Inne utwory

Cechy rozpoznawcze

• forma nieschematyczna
• często antologia lub wybór tekstów
• wymaga ustalenia, co łączy zebrane teksty
• przydatne do analizy porównawczej

Jak rozpoznać ten gatunek w tekście

Liczby poniżej policzono z opracowań 8 utworów tej kategorii w bazie serwisu. To nie definicja z podręcznika, tylko to, co faktycznie widać w lekturach - dobre punkty zaczepienia przy analizie nowego tekstu.

• Liczba postaci w opracowaniu: od 11 do 16, mediana 14.
• Zdarzenia w planie wydarzeń: od 11 do 22, mediana 17.
• Motywy powtarzające się w kilku utworach kategorii: Praca, obowiązek i odpowiedzialność, Ojczyzna i patriotyzm, Honor, odwaga i heroizm, Czas, los i przeznaczenie, Wina, kara i sumienie i Śmierć i przemijanie. Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej kategorii.
• Etapy, na których czytasz utwory tej kategorii: klasy 1–3 szkoły podstawowej, klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty) i liceum, zakres podstawowy (matura).
• Najwięcej postaci ma Mitologia, część I: Grecja (16), najmniej O krakowskich psach i kleparskich kotach (11).
• Najdłuższy plan wydarzeń ma Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne (22), najkrótszy Podania i legendy polskie (wybór) (11).
• Najstarszy utwór kategorii to Mity greckie (wybór) (800 r. p.n.e.), najnowszy Zdążyć przed Panem Bogiem (1977 r.).

Epoki tej kategorii i egzamin

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Średniowiecze (V–XV w.)

Epoka teocentryczna: w centrum stoi Bóg, a ludzkie życie jest drogą ku zbawieniu. Literatura średniowieczna jest przede wszystkim dydaktyczna i wzorcowa - pokazuje postawy do naśladowania albo przestrzega przed potępieniem. Charakterystyczne dla niej są uniwersalizm, asceza, motyw danse macabre oraz dwie przeciwstawne wizje świata: rycerska i ascetyczna obok siebie. W lekturach szkolnych wracają pieśń religijna, legenda o świętym, moralitet, kronika i lament.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Epoka odzyskanej wolności, w której literatura programowo zrywa z obowiązkami wobec narodu: ma bawić, eksperymentować i kpić. Równolegle dwudziestolecie jest czasem niepokoju o przyszłość i zapowiedzią katastrofy, którą pisarze przeczuwają. Formy się zmieniają: groteska, absurd, nowa powieść, reportaż, poezja lingwistyczna i witalistyczna. W lekturach szkolnych to czas powieści o dojrzewaniu i o kryzysie świata dorosłych oraz absurdalnych dramatów o władzy.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Przykłady z lektur w bazie (8 z 8)

Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne - Biblia

Fragmenty Pisma Świętego — tekst religijny obejmujący opowiadanie o stworzeniu świata z Księgi Rodzaju oraz przypowieści ewangeliczne

• Tematy: Stworzenie jako dobro i porządek, Wolna wola i grzech, Odpowiedzialność za brata i Sprawiedliwość i ocalenie.
• Motywy: Dobro i zło, Praca, obowiązek i odpowiedzialność i Przebaczenie, empatia i miłosierdzie.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 14 postaci, 22 zdarzenia, poziom klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Mity greckie (wybór) - Mitologia grecka

Mitologia

• Tematy: hybris - pycha wobec bogów, kara i sprawiedliwość bogów, heros i próba i spryt i sztuka jako siła.
• Motywy: Cierpienie i ofiara, Czas, los i przeznaczenie, Honor, odwaga i heroizm i Postęp, technika i cywilizacja.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 14 postaci, 19 zdarzeń, poziom klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Podania i legendy polskie (wybór) - Anonim

Podania-i-legendy-ludowe

• Tematy: Legendy założycielskie i etymologia miejsc, Gościnność jako cnota władcy, Spryt triumfuje nad siłą i Poświęcenie dla wspólnoty.
• Motywy: Ojczyzna i patriotyzm, Tożsamość i poszukiwanie siebie i Wina, kara i sumienie.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 11 postaci, 11 zdarzeń, poziom klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Mitologia, część I: Grecja - Jan Parandowski

Opracowanie mitów antycznych (literatura faktu, adaptacja mitów)

• Tematy: Męstwo i heroizm herosów, Spryt i mądrość praktyczna, Zbrodnia i kara i Wola bogów i przeznaczenie.
• Motywy: Honor, odwaga i heroizm, Czas, los i przeznaczenie, Wina, kara i sumienie i Śmierć i przemijanie.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 16 postaci, 22 zdarzenia, poziom liceum, zakres podstawowy (matura).

Dywizjon 303 - Arkady Fiedler

Reportaż-historyczny

• Tematy: Odwaga, Samotność emigranta, Wkład Polski w zwycięstwo i Braterstwo broni.
• Motywy: Ojczyzna i patriotyzm.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 14 postaci, 17 zdarzeń, poziom klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Kamienie na szaniec - Aleksander Kamiński

Literatura faktu / reportaż literacko-dokumentalny o konspiracji harcerskiej w okupowanej Warszawie, oparty na relacji uczestnika wydarzeń

• Tematy: Braterstwo i przyjaźń, Służba Bogu i Ojczyźnie, Harcerstwo jako szkoła charakteru i Mały sabotaż jako walka o morale.
• Motywy: Przyjaźń i lojalność, Szkoła, nauka i wychowanie, Praca, obowiązek i odpowiedzialność i Wiara, sacrum i religia.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 15 postaci, 17 zdarzeń, poziom klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

O krakowskich psach i kleparskich kotach - Barbara Tylicka

Zbiór legend i podań miejskich dla dzieci, opracowany i zestawiony przez autorkę

• Tematy: Zaufanie i jego kruchość, Pochodzenie nazw i zwyczajów, Miasto jako wspólnota i granica i Tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie.
• Motywy: Pamięć, historia i tradycja, Sprawiedliwość i prawo, Wspólnota i solidarność i Zwierzęta i świat widziany inaczej.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, poziom klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Zdążyć przed Panem Bogiem - Hanna Krall

Reportaż literacki, literatura faktu oparta na rozmowie z Markiem Edelmanem

• Tematy: Czas jako stawka, Sens oporu wobec pewnej śmierci, Pamięć i obowiązek przekazu i Godność człowieka.
• Motywy: Śmierć i przemijanie, Nadzieja i wytrwałość, Wojna, okupacja i obóz i Wolność i bunt.
• Miejsce akcji: Czas i miejsce akcji.
• Opracowanie: 13 postaci, 16 zdarzeń, poziom liceum, zakres podstawowy (matura).

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca ten materiał (11 pytań). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Lektury E8 - Kamienie na szaniec

   Jaki był główny cel słynnej akcji pod Arsenałem z 26 marca 1943 roku opisanej przez Aleksandra Kamińskiego?

   1. A. Odbicie z rąk Gestapo ciężko skatowanego Jana Bytnara 'Rudego'
   2. B. Zamach na kata Warszawy Franza Kutscherę
   3. C. Wysadzenie niemieckiego pociągu z amunicją pod Celestynowem
   4. D. Zdobycie broni z niemieckiego magazynu w Forcie Bema

   Poprawna odpowiedź: Odbicie z rąk Gestapo ciężko skatowanego Jana Bytnara 'Rudego'

   Akcja pod Arsenałem (kryptonim 'Meksyk II') została zorganizowana przez Grupy Szturmowe Szarych Szeregów w celu odbicia 'Rudego' oraz innych więźniów przewożonych z Pawiaka na al. Szucha.

   Podpowiedź: Chodzi o odbicie jednego z bohaterów „Kamieni na szaniec” z rąk Gestapo.

2. Mity greckie

   Co Prometeusz podarował ludziom, ukrywając to w pustym wnętrzu łodygi kopru?

   1. A. Ogień
   2. B. Złoto
   3. C. Wodę
   4. D. Nasiona zbóż

   Poprawna odpowiedź: Ogień

   Prometeusz ukradł na Olimpie ogień, ukrył go w pustym wnętrzu łodygi kopru i przekazał ludziom.

   Podpowiedź: To dar, dzięki któremu człowiek mógł gotować i pracować.

3. Mity greckie

   Jaka kara spotkała Prometeusza za podarowanie ludziom ognia?

   1. A. Przykucie do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę
   2. B. Zamiana w kamień na zawsze
   3. C. Wygnanie na bezludną wyspę
   4. D. Odebranie mu nieśmiertelności

   Poprawna odpowiedź: Przykucie do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę

   Za podarowanie ognia Zeus kazał przykuć Prometeusza do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę.

   Podpowiedź: Kara działa się wysoko w górach i powtarzała się codziennie.

4. Kamienie na szaniec

   Do jakiej organizacji harcerskiej należeli Alek, Rudy i Zośka, bohaterowie „Kamieni na szaniec”?

   1. A. Do Szarych Szeregów
   2. B. Do Związku Harcerstwa Polskiego na uchodźstwie
   3. C. Do Armii Krajowej od początku wojny
   4. D. Do Batalionów Chłopskich

   Poprawna odpowiedź: Do Szarych Szeregów

   Bohaterowie działali w Szarych Szeregach - konspiracyjnej organizacji harcerskiej w okupowanej Warszawie. AK powstała dopiero w 1942 roku z przekształcenia ZWZ.

   Podpowiedź: Nazwa organizacji nawiązuje do koloru harcerskich mundurów.

5. Kamienie na szaniec

   Jak nazywała się warszawska drużyna harcerska, do której należeli Alek, Rudy i Zośka?

   1. A. Pomarańczarnia
   2. B. Czarna Jedynka
   3. C. Buki
   4. D. Orlęta

   Poprawna odpowiedź: Pomarańczarnia

   Należeli do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego, nazywanej Pomarańczarnią od koloru chust.

   Podpowiedź: Nazwa pochodzi od koloru chust noszonych przez harcerzy.

6. Kamienie na szaniec

   Gdzie uczyli się Alek, Rudy i Zośka przed wybuchem wojny?

   1. A. W Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego
   2. B. W Gimnazjum im. Adama Mickiewicza
   3. C. W Liceum im. Juliusza Słowackiego
   4. D. W Szkole im. Mikołaja Kopernika

   Poprawna odpowiedź: W Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego

   Uczyli się w klasie matematyczno-fizycznej w Państwowym Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego i w maju 1939 roku zdali tam maturę.

   Podpowiedź: Patronem szkoły był król elekcyjny, zwycięzca spod Kircholmu.

7. Literatura faktu - Zdążyć przed Panem Bogiem

   Kogo Hanna Krall uczyniła bohaterem reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem”?

   1. A. Marka Edelmana, zastępcę komendanta ŻOB
   2. B. Janusza Korczaka
   3. C. Władysława Szpilmana
   4. D. Irenę Sendlerową

   Poprawna odpowiedź: Marka Edelmana, zastępcę komendanta ŻOB

   Bohaterem reportażu jest Marek Edelman - zastępca komendanta Żydowskiej Organizacji Bojowej i uczestnik powstania w getcie warszawskim, po wojnie kardiochirurg. Tytuł pochodzi od jego powiedzenia o „ściganiu się z Panem Bogiem o ludzkie życie”. Korczak, Szpilman i Sendlerowa to inne postacie z tej samej epoki, ale nie występują w tym reportażu.

   Podpowiedź: To lekarz, który po wojnie ratował serca - i mówił o ściganiu się z Bogiem.

8. Mity greckie

   Za co został ukarany Syzyf w micie greckim?

   1. A. Za oszukiwanie bogów
   2. B. Za kradzież ognia
   3. C. Za zabicie potwora
   4. D. Za zbudowanie labiryntu

   Poprawna odpowiedź: Za oszukiwanie bogów

   Syzyf oszukiwał bogów i zdradzał ich tajemnice, dlatego został skazany na wieczną karę: wtaczanie głazu na szczyt, z którego kamień zawsze się staczał. Kradzież ognia to czyn Prometeusza, labirynt zbudował Dedal, a zabijanie potworów należy do dzieł Heraklesa. Kara Syzyfa stała się symbolem pracy bez końca i bez efektu.

   Podpowiedź: Jego kara polegała na pracy, która nigdy się nie kończy - i wynikała z oszustwa.

9. Mity greckie - Herakles

   Dlaczego Herakles musiał wykonać dwanaście prac?

   1. A. Za pokutę za zabicie własnej rodziny w szale zesłanym przez Herę
   2. B. Aby zdobyć rękę królewny i tron
   3. C. Bo przegrał zakład z bogiem Zeusem
   4. D. Aby odzyskać skradziony mu miecz

   Poprawna odpowiedź: Za pokutę za zabicie własnej rodziny w szale zesłanym przez Herę

   Herę, żonę Zeusa, dręczyła zazdrość o jego syna z inną kobietą - zesłała na Heraklesa szał, w którym zabił własną żonę i dzieci. Aby odpokutować, heros musiał wykonać dwanaście prac na rozkaz króla Eurysteusza, między innymi zabić lwa nemejskiego i oczyścić stajnie Augiasza. Nie chodziło więc o zdobycie tronu ani o zakład, lecz o pokutę - i właśnie dlatego prace są uznawane za dowód jego bohaterstwa.

   Podpowiedź: Prace były karą za czyn, którego Herakles dokonał w szale zesłanym przez zawistną boginię.

10. Kamienie na szaniec - akcja pod Arsenałem

    Na czym polegała akcja pod Arsenałem opisana w „Kamieniach na szaniec”?

    1. A. Na odbiciu Rudego z transportu więźniów przewożonych przez Gestapo
    2. B. Na wysadzeniu niemieckiego pociągu z bronią
    3. C. Na zdobyciu archiwum Gestapo w Warszawie
    4. D. Na przerzuceniu kuriera do Generalnej Guberni

    Poprawna odpowiedź: Na odbiciu Rudego z transportu więźniów przewożonych przez Gestapo

    Akcja pod Arsenałem była odbiciem Jana Bytnara, czyli Rudego, wiezionego przez Gestapo po przesłuchaniach - i choć zakończyła się odbiciem więźnia, Rudy zmarł wkrótce z powodu ran. To wydarzenie pokazuje zarówno odwagę, jak i granicę możliwości konspiracji. Wysadzenie pociągu i zdobycie archiwum to inne akcje, opisane w innych relacjach.

    Podpowiedź: Przypomnij sobie, kogo odbijano i dlaczego było to tak ryzykowne.

11. Matura PR - Zdążyć przed Panem Bogiem Krall

    Hanna Krall łączy relację z powstania w getcie z rozmowami prowadzonymi wiele lat później. Po co wprowadza dwie płaszczyzny czasu?

    1. A. Aby wypełnić objętość reportażu
    2. B. Aby pokazać, że przeszłość trwa w decyzjach i poczuciu winy bohatera współcześnie
    3. C. Aby ukryć brak źródeł historycznych
    4. D. Aby podważyć prawdziwość relacji Edelmana

    Poprawna odpowiedź: Aby pokazać, że przeszłość trwa w decyzjach i poczuciu winy bohatera współcześnie

    Zestawienie czasu wojny z czasem rozmowy pokazuje, że ocalenie nie kończy doświadczenia - Edelman nieustannie mierzy się z tamtymi wyborami. Dwie płaszczyzny są więc argumentem o trwaniu przeszłości, nie zabiegiem technicznym. Objętość, brak źródeł i podważanie wiarygodności nie mają związku z kompozycją utworu.

    Podpowiedź: Dwie płaszczyzny czasu pozwalają zestawić przeszłość z tym, co dzieje się w bohaterze dziś.

Wszystkie lektury: inne utwory

Te 8 lektur: 1023 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania