Adam Mickiewicz

Profil twórczości w bazie serwisu

Utwory w bazie

5 utworów

Epoki

Romantyzm

Formy

Poezja, Dramat, Epopeja i Poemat

Poziomy opracowań

klasy 4–6 szkoły podstawowej, klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty) i liceum, zakres podstawowy (matura)

Datowanie utworów

1822 r. – 1834 r.

Postacie w opracowaniach

64

Zdarzenia w planach wydarzeń

89

Motywy literackie

13: Wina, kara i sumienie, Natura i przyroda, Humor, groteska i absurd, Śmierć i przemijanie, Szkoła, nauka i wychowanie, Cierpienie i ofiara, Ojczyzna i patriotyzm, Czas, los i przeznaczenie, Dobro i zło, Sztuka, artysta i wyobraźnia oraz 3 inne

Tematy

44: Spór rozumu z wiarą, Manifest romantyzmu, Świat ludowy i jego wiara, Świat nadprzyrodzony i moralny porządek, Miłość silniejsza niż śmierć, Natura jako przestrzeń tajemnicy, Kara i zbrodnia, Rodzina i modlitwa, Ironia i folklor biesiadny, Wina i kara w ludowej sprawiedliwości oraz 34 inne

Fakty źródłowe

631

Wszystkie liczby i nazwy powyżej pochodzą z opracowań w bazie serwisu - z plików lektur i bazy faktów. Serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.

Epoka i kontekst literacki

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Formy, po które sięga

Poezja

Utwory pisane wierszem - od pieśni i fraszek po wiersze wolne. W lekturach szkolnych poezja jest najczęściej czytana dla obrazu i środka stylistycznego, a jej sens powstaje między tym, co autor mówi wprost, a tym, co sugeruje obrazem.

• rytm i podział na wersy
• obrazy poetyckie i środki stylistyczne
• podmiot liryczny zamiast bohatera
• nastrój i niedopowiedzenie niosące sens

W bazie tę formę reprezentują: Romantyczność i inne ballady.

Dramaty

Utwór napisany do wystawienia na scenie: zamiast opisu - dialog, zamiast narracji - didaskalia i akcja rozgrywana „tu i teraz”. W lekturach szkolnych dramat jest szczególnie wdzięczny do omawiania konfliktu, bo mówi wyłącznie przez postawy i wybory bohaterów.

• dialog i didaskalia zamiast narracji
• konflikt jako siła napędowa
• jedność miejsca i czasu (nie zawsze)
• rola widza w odbiorze

W bazie tę formę reprezentują: Dziady część II i Dziady cz. III.

Epopeje

Gatunek podniosły, ukazujący losy zbiorowości na szerokim tle historycznym, z inwokacją, podziałem na księgi i bohaterem, który uosabia wspólnotę. W lekturach szkolnych epopeja jest też projektem politycznym: ma wspólnotę opisać i wspólnotę zbudować.

• inwokacja
• losy zbiorowości, nie jednostki
• podział na księgi
• podniosły styl i patos

W bazie tę formę reprezentują: Pan Tadeusz (wybrane fragmenty).

Poematy

Dłuższy utwór wierszowany, który łączy epicką narrację z lirycznym obrazowaniem i refleksją. W lekturach szkolnych poemat wznosi konkretne zdarzenie lub wizję do rangi opowieści o losie człowieka.

• wierszowana forma całego utworu
• narracja przeplatana refleksją
• wzniosła, obrazowa stylistyka
• wizyjne lub symboliczne sceny

W bazie tę formę reprezentują: Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII).

Najważniejsze utwory w bazie

Romantyczność i inne ballady - 1822 r.

Cykl ballad z tomu Ballady i romanse, manifest polskiego romantyzmu

• Czas i miejsce akcji: miasteczko na dawnej Litwie z rynkiem, przy którym nocą gromadzi się tłum wokół Karusi; teren przy cmentarzu i ratuszu, gdzie dziewczyna rozmawia z duchem zmarłego Jasia; jezioro Świteź i okolice Płużyn na dawnych ziemiach litewskich; las…
• Opracowanie obejmuje 14 postaci i 19 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Wina, kara i sumienie, Natura i przyroda, Humor, groteska i absurd i Śmierć i przemijanie.

Spór rozumu z wiarą - Ballada organizuje całą akcję wokół konfrontacji dwóch sposobów poznania: chłodnej analizy mędrca i żywotnej wiary ludu, a narrator opowiada się za tym drugim.

Manifest romantyzmu - Romantyczność pełni funkcję programową tomu: głosi pierwszeństwo uczucia i wyobraźni nad oświeceniowym racjonalizmem, czym otwiera nową epokę w literaturze polskiej.

Dziady część II - 1823 r.

Dramat romantyczny; samodzielna część cyklu dramatycznego Dziady, utrzymana w konwencji scen dramatycznych z chórem, z zachowaniem jedności miejsca i czasu

• Czas i miejsce akcji: Opuszczona kaplica na cmentarzu — jedyne miejsce akcji; wnętrze z zapadniętą podłogą i oknem, przez które zaglądają zjawy; Wieś na Litwie (Kresy) — tak wskazują źródła szkolne, natomiast sam utwór nie nazywa miejscowości, więc lokalizacja…
• Opracowanie obejmuje 10 postaci i 20 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Śmierć i przemijanie, Szkoła, nauka i wychowanie, Wina, kara i sumienie i Cierpienie i ofiara.

Wina i kara w ludowej sprawiedliwości - Utwór opiera się na prostym, surowym kodeksie moralnym: każda wina musi zostać odpokutowana, a stopień kary odpowiada wadze przewinienia; losy kolejnych zjaw są zarazem przestrogą dla żywych.

Stopniowanie win — trzy rodzaje duchów - Kolejność przywołań dzieli zmarłych na duchy lekkie, średnie i ciężkie, co pozwala pokazać różne kategorie win: brak doświadczenia (dzieci), obojętność na uczucia innych (Zosia) oraz okrucieństwo wobec poddanych (Zły Pan).

Dziady cz. III - 1832 r.

Dramat romantyczny (Dziady drezdeńskie) z elementami fantastyki, mistycyzmu i wizyjności, o kompozycji otwartej i mozaikowej; część dramatyczna łączy się z epickim Ustępem i z liryką (wiersz Do przyjaciół Moskali), co czyni utwór dziełem synkretycznym rodzajowo; epoka: romantyzm

• Czas i miejsce akcji: Wilno, ulica Ostrobramska — dawny klasztor oo.…
• Opracowanie obejmuje 17 postaci i 23 zdarzenia w planie wydarzeń.
• Motywy: Ojczyzna i patriotyzm, Cierpienie i ofiara, Czas, los i przeznaczenie i Dobro i zło.

Martyrologia narodu - Utwór systematycznie gromadzi obrazy cierpienia zbiorowości: głód i wycieńczenie więźniów, tortury podczas przesłuchań, wywózki młodych ludzi na Syberię oraz błaganie matki o litość dla katowanego syna.…

Mesjanizm - Utwór przekłada klęskę polityczną na język religijny: Polska zostaje ukazana jako Chrystus narodów, który dźwiga krzyż zbity z trzech zaborczych drewien i przez własne cierpienie ma przynieść zbawienie innym.…

Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) - 1834 r.

Epopeja

• Czas i miejsce akcji: Litwa w latach 1811-1812; zamek Horeszków na wzgórzu nad Soplicowem; zaścianek szlachecki Dobrzyńscy; ogród dworski i staw; Gwardia Napoleona zmierzająca przez Litwę.
• Opracowanie obejmuje 9 postaci i 15 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Ojczyzna i patriotyzm, Wina, kara i sumienie, Sztuka, artysta i wyobraźnia i Honor, odwaga i heroizm.

Spór szlachecki i pojednanie - Konflikt Sopliców i Horeszków o zamek obnaża pychę rodów i pokazuje, że dopiero poświęcenie jednego człowieka kończy waśnie.

Polska pamięć narodowa - Utwór buduje obraz zaborów i walki o niepodległość, a losy rodów splatają się z historią narodu.

Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII) - 1834 r.

Wiersz opowiadaniowy, ballada, poemat epicki

• Czas i miejsce akcji: reduta na Woli pod Warszawą podczas obrony stolicy we wrześniu 1831 roku; brzeg jeziora Świteź na Litwie, otoczonego borem i bagnami; Soplicowo i dwór Sędziego na Litwie w latach 1811 i 1812; zamek Horeszków przedmiot sporu Sopliców…
• Opracowanie obejmuje 14 postaci i 12 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Gniew, zemsta i nienawiść, Ojczyzna i patriotyzm, Pamięć, historia i tradycja i Wina, kara i sumienie.

heroizm narodowy - Wiersz Reduta Ordona buduje mit powstańca, który wybiera śmierć zamiast niewoli, czyniąc z pojedynczej bitwy symbol losu narodu.

świat nadprzyrodzony ballady - Świtezianka czerpie z ludowości i prawdopodobności romantycznej: duchy jeziora istnieją na równi z ludźmi, a ich sprawiedliwość jest surowa i niepodważalna.

Na którym etapie czytasz tego autora

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: Pan Tadeusz (wybrane fragmenty).
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): Dziady część II i Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII).
• liceum, zakres podstawowy (matura): Romantyczność i inne ballady i Dziady cz. III.
• Motywy, które wracają w więcej niż jednym utworze: Wina, kara i sumienie, Śmierć i przemijanie, Cierpienie i ofiara i Ojczyzna i patriotyzm. To najlepszy punkt zaczepienia, gdy temat wypracowania łączy dwa teksty tego autora.
• Do utworów tego autora w bazie jest 75 pytań quizowych z wyjaśnieniami.

Tematy wypracowań, w których się pojawia

Bunt i jego konsekwencje dla człowieka i społeczeństwa.

Teza modelowa: Bunt jednostki jest nieodłącznym elementem ludzkiej kondycji - może stać się siłą ocalającą godność i wolność, lecz posunięty do pychy i samotnej walki niesie ryzyko duchowej klęski i zniszczenia zastanego porządku.

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca ten materiał (13 pytań). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Romantyzm - Dziady cz. III

   Wskaż, który z bohaterów 'Dziadów cz. III' Adama Mickiewicza wygłasza słowa: 'Nazywam się Milijon - bo za miliony kocham i cierpię katusze':

   1. A. Konrad w Wielkiej Improwizacji
   2. B. Ksiądz Piotr w celi klasztornej
   3. C. Widmo Złego Pana
   4. D. Senator Nowosilcow

   Poprawna odpowiedź: Konrad w Wielkiej Improwizacji

   Słowa te wypowiada Konrad podczas Wielkiej Improwizacji w celi bazylianów, wyrażając prometejskie zjednoczenie z cierpiącym narodem.

   Podpowiedź: To punkt kulminacyjny buntu prometejskiego w akcie I.

2. Romantyzm - Kordian

   Jaką ideę historiozoficzną ogłasza Kordian na szczycie Mont Blanc w dramacie Juliusza Słowackiego?

   1. A. Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów
   2. B. Mesjanizm ('Polska Chrystusem narodów!') - cierpienie i pasywna ofiara odkupieńcza
   3. C. Wallenrodyzm - zdrada i podstęp w walce z silniejszym wrogiem
   4. D. Prowidencjalizm - dzieje narodów jako realizacja z góry ustalonego planu Bożego

   Poprawna odpowiedź: Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów

   Na Mont Blanc Kordian odnajduje sens życia w idei winkelriedyzmu, będącej polemiką z mickiewiczowskim mesjanizmem ('Dziady cz. III'). Opcja B to właśnie mesjanizm, z którym Kordian polemizuje - wskazanie jej myli kierunek sporu. Wallenrodyzm (opcja C) to idea z 'Konrada Wallenroda', a prowidencjalizm (opcja D) to pogląd o Bożym planie dziejów, obecny u innych romantyków, ale nie ogłoszony przez Kordiana na Mont Blanc.

   Podpowiedź: Hasło mówi o Polsce jako narodzie, który poświęca się za inne ludy.

3. Dziady część II

   Gdzie rozgrywa się akcja II części „Dziadów” Adama Mickiewicza?

   1. A. W opuszczonej kaplicy na cmentarzu
   2. B. W pałacu carskiego urzędnika
   3. C. W celi klasztornej w Wilnie
   4. D. W wiejskiej chacie górala

   Poprawna odpowiedź: W opuszczonej kaplicy na cmentarzu

   Obrzęd odbywa się w opuszczonej kaplicy na cmentarzu i trwa od wieczora do świtu, w noc dziadów.

   Podpowiedź: To miejsce związane z obrzędem przywoływania dusz.

4. Dziady część II

   W którym roku została opublikowana II część „Dziadów”?

   1. A. 1823
   2. B. 1821
   3. C. 1832
   4. D. 1834

   Poprawna odpowiedź: 1823

   II część powstała w Kownie w latach 1821–1822, a opublikowano ją w 1823 roku w drugim tomie „Poezji”, razem z wierszem „Upiór” i IV częścią.

   Podpowiedź: Publikacja nastąpiła rok po zakończeniu pisania, nie w tym samym roku.

5. Pan Tadeusz - inwokacja

   Do kogo zwraca się podmiot mówiący w inwokacji „Pana Tadeusza”?

   1. A. Do Litwy, ojczyzny i Matki Boskiej
   2. B. Do Pana Tadeusza
   3. C. Do Napoleona
   4. D. Do Zosi

   Poprawna odpowiedź: Do Litwy, ojczyzny i Matki Boskiej

   Inwokacja zaczyna się od słów „Litwo! Ojczyzno moja!”, a kończy prośbą do Matki Boskiej o powrót do kraju - to trzy adresaty: Litwa, ojczyzna oraz Matka Boska. Pan Tadeusz jest bohaterem, a nie adresatem, Napoleon pojawia się dopiero w treści poematu, podobnie jak Zosia. Epopeja powstała na emigracji, stąd tęsknota za krajem.

   Podpowiedź: Pierwsze słowa poematu to dwa wezwania, a końcówka to prośba do Matki Boskiej.

6. Adam Mickiewicz - Pani Twardowska

   O co Pan Twardowski poprosił diabła jako o trzeci warunek umowy?

   1. A. Aby przez rok był posłuszny jego żonie, Pani Twardowskiej
   2. B. Aby wykąpał się w misie wody święconej
   3. C. Aby oddał mu połowę piekielnego skarbu
   4. D. Aby zaprowadził go na dwór królewski

   Poprawna odpowiedź: Aby przez rok był posłuszny jego żonie, Pani Twardowskiej

   Mefistofeles zgodził się spełnić trzy życzenia Twardowskiego. Dwa pierwsze wykonał, między innymi wykąpał się w misie wody święconej. Trzecim warunkiem było, aby przez rok mieszkał z żoną Twardowskiego i okazywał jej miłość, szacunek oraz bezgraniczne posłuszeństwo. Przed tym zadaniem diabeł uciekł, zostawiając Twardowskiego w spokoju - ballada kończy się więc kompromitacją diabła, a nie jego triumfem.

   Podpowiedź: Zwróć uwagę, że diabeł wykonuje dwa polecenia, a przed trzecim ucieka.

7. Dziady cz. III - struktura

   Jak zbudowane są „Dziady” części III Mickiewicza?

   1. A. z luźno powiązanych scen, w tym Wielkiej Improwizacji i Widzenia księdza Piotra
   2. B. z pięciu aktów o jednej ciągłej akcji
   3. C. z listów Konrada do przyjaciół
   4. D. z sonetów układających się w cykl

   Poprawna odpowiedź: z luźno powiązanych scen, w tym Wielkiej Improwizacji i Widzenia księdza Piotra

   „Dziady” części III są dramatem luźnym - zbiorem scen, które łączy nie akcja, ale temat martyrologii i buntu. Najważniejsze ogniwa to Wielka Improwizacja, gdzie Konrad wyzywa Boga na sąd, oraz Widzenie księdza Piotra, które odpowiada na ten bunt wizją mesjanistyczną. Ten typ kompozycji, bez ciągłej fabuły, nosi nazwę „dramatu romantycznego”.

   Podpowiedź: Zapytaj, czy sceny łączy jedna akcja, czy wspólny temat.

8. Pan Tadeusz - Jacek Soplica

   Jaką przemianę przechodzi Jacek Soplica w „Panu Tadeuszu”?

   1. A. Z żołnierza staje się poetą
   2. B. Z ubogiego szlachcica staje się magnatem
   3. C. Z porywczego szlachcica, który zabił Stolnika, staje się pokornym księdzem Robakiem
   4. D. Z wroga Soplicowa staje się jego dzierżawcą

   Poprawna odpowiedź: Z porywczego szlachcica, który zabił Stolnika, staje się pokornym księdzem Robakiem

   Jacek Soplica zabija Stolnika Horeszkę w zemście za odmowę ręki jego córki, a potem opuszcza kraj i pod przybranym imieniem księdza Robaka odpokutowuje winę - walczy o ojczyznę, ratuje życie Tadeusza i ginie od kuli. Wyjawia prawdę dopiero przed śmiercią. Jest to więc jedna z najpełniej poprowadzonych przemian wewnętrznych w polskiej literaturze, a kluczem do niej jest wina i pokuta.

   Podpowiedź: Zwróć uwagę na zmianę imienia - ona wyznacza dwa etapy życia bohatera.

9. Latarnik - Skawiński

   Dlaczego Skawiński traci posadę latarnika w noweli „Latarnik”?

   1. A. Zasypia na służbie, zaczytany w „Panu Tadeuszu”
   2. B. Kradnie pieniądze z kasy portowej
   3. C. Odmawia zapalenia światła z powodów religijnych
   4. D. Wypływa łodzią w morze bez pozwolenia

   Poprawna odpowiedź: Zasypia na służbie, zaczytany w „Panu Tadeuszu”

   Skawiński, emigrant zmęczony tułaczką, dostaje spokojną posadę latarnika. Gdy trafia w jego ręce „Pan Tadeusz”, wraca pamięć kraju i wzruszenie odbiera mu czujność - zasypia, a statek rozbija się o skały. Tracę posady powoduje więc literatura i nostalgia, nie zła wola. To ironia noweli: książka, która przywraca mu ojczyznę, odbiera mu chleb.

   Podpowiedź: Przyczyną jest książka - zastanów się, jak literaturę można przekuć w tragiczny mechanizm fabuły.

10. Dziady część II - obrzęd

    Jaką funkcję pełni obrzęd dziadów w dramacie Mickiewicza?

    1. A. Jest chrześcijańskim nabożeństwem odprawianym przez księdza
    2. B. Jest ludową zabawą bez znaczenia dla treści utworu
    3. C. Jest sposobem kontaktu żywych z duchami zmarłych i przypomnieniem o winie
    4. D. Jest ceremonią weselną bohaterów

    Poprawna odpowiedź: Jest sposobem kontaktu żywych z duchami zmarłych i przypomnieniem o winie

    Obrzęd dziadów to obrzęd pogański, w którym żywi przywołują duchy zmarłych, by dać im ulgę - i przy okazji sami poznają prawdy o winie, karze i sensie cierpienia. Wieszcze słowa o „kto nie doznał goryczy ni razu” padają właśnie podczas tego obrzędu. Scena jest więc konstrukcją dramatyczną, przez którą Mickiewicz wykłada naukę moralną, a nie ozdobnikiem obyczajowym.

    Podpowiedź: To scena, przez którą autor wykłada naukę o winie i karze - jaki mechanizm dramatyczny mu to umożliwia?

11. Pan Tadeusz - obyczaje szlacheckie

    Jaką rolę pełni w „Panu Tadeuszu” opis obyczajów szlacheckich?

    1. A. Ukazuje świat, który odchodzi, i nadaje mu wartość pamiątki
    2. B. Służy wyłącznie rozbawieniu czytelnika
    3. C. Jest krytyką szlachty bez żadnego pierwiastka nostalgii
    4. D. Jest wiernym zapisem historycznym bez komentarza

    Poprawna odpowiedź: Ukazuje świat, który odchodzi, i nadaje mu wartość pamiątki

    Mickiewicz opisuje uczty, polowania, grzybobranie i spory z czułością, ale i z uśmiechem - chce ocalić obraz świata, który w chwili pisania już nie istniał. Stąd „Pana Tadeusza” nazywa się epopeją narodową: utrwala obyczaj jako dziedzictwo. Opis nie jest neutralnym dokumentem, bo autor wyraźnie go wartościuje, a nostalgia dominuje nad krytyką.

    Podpowiedź: Pamiętaj, że poeta pisze o czasach, które zna tylko z dzieciństwa.

12. Pan Tadeusz - spór o zamek

    Czego symbolem jest spór o zamek w „Panu Tadeuszu”?

    1. A. Bezowocnych kłótni szlachty, które osłabiają wspólnotę
    2. B. Walki o niepodległość prowadzonej z zaborcą
    3. C. Konfliktu między Polakami a Litwinami
    4. D. Sprawiedliwego dążenia do odzyskania majątku

    Poprawna odpowiedź: Bezowocnych kłótni szlachty, które osłabiają wspólnotę

    Spór Horeszków z Soplicami jest jałowy i nie prowadzi do niczego poza kolejnymi procesami - Mickiewicz pokazuje w nim, jak prywatne waśnie i upór osłabiają zbiorowość. To przestroga, nie pochwała. Konflikt nie dzieli Polaków od Litwinów, bo obie strony są litewskie, a zaborca w tym sporze nie występuje.

    Podpowiedź: Zapytaj, do czego ten spór doprowadził - odpowiedź zdradza jego sens.

13. Dziady część II - nauka moralna

    Jaką naukę moralną przekazuje obrzęd dziadów w części II dramatu Mickiewicza?

    1. A. Że cierpienie jest skutkiem winy i że pewnych win nie da się już naprawić
    2. B. Że każdy grzech można odkupić w dowolnym momencie
    3. C. Że obrzędy ludowe są zabobonem bez znaczenia
    4. D. Że sprawiedliwość zawsze zostaje wymierzona za życia

    Poprawna odpowiedź: Że cierpienie jest skutkiem winy i że pewnych win nie da się już naprawić

    Widma pojawiające się podczas obrzędu pokazują różne rodzaje winy i różne możliwości jej naprawy, a najmocniej wybrzmiewa przypadek, w którym naprawa jest już niemożliwa. Stąd przestroga: zło trzeba naprawiać, póki można. Teza, że każdy grzech da się odkupić w dowolnym momencie, jest wprost zakwestionowana przez treść obrzędu - sens przestrogi oddaje zasada „póki czas”.

    Podpowiedź: Zwróć uwagę, czy każde widmo ma szansę na poprawę - odpowiedź na to pytanie jest nauką utworu.

Wszystkie lektury tego autora

Te 5 lektur: 631 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania