Motyw: Śmierć i przemijanie

Na czym polega ten motyw

Motyw śmierci i przemijania dotyczy końca życia, ale także wszystkiego, co mu towarzyszy: żałoby, pamięci, strachu, zgody na utratę i pytania o sens umierania. W literaturze śmierć bywa wydarzeniem w fabule, postacią, stanem świadomości albo punktem, wokół którego organizuje się cała refleksja utworu. Powtarzają się konwencje memento mori, tańca śmierci, ars moriendi oraz trenu i elegii jako gatunków żałoby. Stałe symbole to grób, czaszka, świeca, kwiat, cisza, zegar i kołysanka. Typowe sceny to umieranie bliskiej osoby, wizja życia po śmierci, dialog z duchem, nawiedzenie zmarłego i ostatnie pożegnanie. Motyw czyta się przez pytania o to, czy śmierć daje życiu sens, czy go odbiera, i czy pamięć po zmarłym jest formą obecności, czy tylko pocieszeniem. Największy spór interpretacyjny dotyczy sensowności cierpienia i śmierci: jedne utwory szukają w nich porządku i nauki, inne pokazują je jako bezsensowne i nieodwracalne.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Hamlet - William Szekspir (1603 r.)

Motyw organizuje dramat, bo refleksja nad umieraniem i tym, co po śmierci, przenika monologi bohatera.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Bycie a niebycie — monolog o śmierci, Pozór i rzeczywistość oraz Śmierć i pamięć.
• Gatunek: tragedia elżbietańska (dramat zemsty)
• Tematy opracowania: Zemsta i jej cena oraz Bycie a niebycie — monolog o śmierci.
• Czas i miejsce akcji: zamek Elsynor w Danii, przełom średniowiecza i epoki nowożytnej; mury zamkowe nocą, gdzie straż widzi ducha; komnata królowej, korytarze i komnata króla; cmentarz przy zamku w scenie finałowej; równolegle opisywana…
• Opracowanie: 14 postaci, 14 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Mały Książę - Antoine de Saint-Exupéry (1943 r.)

Motyw przemijania i straty pojawia się w opowieści o rozstaniu oraz o pamięci o bliskiej osobie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Śmierć i powrót.
• Gatunek: powiastka filozoficzna (baśń filozoficzna) z elementami utworu autobiograficznego
• Tematy opracowania: Widzenie sercem oraz Krytyka dorosłego świata.
• Czas i miejsce akcji: Sahara - pustynia, na której ląduje rozbity samolot pilota-narratora; planetoida B-612 - malutka planeta Małego Księcia z trzema wulkanami i Różą; sąsiednie planetoidy - kolejne małe planety zamieszkane przez króla…
• Opracowanie: 14 postaci, 18 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Opowieść wigilijna - Charles Dickens (1843 r.)

Motyw działa przez wizję przyszłości, w której bohater konfrontuje się z własnym końcem i jego konsekwencjami.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: śmierć jako lustro życia.
• Gatunek: opowiadanie z elementami nadprzyrodzonymi, proza obyczajowa z krytyką społeczną
• Tematy opracowania: przemiana i możliwość odkupienia oraz skąpstwo i wyzysk.
• Czas i miejsce akcji: Londyn w połowie XIX wieku, w czasie Bożego Narodzenia; mroczne biuro i kamienica Ebenezera Scrooge'a; skromny dom rodziny Cratchitów w ubogiej dzielnicy; hala tańca u Fezziwiga z czasów młodości Scrooge'a; wiejska…
• Opracowanie: 13 postaci, 21 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Treny - Jan Kochanowski (1580 r.)

Motyw jest tu tematem całego cyklu: żałoba po zmarłym dziecku splata się z refleksją nad kruchością człowieka.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Żałoba ojca po śmierci dziecka, Bunt wobec porządku świata i kryzys wiary, Poezja jako ratunek oraz Czas, przemijanie i przerwana młodość.
• Gatunek: cykl trenów — liryka żałobna (epicedium)
• Tematy opracowania: Żałoba ojca po śmierci dziecka oraz Kryzys filozofii stoickiej.
• Czas i miejsce akcji: dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią; wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka; przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki…
• Opracowanie: 11 postaci, 14 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Zdążyć przed Panem Bogiem - Hanna Krall (1977 r.)

Motyw śmierci jest obecny jako doświadczenie zbiorowe, a relacja z getta stawia pytania o sens umierania i o pamięć.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Sens oporu wobec pewnej śmierci, Pamięć i obowiązek przekazu oraz Lekarz między życiem a śmiercią.
• Gatunek: reportaż literacki, literatura faktu oparta na rozmowie z Markiem Edelmanem
• Tematy opracowania: Czas jako stawka oraz Sens oporu wobec pewnej śmierci.
• Czas i miejsce akcji: powojenna Polska, mieszkanie i szpital Marka Edelmana, lekarza kardiologa, w którym toczy się rozmowa z narratorką; getto warszawskie od utworzenia w 1940 roku przez wielką akcję wysiedleńczą 1942 i powstanie w kwietniu…
• Opracowanie: 13 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (10)

Motyw występuje jeszcze w 10 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Ania z Zielonego Wzgórza - Lucy Maud Montgomery

• Wątki motywu w tej lekturze: Strata, żałoba i przemijanie.
• Tematy opracowania: Wyobraźnia jako sposób oswajania świata oraz Dom i rodzina z wyboru.
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Mitologia, część I: Grecja - Jan Parandowski

• Wątki motywu w tej lekturze: Męstwo i heroizm herosów oraz Człowiek wobec śmierci.
• Tematy opracowania: Męstwo i heroizm herosów oraz Spryt i mądrość praktyczna.
• Opracowanie: 16 postaci, 22 zdarzenia, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Romantyczność i inne ballady - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Miłość silniejsza niż śmierć.
• Tematy opracowania: Spór rozumu z wiarą oraz Manifest romantyzmu.
• Opracowanie: 14 postaci, 19 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Chłopcy z Placu Broni - Ferenc Molnár

• Wątki motywu w tej lekturze: Świat dzieci kontra świat dorosłych oraz Poświęcenie i pamięć.
• Tematy opracowania: Wojna jako zabawa dzieci oraz Honor i lojalność.
• Opracowanie: 9 postaci, 13 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Latarnik, Quo vadis (fragmenty) - Henryk Sienkiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: męczeństwo i siła wiary oraz miłość i poświęcenie.
• Tematy opracowania: nostalgia i tęsknota za ojczyzną oraz samotność i jej cena.
• Opracowanie: 13 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Tango - Sławomir Mrożek

• Wątki motywu w tej lekturze: Groteska oraz Śmierć i taniec.
• Tematy opracowania: Forma i bezkształt oraz Bunt pokoleń.
• Opracowanie: 8 postaci, 14 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 6 lektur.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 5 lektur.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 3 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Hamlet” (Renesans (odrodzenie)) i „Zdążyć przed Panem Bogiem” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Ania z Zielonego Wzgórza” (Powieść) i „Dziady część II” (Dramat) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Czas, los i przeznaczenie” (Inny świat (fragmenty) i Mitologia, część I: Grecja), „Wiara, sacrum i religia” (Latarnik, Quo vadis (fragmenty) i Treny) i „Pamięć, historia i tradycja” (Opowieść wigilijna).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Inny świat (fragmenty)” (18 postaci i 21 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Mitologia, część I: Grecja” (16 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 15, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 6 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Śmierć i przemijanie” reprezentują w tej epoce: Inny świat (fragmenty), Mały Książę, Tango i Zdążyć przed Panem Bogiem.

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Motyw „Śmierć i przemijanie” reprezentują w tej epoce: Hamlet, Treny i Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Śmierć i przemijanie” reprezentują w tej epoce: Dziady część II, Opowieść wigilijna i Romantyczność i inne ballady.

Młoda Polska (1890–1918)

Motyw „Śmierć i przemijanie” reprezentują w tej epoce: Ania z Zielonego Wzgórza i Chłopcy z Placu Broni.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Motyw „Śmierć i przemijanie” reprezentują w tej epoce: Mitologia, część I: Grecja i Sklepy cynamonowe (wybrane opowiadania).

Motyw pojawia się też w lekturach z epoki: Pozytywizm - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Czas, los i przeznaczenie

Nieuchronność biegu zdarzeń i pytanie, czy można mu się sprzeciwić.

Lektury wspólne z motywem „Śmierć i przemijanie”: Inny świat (fragmenty) i Mitologia, część I: Grecja (2).

Wiara, sacrum i religia

Bóg, modlitwa, świętość i religia jako więź wspólnoty.

Lektury wspólne z motywem „Śmierć i przemijanie”: Latarnik, Quo vadis (fragmenty) i Treny (2).

Pamięć, historia i tradycja

Pamięć zbiorowa, dziedzictwo i obowiązek pamiętania.

Lektury wspólne z motywem „Śmierć i przemijanie”: Opowieść wigilijna (1).

Strach, lęk i niepewność

Paraliżujący lęk, groza i niepokój wobec nieznanego.

Lektury wspólne z motywem „Śmierć i przemijanie”: Hamlet (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Warto też odróżnić śmierć konkretnego bohatera od śmierci jako tematu filozoficznego, bo w jednym utworze oba poziomy mogą działać razem.

• Kwestia sporna w „Hamlet”: Czy Hamlet kocha Ofelię? Scena cmentarna i wcześniejsze wyznania pokazują prawdziwe uczucie przebijające przez maskę odrzucenia.…
• Kwestia sporna w „Mały Książę”: Czy Mały Książę umarł, czy wrócił na swoją planetę? czytelne jest odczytanie dosłowne - ukąszenie węża zabija chłopca, a brak ciała pilot interpretuje sobie życzeniowo; narracja wspiera baśniowe odczytanie o powrocie na B-612 - wąż obiecał…
• Kwestia sporna w „Opowieść wigilijna”: Czy Opowieść wigilijna jest bajką dla dzieci czy krytyką społeczną dla dorosłych? Szkoła traktuje utwór jako przystępną historię o duchach, przemianie bohatera i wartościach świątecznych.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 15 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 28 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Literatura Współczesna - Tango

   Finałowy taniec tanga 'La Cumparsita' w dramacie 'Tango' Sławomira Mrożka tańczą:

   1. A. Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura
   2. B. Artur z Alą podczas ceremonii ślubnej
   3. C. Stomil z Eleonorą w geście anarchii
   4. D. Edek z Alą po przejęciu władzy

   Poprawna odpowiedź: Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura

   Tango tańczą prymitywny cham Edek oraz uległy wuj Eugeniusz, co stanowi aluzję do chocholego tańca i symbolizuje triumf bezmyślnego totalitaryzmu.

   Podpowiedź: Zwycięzcą dramatu jest siła fizyczna, a nie intelekt - pomyśl, kto przejmuje dom.

2. Renesans - Jan Kochanowski

   W którym cyklu utworów Jan Kochanowski przechodzi głęboki kryzys renesansowego stoicyzmu i chrześcijańskiego humanizmu po stracie córki?

   1. A. Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)
   2. B. Pieśni (Pieśń świętojańska o Sobótce)
   3. C. Fraszki (O żywocie ludzkim)
   4. D. Odprawa posłów greckich

   Poprawna odpowiedź: Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)

   W 'Trenach' Kochanowski podważa dotychczasowe stoickie ideały mądrości, która nie chroni przed cierpieniem ('Nieszczęsny ja człowiek...'), odzyskując spokój dopiero w Trenie XIX (Sen).

   Podpowiedź: To cykl utworów żałobnych po śmierci córki Urszulki.

Wszystkie lektury z motywem Śmierć i przemijanie

Te 15 lektur: 1823 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania