Motyw: Ojczyzna i patriotyzm

Na czym polega ten motyw

Motyw ojczyzny obejmuje wszystko, co wiąże człowieka z krajem: terytorium, język, obyczaj i pamięć wspólnych wydarzeń. W literaturze polskiej rzadko jest tylko uczuciem - częściej staje się obowiązkiem, sporem albo tęsknotą. Patriotyzm nie znaczy tu tego samego co nacjonalizm: chodzi o odpowiedzialność za wspólnotę, także wtedy, gdy trzeba ją krytykować. Stałe konwencje to dworek jako ostoja obyczaju, krajobraz jako mapa pamięci, mogiła i krzyż w polu, spisek i konspiracja, pożegnanie z domem przed walką oraz powrót emigranta po latach. Powtarzają się symbole: sztandar, dzwon, wierzba, a nade wszystko język i książka, które działają jak ojczyzna prywatna - to, co można zabrać ze sobą. W lekturach szkolnych motyw działa na trzech poziomach: prywatnym (bohater wybiera między szczęściem a służbą), zbiorowym (grupa tworzy wspólnotę wokół wartości) i symbolicznym (rzecz lub miejsce uosabia kraj). Czytaj go zawsze z kontekstem epoki, żeby nie pomylić poglądów bohatera z oceną autora. Na co uważać: patriotyzm bywa pokazany krytycznie jako źródło pychy, waśni i bezsensownych ofiar, a tęsknota za krajem może obnażać bezczynność, nie tylko szlachetność. Sporne bywa też ocenianie zbrojnego czynu: dla jednego czytelnika to bohaterstwo, dla innego tragiczny gest bez szans.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Dziady cz. III - Adam Mickiewicz (1832 r.)

Patriotyzm pokazany jest jako cierpienie narodu i solidarność prześladowanych, a wolność staje się sprawą zbiorowego losu.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Martyrologia narodu, Mesjanizm, Bunt prometejski oraz Walka dobra ze złem.
• Gatunek: dramat romantyczny (Dziady drezdeńskie) z elementami fantastyki, mistycyzmu i wizyjności, o kompozycji otwartej i mozaikowej; część…
• Tematy opracowania: Martyrologia narodu oraz Mesjanizm.
• Czas i miejsce akcji: Wilno, ulica Ostrobramska — dawny klasztor oo.…
• Opracowanie: 17 postaci, 23 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Latarnik, Quo vadis (fragmenty) - Henryk Sienkiewicz (1880 r.)

Tęsknota za ojczyzną powraca przez znajomą książkę i pokazuje, że język oraz pamięć mogą być silniejsze niż nowe życie na obczyźnie. W Quo vadis o przynależności decyduje wspólnota wiary, a nie kraj pochodzenia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: nostalgia i tęsknota za ojczyzną oraz kultura i historia.
• Gatunek: nowela i powieść historyczna
• Tematy opracowania: nostalgia i tęsknota za ojczyzną oraz samotność i jej cena.
• Czas i miejsce akcji: latarnia morska w Aspinwall na wybrzeżu Panamy; otwarty ocean i skalisty brzeg, na którym stoi latarnia; Rzym za panowania Nerona, z Pałacem Złotym i Suburą; dom Aulusa Plaucjusza i Pomponii Grecyny na wzgórzu…
• Opracowanie: 13 postaci, 18 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) - Adam Mickiewicz (1834 r.)

Ojczyzna istnieje tu jako wspólnota obyczaju i miejsca - dworek, sad i spór o przyszłość kraju tworzą obraz Polski, którą trzeba ocalić w pamięci.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Polska pamięć narodowa, Dom i ojczyzna oraz Muzyka jako pamięć narodu.
• Gatunek: epopeja
• Tematy opracowania: Spór szlachecki i pojednanie oraz Polska pamięć narodowa.
• Czas i miejsce akcji: Litwa w latach 1811-1812; zamek Horeszków na wzgórzu nad Soplicowem; zaścianek szlachecki Dobrzyńscy; ogród dworski i staw; Gwardia Napoleona zmierzająca przez Litwę.
• Opracowanie: 9 postaci, 15 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Przedwiośnie - Stefan Żeromski (1924 r.)

Różne wizje odbudowy Polski ścierają się w rozmowach bohaterów, co pokazuje, że patriotyzm bywa sporem o kształt państwa.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Rozdarcie ideologiczne pokolenia, Ojczyzna między ideałem a rzeczywistością oraz Podróż i wychowanie.
• Gatunek: powieść
• Tematy opracowania: Szklane domy jako mit oraz Niedokończona rewolucja.
• Czas i miejsce akcji: Baku nad Morzem Kaspijskim - miasto naftowe, w którym Cezary spędza dzieciństwo i młodość; Rewolucyjna Rosja i bolszewicka Moskwa - wędrówki Cezarego w okresie wojny domowej i rewolucji październikowej; Polska lat 1920…
• Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Syzyfowe prace (fragmenty) - Stefan Żeromski (1897 r.)

Motyw łączy się z oporem wobec rusyfikacji - trwanie przy języku i nauce jest formą walki o zachowanie tożsamości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: rusyfikacja szkoły i narodu, opór i konspiracja młodzieży, syzyfowy trud edukacji oraz polskość jako wartość odradzająca się.
• Gatunek: powieść wychowawcza (Bildungsroman), obraz dojrzewania i oporu wobec rusyfikacji
• Tematy opracowania: rusyfikacja szkoły i narodu oraz opór i konspiracja młodzieży.
• Czas i miejsce akcji: majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami; szkoła elementarna w Owczarach; gimnazjum rządowe w Klerykowie, z podwójnym murem i pałacem biskupim w tle; progimnazjum w Pyrzogłowach, do którego trafia…
• Opracowanie: 12 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (6)

Motyw występuje jeszcze w 6 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Potop (fragmenty) - Henryk Sienkiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Zdrada i wierność, Obrona wiary i ojczyzny, Jedność narodu oraz Miłość i poświęcenie.
• Tematy opracowania: Zdrada i wierność oraz Przemiana bohatera.
• Opracowanie: 13 postaci, 15 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII) - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: heroizm narodowy, pamięć i ojczyzna, spór i pojednanie oraz pokuta i przemiana bohatera.
• Tematy opracowania: heroizm narodowy oraz świat nadprzyrodzony ballady.
• Opracowanie: 14 postaci, 12 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Dywizjon 303 - Arkady Fiedler

• Wątki motywu w tej lekturze: Samotność emigranta, Wkład Polski w zwycięstwo, Braterstwo broni oraz Profesjonalizm wobec uprzedzeń.
• Tematy opracowania: Odwaga oraz Samotność emigranta.
• Opracowanie: 14 postaci, 17 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Kordian - Juliusz Słowacki

• Wątki motywu w tej lekturze: Dojrzewanie pokolenia romantycznego, Bezradność autorytetów moralnych oraz Patriotyzm czynu i mesjanizm ofiary.
• Tematy opracowania: Dojrzewanie pokolenia romantycznego oraz Marzenie a czyn.
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Mazurek Dąbrowskiego - Józef Wybicki

• Wątki motywu w tej lekturze: Nadzieja na odzyskanie niepodległości, Jedność narodu w rozbiorach, Pamięć o bohaterach narodowych oraz droga powrotu i marsz.
• Tematy opracowania: Nadzieja na odzyskanie niepodległości oraz Jedność narodu w rozbiorach.
• Opracowanie: 7 postaci, 12 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Podania i legendy polskie (wybór) - Anonim

• Wątki motywu w tej lekturze: Poświęcenie dla wspólnoty oraz Tożsamość narodowa w opowieści.
• Tematy opracowania: Legendy założycielskie i etymologia miejsc oraz Gościnność jako cnota władcy.
• Opracowanie: 11 postaci, 11 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 3 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 4 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 3 lektury.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Podania i legendy polskie (wybór)” (Średniowiecze) i „Dywizjon 303” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Dywizjon 303” (Utwór) i „Dziady cz. III” (Dramat) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Władza i tyrania” (Kordian), „Pamięć, historia i tradycja” (Mazurek Dąbrowskiego i Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII)) i „Honor, odwaga i heroizm” (Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) i Potop (fragmenty)).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Dziady cz. III” (17 postaci i 23 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Dywizjon 303” (14 postaci, 17 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 11, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 6 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Ojczyzna i patriotyzm” reprezentują w tej epoce: Dziady cz. III, Kordian, Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) i Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII).

Pozytywizm (1864–1890)

Odpowiedzią na klęskę powstania styczniowego stał się program pracy od podstaw: nauka, praca organiczna, praca u podstaw i równouprawnienie. Pozytywizm patrzy na świat trzeźwo i dokumentalnie - powieść staje się narzędziem diagnozy społecznej, a bohater jest częścią grupy, nie wybitnym indywidualistą. Pisarze pokazują nędzę, wyzysk, antysemityzm i klęskę jednostki starającej się żyć uczciwie w niesprawiedliwym systemie. W lekturach szkolnych pozytywizm to realistyczne powieści i nowele społeczne.

Motyw „Ojczyzna i patriotyzm” reprezentują w tej epoce: Latarnik, Quo vadis (fragmenty), Potop (fragmenty) i Syzyfowe prace (fragmenty).

Średniowiecze (V–XV w.)

Motyw „Ojczyzna i patriotyzm” reprezentują w tej epoce: Podania i legendy polskie (wybór).

Oświecenie (XVIII w.)

Motyw „Ojczyzna i patriotyzm” reprezentują w tej epoce: Mazurek Dąbrowskiego.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Motyw „Ojczyzna i patriotyzm” reprezentują w tej epoce: Przedwiośnie.

Motyw pojawia się też w lekturach z epoki: Współczesność - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

Lektury wspólne z motywem „Ojczyzna i patriotyzm”: Kordian (1).

Pamięć, historia i tradycja

Pamięć zbiorowa, dziedzictwo i obowiązek pamiętania.

Lektury wspólne z motywem „Ojczyzna i patriotyzm”: Mazurek Dąbrowskiego i Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII) (2).

Honor, odwaga i heroizm

Odwaga cywilna, bohaterstwo i rycerski kodeks.

Lektury wspólne z motywem „Ojczyzna i patriotyzm”: Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) i Potop (fragmenty) (2).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

W rozprawce rozstrzygaj to tezą, nie ogólnym wrażeniem.

• Kwestia sporna w „Dziady cz. III”: Czy Konrad jest bohaterem tragicznym, czy bluźniercą zasługującym na potępienie? Konrad jest bohaterem tragicznym: buntuje się w imieniu cierpiącego narodu, nie dla własnej korzyści, a jego klęska wynika z nadmiaru miłości do ludzi; utwór…
• Kwestia sporna w „Latarnik, Quo vadis (fragmenty)”: Które fragmenty Quo vadis wchodzą w zakres kl 7-8? Część wykazów obejmuje wybrane rozdziały, najczęściej te dotyczące pożaru Rzymu i prześladowań chrześcijan.…
• Kwestia sporna w „Pan Tadeusz (wybrane fragmenty)”: Które fragmenty Pan Tadeusza wchodzą do podstawy programowej klas 4-6? Inwokacja i epilog jako fragmenty obowiązkowe; Wybór scenerii rozdziałów różni się między podręcznikami; Jak oceniać postać Jacka Soplicy: bohater czy zbrodniarz?…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 11 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 17 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Romantyzm - Dziady cz. III

   Wskaż, który z bohaterów 'Dziadów cz. III' Adama Mickiewicza wygłasza słowa: 'Nazywam się Milijon - bo za miliony kocham i cierpię katusze':

   1. A. Konrad w Wielkiej Improwizacji
   2. B. Ksiądz Piotr w celi klasztornej
   3. C. Widmo Złego Pana
   4. D. Senator Nowosilcow

   Poprawna odpowiedź: Konrad w Wielkiej Improwizacji

   Słowa te wypowiada Konrad podczas Wielkiej Improwizacji w celi bazylianów, wyrażając prometejskie zjednoczenie z cierpiącym narodem.

   Podpowiedź: To punkt kulminacyjny buntu prometejskiego w akcie I.

2. Romantyzm - Kordian

   Jaką ideę historiozoficzną ogłasza Kordian na szczycie Mont Blanc w dramacie Juliusza Słowackiego?

   1. A. Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów
   2. B. Mesjanizm ('Polska Chrystusem narodów!') - cierpienie i pasywna ofiara odkupieńcza
   3. C. Wallenrodyzm - zdrada i podstęp w walce z silniejszym wrogiem
   4. D. Prowidencjalizm - dzieje narodów jako realizacja z góry ustalonego planu Bożego

   Poprawna odpowiedź: Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów

   Na Mont Blanc Kordian odnajduje sens życia w idei winkelriedyzmu, będącej polemiką z mickiewiczowskim mesjanizmem ('Dziady cz. III'). Opcja B to właśnie mesjanizm, z którym Kordian polemizuje - wskazanie jej myli kierunek sporu. Wallenrodyzm (opcja C) to idea z 'Konrada Wallenroda', a prowidencjalizm (opcja D) to pogląd o Bożym planie dziejów, obecny u innych romantyków, ale nie ogłoszony przez Kordiana na Mont Blanc.

   Podpowiedź: Hasło mówi o Polsce jako narodzie, który poświęca się za inne ludy.

Wszystkie lektury z motywem Ojczyzna i patriotyzm

Te 11 lektur: 1223 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania