzieja i wytrwałość i Podróż, wędrówka i tułaczka.
• Tematy: Nostos, czyli powrót do domu - Cała konstrukcja eposu służy tematowi powrotu: dom jest dla Odyseusza tożsamością, rodziną i królestwem, a każda przygoda sprawdza, czy bohater nie zapomni… Spryt, czyli metis, przewyższający siłę - Odyseusz wygrywa nie siłą, lecz pomysłem: imię Nikt, kij do oślepienia, wosk w uszach, maska żebraka, właściwa chwila ujawnienia; epos przeciwstawia go…
• Metryczka: liceum, zakres rozszerzony (matura), status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 18 pytań quizowych.

Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy) - Biblia, 500 r. p.n.e.

Zbiór tekstów religijnych i literackich: mit stworzeniowy, poemat mądrościowy, liryka modlitewna, literatura wizyjna

• Czas i miejsce akcji: Eden — rajski ogród z drzewem poznania dobra i zła; Ziemia pogrążona w potopie i arką Noego; Równina z budowaną wieżą Babel; Kraina Us — majątek Hioba i jego hałda żałoby; Jerozolima i przestrzeń modlitwy psalmisty; Wyspa — miejsce wizji…
• Opracowanie: 13 postaci (5 ważnych), 14 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Dobro i zło, Wiara, sacrum i religia, Wina, kara i sumienie i Sztuka, artysta i wyobraźnia.
• Tematy: Stworzenie i porządek świata - Narracja o dniach stworzenia ukazuje świat jako dzieło rozumne i dobre, w którym człowiek zajmuje wyjątkowe miejsce. Grzech pierworodny i upadek - Historia Edenu tłumaczy obecność zła, pracy i śmiertelności jako konsekwencje ludzkiego nieposłuszeństwa wobec jednego zakazu.
• Metryczka: liceum, zakres podstawowy (matura), status: obowiązkowa, zakres: fragmenty, 15 pytań quizowych.

Jak mówić o tej epoce na egzaminie

• Lektury obowiązkowe tej epoki w bazie (6): Antygona, Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy), Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne, Iliada (fragmenty), Mity greckie (wybór) i Odyseja (fragmenty).
• Do opracowań tej epoki dołączono 93 pytania quizowe z wyjaśnieniami i podpowiedziami.
• Materiał tej epoki wraca w 8 pytaniach egzaminacyjnych w bazie - tematy: Antyk - Antygona Sofoklesa, Mity greckie, Homer - Odyseja, Biblia - Księga Hioba oraz 2 inne.

Tematy wypracowań, w których wraca ta epoka

Bunt i jego konsekwencje dla człowieka i społeczeństwa.

Bunt jednostki jest nieodłącznym elementem ludzkiej kondycji - może stać się siłą ocalającą godność i wolność, lecz posunięty do pychy i samotnej walki niesie ryzyko duchowej klęski i zniszczenia zastanego porządku. Lektury tej epoki w temacie: Antygona.

Wybory moralne i odpowiedzialność człowieka za własne czyny w sytuacjach granicznych.

W sytuacjach granicznych każdy wybór moralny weryfikuje człowieczeństwo jednostki - próba usprawiedliwienia zła wyższym celem prowadzi do klęski sumienia, podczas gdy wierność uniwersalnym wartościom umożliwia odkupienie i zachowanie godności. Lektury tej epoki w temacie: Antygona.

Najczęstsze pomyłki

• W tej epoce więcej niż jedną lekturę mają: Biblia (2); Homer (2). To nie jedna lektura opisana dwa razy, tylko osobne utwory z osobnymi opracowaniami.
• Sprawdź zakres opracowania, zanim powiesz „przeczytałem całość". Zakres opracowań w tej epoce wygląda tak: fragmenty - 5, całość utworu - 1.
• Ta sama epoka bywa omawiana na różnych etapach: klasy 4–6 szkoły podstawowej, liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura). Lektura z klas 4–6 i lektura z liceum to nie ten sam poziom wymagań, choć obie należą do tej epoki.
• Forma utworu pochodzi z katalogu serwisu i przy tekstach granicznych bywa umowna. Zanim zbudujesz na niej argument, sprawdź gatunek w opracowaniu konkretnej lektury.

Rozdział lektur na epoki jest redakcyjny i podlega weryfikacji - przy utworach granicznych epoki bywają sporne. Pełny opis epoki znajdziesz w sekcji „Co to za epoka", a listę wszystkich lektur tej epoki w siatce na końcu strony.

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca materiał tej epoki (3 z 8). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Antyk - Antygona Sofoklesa

   Na czym polega istota konfliktu tragicznego w 'Antygonie' Sofoklesa?

   1. A. Starciu dwóch równorzędnych racji moralnych: prawa boskiego (Antygona) i prawa państwowego (Kreon)
   2. B. Konflikcie pokoleniowym między rodzicami a dziećmi w rodzie Labdakidów
   3. C. Sporze majątkowym o koronę Teb po śmierci Edypa
   4. D. Buncie mieszkańców Teb przeciw tyranii Hajmona

   Poprawna odpowiedź: Starciu dwóch równorzędnych racji moralnych: prawa boskiego (Antygona) i prawa państwowego (Kreon)

   Konflikt tragiczny polega na istnieniu dwóch przeciwstawnych, nie dających się pogodzić racji moralnych, gdzie każdy wybór bohatera prowadzi do nieuchronnej katastrofy.

   Podpowiedź: Obie strony mają rację - i dlatego nie ma dobrego wyjścia.

2. Mity greckie

   Co Prometeusz podarował ludziom, ukrywając to w pustym wnętrzu łodygi kopru?

   1. A. Ogień
   2. B. Złoto
   3. C. Wodę
   4. D. Nasiona zbóż

   Poprawna odpowiedź: Ogień

   Prometeusz ukradł na Olimpie ogień, ukrył go w pustym wnętrzu łodygi kopru i przekazał ludziom.

   Podpowiedź: To dar, dzięki któremu człowiek mógł gotować i pracować.

3. Mity greckie

   Jaka kara spotkała Prometeusza za podarowanie ludziom ognia?

   1. A. Przykucie do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę
   2. B. Zamiana w kamień na zawsze
   3. C. Wygnanie na bezludną wyspę
   4. D. Odebranie mu nieśmiertelności

   Poprawna odpowiedź: Przykucie do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę

   Za podarowanie ognia Zeus kazał przykuć Prometeusza do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę.

   Podpowiedź: Kara działa się wysoko w górach i powtarzała się codziennie.

Wszystkie lektury epoki: Starożytność (antyk)

Te 6 lektur: 800 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania