Syzyfowe prace (fragmenty)
powieść wychowawcza (Bildungsroman), obraz dojrzewania i oporu wobec rusyfikacji
Opracowanie w wersji 1 · aktualizacja 26.09.2026 · jak powstają opracowania
Streszczenie w pigułce
Mały Marcin Borowicz opuszcza dom w Gawronkach i zostaje odwieziony do szkoły elementarnej w Owczarach. Po zdaniu matury Marcin Borowicz dowiaduje się, że ukochana Biruta wraz z ojcem została wywieziona w głąb Rosji.
Streszczenie szczegółowe
Czas, miejsce i punkt wyjścia
Tło i przestrzeń wydarzeń
majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami; szkoła elementarna w Owczarach; gimnazjum rządowe w Klerykowie, z podwójnym murem i pałacem biskupim w tle; progimnazjum w Pyrzogłowach, do którego trafia Andrzej Radek; klasowe sale z rosyjskim nadzorem, koło samokształcenia na skrzyżowaniach uczniowskich schadzek.
Początek historii i zawiązanie akcji
Mały Marcin Borowicz, syn zamożnych rodziców z majątku Gawronki, zostaje odwieziony do szkoły elementarnej w Owczarach. Po szkole w Owczarach Marcin trafia do gimnazjum w Klerykowie, szkoły rządowej przepełnionej rosyjskim nadzorem.
Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki
Wyjazd do szkoły w Owczarach
Mały Marcin Borowicz opuszcza dom w Gawronkach i zostaje odwieziony do szkoły elementarnej w Owczarach.
Wejście do gimnazjum w Klerykowie
Po szkole w Owczarach Marcin trafia do gimnazjum rządowego w Klerykowie, pełnego rosyjskiego nadzoru.
Śmierć matki
W trakcie nauki w Klerykowie umiera matka Marcina, co pogłębia jego samotność i oddalenie od domu.
Cicha miłość do Biruty
Marcin zakochuje się bez słowa w Annie Stogowskiej, zwanej Birutą, i przechowuje wspomnienie tej miłości na cały czas nauki.
Przybycie Zygiera do Klerykowa
Bernard Zygier trafia do klasy po wyrzuceniu że szkoły warszawskiej i wnosi doświadczenie konspiracji.
Zawiązanie koła samokształcenia
Zygier organizuje uczniowskie kółko samokształcenia, czytające zakazane książki i podtrzymujące polskość w środowisku szkolnym.
Aresztowanie Zygiera
Zygier zostaje aresztowany i usunięty że szkoły, co czyni go symbolem bohaterskiego oporu wobec rusyfikacji.
Choroba na tyfus
Marcin zapada na tyfus brzuszny, co opóźnia jego naukę i stawia pytanie o zdrowie i sens dalszej nauki w gimnazjum rosyjskim.
Przebudzenie narodowe Borowicza
W okresie choroby i powrotu do szkoły Marcin odkrywa w sobie polskość i urazę wobec rosyjskiego systemu edukacji.
Równoległa droga Andrzeja Radka
Andrzej Radek, syn fornala, dzięki Kawce dostaje się do progimnazjum Pyrzogłowskiego, a po jego śmierci do gimnazjum w Klerykowie.
Matura i nieudane poszukiwanie Anny
Po zdaniu matury Marcin próbuje odnaleźć Annę Stogowską, ale wyjechała z rodziną do Rosji.
Finałowa scena z Tygodnikiem Petersburskim
Marcin po maturze czyta Tygodnik Petersburski z rosyjskim donosem o polskim oporze i odczuwa wstręt do systemu, rozumiejąc syzyfowy charakter swojej nauki.
Finał i rozwiązanie
Zakończenie losów bohaterów
Po zdaniu matury Marcin Borowicz dowiaduje się, że ukochana Biruta wraz z ojcem została wywieziona w głąb Rosji. Załamany chłopak przychodzi do parku w miejsce ich dawnych spotkań, pogrążając się w rozpaczy.
Puentujące rozstrzygnięcie
Wtedy zjawia się Andrzej Radek, który bez słowa mocno ściska jego dłoń w geście braterskiej solidarności i wsparcia. Powieść kończy się tym wymownym uściskiem dłoni dwóch młodych Polaków, uświadomionych narodowo i gotowych do dalszej walki mimo represji caratu.
Bohaterowie utworu
Marcin Borowicz
Główny bohatergłówny bohater powieści
Syn zamożnych rodziców z Gawronek, uczeń gimnazjum w Klerykowie, przechodzący drogę od nieświadomego chłopca do świadomego polskiego patrioty
- • Dojrzewa od beztroskiego dziecka do młodego człowieka, który w finałowej scenie odczuwa wstręt do rusyfikacji
- • Jego pierwsza miłość do Biruty pozostaje niespełniona, a wyjazd Anny do Rosji domyka wątek miłosny
Bernard Zygier
Główny bohateruczeń przybyły do Klerykowa po wyrzuceniu ze szkoły warszawskiej, organizator uczniowskiego oporu i koła samokształcenia
- • Przynosi do Klerykowa doświadczenie konspiracji wielkomiejskiej i wzmacnia ducha oporu
- • Jego aresztowanie i usunięcie ze szkoły czynią z niego symbol bohaterstwa młodzieży
Andrzej Radek
Główny bohaterubogi chłop ze wsi
Syn fornala, który dzięki uporowi i pomocy ludzi dobrej woli zdobywa wykształcenie w gimnazjum w Klerykowie
- • Jego droga do nauki jest syzyfowym trudem, bo musi przełamać ubóstwo i klasowe przeszkody
- • Pod tą postacią Żeromski ukrył swojego przyjaciela Jana Wacława Machajskiego
Anna Stogowska, Biruta
Postać drugoplanowacórka lekarza i Rosjanki
Pierwsza miłość Marcina Borowicza, do której nie przemówił ani słowem
- • Jej wiersz w pamiętniku Marcina jest końcowym fragmentem wiersza Romanowskiego Kiedyż
- • Po maturze Marcin próbuje ją odnaleźć, ale wyjechała z rodziną do Rosji
Helena i Walenty Borowiczowie
Postać drugoplanowarodzice Marcina
Właściciele majątku Gawronki, nadający chłopcu pierwsze otoczenie emocjonalne
- • Śmierć matki podczas nauki syna pogłębia jego samotność i separację od domu
inspektor Zabielskij
Postać drugoplanowarosyjski inspektor gimnazjum w Klerykowie
Początkowo surowy nadzorca, z czasem nawiązujący dobre relacje z Marcinem
- • Jego przemiana pokazuje, że nie wszyscy przedstawiciele władzy byli jednolicie wrodzy
Kriestoobriadnikow
Postać drugoplanowadyrektor gimnazjum w Klerykowie
Uosobienie rosyjskiej władzy szkolnej i rusyfikacji
- • Reprezentuje systematyczne zwalczanie polskości w szkołach Królestwa
Ferdynand Wiechowski
Postać drugoplanowapierwszy nauczyciel Marcina w szkole elementarnej w Owczarach
- • Otwiera Marcinowi drogę edukacji i przygotowuje go do gimnazjum
Antoni Paluszkiewicz, Kawka
Postać drugoplanowaczłowiek z progimnazjum Pyrzogłowskiego
Dzięki któremu Andrzej Radek dostaje się do szkoły
- • Jego śmierć otwiera Radekowi drogę do gimnazjum w Klerykowie
Birnbaumer
Postać drugoplanowalokaj
Od którego w dzieciństwie uczy się Andrzej Radek w ramach samodzielnej edukacji
- • Jego pomoc pokazuje, że wiedza dociera do Radka przez losowych ludzi dobrej woli
profesor Zbyszewski
Postać drugoplanowapolski nauczyciel w gimnazjum w Klerykowie
Uczący w duchu patriotycznym mimo nadzoru rosyjskiego
- • Jego lekcje budują świadomość narodową uczniów wbrew oficjalnemu programowi
Walecki zwany Figą, Pieprzojad, Marian Gontala
Postać drugoplanowakolejni uczniowie gimnazjum w Klerykowie
Tworzący tło klasowe środowiska szkolnego
- • Ich obecność buduje obraz kolektywu, w którym rozwija się opór przeciw rusyfikacji
Relacje między bohaterami
Kto z kim jest powiązany i co z tego powiązania wynika dla fabuły.
Mapa pokazuje strukturę powiązań - każda linia to jedna relacja opisana niżej.
przyjaźń i wspólny opór uczniowski przeciw rusyfikacji
cicha pierwsza miłość pozostająca niespełniona
patronat i pomoc wejścia do szkoły
równoległe drogi edukacji z różnych środowisk społecznych
konflikt z rosyjską władzą szkolną, przełamywany przez ludzkie relacje
tajne przekazywanie wiedzy patriotycznej wbrew programowi
Plan wydarzeń
Wyjazd do szkoły w Owczarach
Mały Marcin Borowicz opuszcza dom w Gawronkach i zostaje odwieziony do szkoły elementarnej w Owczarach.
Wejście do gimnazjum w Klerykowie
Po szkole w Owczarach Marcin trafia do gimnazjum rządowego w Klerykowie, pełnego rosyjskiego nadzoru.
Śmierć matki
W trakcie nauki w Klerykowie umiera matka Marcina, co pogłębia jego samotność i oddalenie od domu.
Cicha miłość do Biruty
Marcin zakochuje się bez słowa w Annie Stogowskiej, zwanej Birutą, i przechowuje wspomnienie tej miłości na cały czas nauki.
Przybycie Zygiera do Klerykowa
Bernard Zygier trafia do klasy po wyrzuceniu ze szkoły warszawskiej i wnosi doświadczenie konspiracji.
Zawiązanie koła samokształcenia
Zygier organizuje uczniowskie kółko samokształcenia, czytające zakazane książki i podtrzymujące polskość w środowisku szkolnym.
Aresztowanie Zygiera
Zygier zostaje aresztowany i usunięty ze szkoły, co czyni go symbolem bohaterskiego oporu wobec rusyfikacji.
Choroba na tyfus
Marcin zapada na tyfus brzuszny, co opóźnia jego naukę i stawia pytanie o zdrowie i sens dalszej nauki w gimnazjum rosyjskim.
Przebudzenie narodowe Borowicza
W okresie choroby i powrotu do szkoły Marcin odkrywa w sobie polskość i urazę wobec rosyjskiego systemu edukacji.
Równoległa droga Andrzeja Radka
Andrzej Radek, syn fornala, dzięki Kawce dostaje się do progimnazjum Pyrzogłowskiego, a po jego śmierci do gimnazjum w Klerykowie.
Matura i nieudane poszukiwanie Anny
Po zdaniu matury Marcin próbuje odnaleźć Annę Stogowską, ale wyjechała z rodziną do Rosji.
Finałowa scena z Tygodnikiem Petersburskim
Marcin po maturze czyta Tygodnik Petersburski z rosyjskim donosem o polskim oporze i odczuwa wstręt do systemu, rozumiejąc syzyfowy charakter swojej nauki.
Czas i miejsce akcji
majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami; szkoła elementarna w Owczarach; gimnazjum rządowe w Klerykowie, z podwójnym murem i pałacem biskupim w tle; progimnazjum w Pyrzogłowach, do którego trafia Andrzej Radek; klasowe sale z rosyjskim nadzorem, koło samokształcenia na skrzyżowaniach uczniowskich schadzek; Warszawa czasu młodości i matury, gdzie rozgrywa się finałowa scena refleksji.
Motywy literackie i problematyka
rusyfikacja szkoły i narodu
Rosyjski nadzór, zakazy językowe i programowe sprawiają, że nauka staje się narzędziem wynarodowienia, a uczniowie muszą wybierać między karierą a polskością.
opór i konspiracja młodzieży
Kółka samokształcenia, zakazane książki i gesty jak recytacja Rosy po polsku pokazują, że nawet małe akty sprzeciwu budują świadomość narodową.
dojrzewanie i utrata niewinności
droga Marcina od beztroskiego dziecka do młodego człowieka świadomego swojej historii pokazuje, że dojrzewanie to też budzenie się odpowiedzialności za naród.
syzyfowy trud edukacji
Tytułowa metafora Syzyfa wskazuje, że praca młodzieży nad nauką w obcym systemie była bezsensownym wysiłkiem, który i tak ocalał polskość.
szansa edukacyjna i bariera klasowa
droga Andrzeja Radka od fornala do gimnazjum pokazuje, że wiedza była wówczas drogą wyrwania się z ubóstwa, ale wymagała nadludzkiego wysiłku i pomocy innych.
miłość pierwsza i jej niedosyt
Niespełniona miłość do Biruty, zakończona jej wyjazdem do Rosji, buduje motyw przeżywanej w samotności tęsknoty, która towarzyszy dojrzewaniu.
kryptonimy i autobiografizm
Żeromski pod przejrzystymi kryptonimami ukrył szkoły pińczowskie i kieleckie, opierając się na własnych wspomnieniach z dzieciństwa i lat młodzieńczych.
polskość jako wartość odradzająca się
Proces budzenia patriotyzmu w Marcinie pokazuje, że poczucie narodowe nie jest wrodzone, lecz wypracowywane przez doświadczenie, literaturę i przyjaźń.
Ten motyw na maturze i egzaminie ósmoklasisty
Niejednoznaczności interpretacyjne
Czy nauka w rosyjskim gimnazjum była całkowicie bezsensowna, jak sugeruje tytułowy Syzyf, czy dawała młodzieży narzędzia do walki o polskość? Nauka była syzyfową pracą, bo służyła wynarodowieniu i odrywała od własnej kultury; Bez wiedzy zdobytej w rosyjskiej szkole pokolenie nie miałoby narzędzi do późniejszej pracy organicznej i walki o niepodległość; Czy finałowa przemiana Marcina Borowicza jest tryumfem, czy jedynie cichym aktem refleksji bez praktycznych konsekwencji? To zwycięstwo sumienia narodowego, pierwszy krok do czynu; To tylko wewnętrzny wstręt, bez zobowiązania do działań; Jak oceniać Andrzeja Radka na tle Borowicza: jako obraz społecznego awansu czy jako obraz syzyfowego trudu bez nagrody? Radek jest symbolem sukcesu przez edukację mimo ubóstwa; Radek jest symbolem beznadziejnej pracy, bo wiedza w rosyjskim systemie nie daje wolności; Czy stosunek inspektora Zabielskiego do Marcina jest prawdziwą ludzką życzliwością, czy jedynie taktycznym narzędziem nadzoru? To autentyczna przemiana człowieka, pokazująca, że nawet funkcjonariusz systemu może odczuwać empatię; To jedynie wyrafinowana forma kontrolowania ucznia i wygładzania oporu.
Kwestie sporne to nie błąd opracowania - to miejsca, w których różni badacze czytają tekst inaczej. Na wypracowaniu liczy się nie wybór jednej odpowiedzi, ale uzasadnienie własnego stanowiska argumentami z tekstu.
Baza faktów tego opracowania
- Fakty źródłowe
- 85
- Pewność wysoka
- 49
- Źródła sprawdzone
- 14
- Kwestie sporne
- 4
Każde zdanie tego opracowania jest powiązane z konkretnym faktem z bazy, a cytatów z utworu nie zamieszczamy - treść omawiamy własnymi słowami. 11 twierdzenia odrzuciliśmy jako niepewne, zamiast podawać je uczniowi jako pewnik. Ocena jakości treści: 99,5/100 (próg publikacji 90/100).
Metodę, kategorie zarzutów fact-checku i ograniczenia opisujemy na stronie jak powstają opracowania . Znalazłeś błąd w tym opracowaniu? Zgłoś go mailem - poprawiamy treść, nie tylko odpowiadamy.
To musisz wiedzieć (pewniaki na sprawdzian)
Po zdaniu matury Marcin Borowicz dowiaduje się, że ukochana Biruta wraz z ojcem została wywieziona w głąb Rosji. Załamany chłopak przychodzi do parku w miejsce ich dawnych spotkań, pogrążając się w rozpaczy.
Marcin Borowicz — główny bohater powieści.
Bernard Zygier — uczeń przybyły do Klerykowa po wyrzuceniu ze szkoły warszawskiej, organizator uczniowskiego oporu i koła samokształcenia.
Andrzej Radek — ubogi chłop ze wsi.
Anna Stogowska, Biruta — córka lekarza i Rosjanki, pierwsza miłość Marcina Borowicza, do której nie przemówił ani słowem.
Helena i Walenty Borowiczowie — rodzice Marcina, właściciele majątku Gawronki, nadający chłopcu pierwsze otoczenie emocjonalne.
inspektor Zabielskij — rosyjski inspektor gimnazjum w Klerykowie, początkowo surowy nadzorca, z czasem nawiązujący dobre relacje z Marcinem.
Kriestoobriadnikow — dyrektor gimnazjum w Klerykowie, uosobienie rosyjskiej władzy szkolnej i rusyfikacji.
Tło: majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami
Tło: szkoła elementarna w Owczarach
narracja trzecioosobowa, wszechwiedząca, prowadzona w konwencji kroniki dojrzewania bohatera, z retrospektywnym dystansem i liryzmem w chwilach refleksji o narodzie i odradzaniu się uczuć.
Czy nauka w rosyjskim gimnazjum była całkowicie bezsensowna, jak sugeruje tytułowy Syzyf, czy dawała młodzieży narzędzia do walki o polskość?
Czy finałowa przemiana Marcina Borowicza jest tryumfem, czy jedynie cichym aktem refleksji bez praktycznych konsekwencji?
rusyfikacja szkoły i narodu: Rosyjski nadzór, zakazy językowe i programowe sprawiają, że nauka staje się narzędziem wynarodowienia, a uczniowie muszą wybierać między karierą a polskością.
Quiz sprawdzający znajomość lektury
Kim jest Marcin Borowicz w utworze?
Powiązane lektury, pojęcia słownikowe i narzędzia CKE
Inne lektury tego autora
Inne lektury z epoki (Pozytywizm)
Lektury do zestawienia porównawczego (wspólne motywy CKE)
Utwory innych autorów, które dzielą najwięcej wspólnych motywów z lekturą „Syzyfowe prace (fragmenty)” i sprawdzą się jako drugi argument w rozprawce lub wypracowaniu:
Pojęcia ze Słownika Terminów Literackich w tym utworze
Kategorie genologiczne, rodzajowe i środki stylistyczne powiązane z lekturą „Syzyfowe prace (fragmenty)”:
Obszerny utwór epicki prozą, z wieloma wątkami i bohaterami na tle szerokiego obrazu świata.
Rodzaj literacki, w którym narrator opowiada o bohaterach, miejscach i zdarzeniach świata przedstawionego.
Ten, kto w utworze epickim opowiada zdarzenia; nie jest tożsamy z autorem i decyduje o tym, co wie czytelnik.
Zestawienie dwóch rzeczy połączone słowami jak, niby, jakby albo podobny do, które wskazuje ich podobieństwo.
Zestawienie wyrazów, w którym jedna rzecz zostaje nazwana przez inną, bo coś je łączy; znaczenie nie wynika wprost ze słów.
Trening egzaminacyjny CKE (Klasy 7–8)
Przećwicz wiedzę z lektury w pełnych arkuszach egzaminacyjnych, przewodnikach pisemnych i testach:
45 pkt · 120 min · zadania i wypracowanie
Zaproszenie i ogłoszenie z lekturą (3/3 pkt)
Trening pytań zamkniętych z 6 przedmiotów
Aktywna powtórka pomylonych pytań z quizów
Plan nauki od września do maja
Polski, matematyka i język angielski E8
Częste pytania o lekturę „Syzyfowe prace (fragmenty)” (FAQ)
Kto jest autorem i w jakiej epoce powstał utwór „Syzyfowe prace (fragmenty)”? ▼
Autorem utworu „Syzyfowe prace (fragmenty)” jest Stefan Żeromski. Dzieło powstało w 1897 r. Gatunek literacki: powieść wychowawcza (Bildungsroman), obraz dojrzewania i oporu wobec rusyfikacji.
O czym opowiada „Syzyfowe prace (fragmenty)”? ▼
Mały Marcin Borowicz opuszcza dom w Gawronkach i zostaje odwieziony do szkoły elementarnej w Owczarach. Po zdaniu matury Marcin Borowicz dowiaduje się, że ukochana Biruta wraz z ojcem została wywieziona w głąb Rosji. Pełne opracowanie „Syzyfowe prace (fragmenty)” obejmuje streszczenie z podziałem na wątki, bohaterów, motywy literackie i quiz.
Jakie są najważniejsze motywy literackie w „Syzyfowe prace (fragmenty)”? ▼
Do najważniejszych motywów w utworze „Syzyfowe prace (fragmenty)” należą: rusyfikacja szkoły i narodu, opór i konspiracja młodzieży, dojrzewanie i utrata niewinności, syzyfowy trud edukacji, szansa edukacyjna i bariera klasowa. Motywy te są często wykorzystywane w tematach wypracowań maturalnych i egzaminacyjnych.
Kto jest głównym bohaterem „Syzyfowe prace (fragmenty)”? ▼
Kluczową postacią utworu jest Marcin Borowicz. W utworze występują również m.in.: Bernard Zygier, Andrzej Radek, Anna Stogowska, Biruta.
Zobacz także inne lektury z poziomu: Klasy 7–8
Źródła zewnętrzne i materiały CKE do lektury „Syzyfowe prace (fragmenty)”
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Kolekcja utworów: Stefan Żeromski w bibliotece Wolne Lektury
Bezpłatne, zweryfikowane filologicznie teksty utworów w domenie publicznej wraz z przypisami redakcyjnymi.
Informator i arkusze Egzaminu Ósmoklasisty z języka polskiego
Oficjalne wymagania egzaminacyjne, zasady oceniania wypracowań i arkusze pokazowe CKE dla klas 7-8.
Polona - Cyfrowa Biblioteka Narodowa (pierwodruki i rękopisy)
Skany historycznych wydań, rękopisów, ilustracji z epoki oraz opracowań krytycznoliterackich.
Encyklopedia PWN - literatura, biogramy pisarzy i pojęcia
Hasła encyklopedyczne weryfikujące daty wydań, konteksty historyczne i terminologię teoretycznoliteracką.