Stefan Żeromski

Profil twórczości w bazie serwisu

Utwory w bazie

2 utwory

Epoki

Pozytywizm i Dwudziestolecie międzywojenne

Formy

Powieść

Poziomy opracowań

klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty) i liceum, zakres podstawowy (matura)

Datowanie utworów

1897 r. – 1924 r.

Postacie w opracowaniach

23

Zdarzenia w planach wydarzeń

24

Motywy literackie

7: Dzieciństwo i dojrzewanie, Szkoła, nauka i wychowanie, Ojczyzna i patriotyzm, Praca, obowiązek i odpowiedzialność, Pieniądz, bieda i różnice klasowe, Postęp, technika i cywilizacja i Czas, los i przeznaczenie

Tematy

17: rusyfikacja szkoły i narodu, opór i konspiracja młodzieży, dojrzewanie i utrata niewinności, syzyfowy trud edukacji, szansa edukacyjna i bariera klasowa, miłość pierwsza i jej niedosyt, kryptonimy i autobiografizm, polskość jako wartość odradzająca się, Szklane domy jako mit, Niedokończona rewolucja oraz 7 innych

Fakty źródłowe

194

Wszystkie liczby i nazwy powyżej pochodzą z opracowań w bazie serwisu - z plików lektur i bazy faktów. Serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.

Epoka i kontekst literacki

Pozytywizm (1864–1890)

Odpowiedzią na klęskę powstania styczniowego stał się program pracy od podstaw: nauka, praca organiczna, praca u podstaw i równouprawnienie. Pozytywizm patrzy na świat trzeźwo i dokumentalnie - powieść staje się narzędziem diagnozy społecznej, a bohater jest częścią grupy, nie wybitnym indywidualistą. Pisarze pokazują nędzę, wyzysk, antysemityzm i klęskę jednostki starającej się żyć uczciwie w niesprawiedliwym systemie. W lekturach szkolnych pozytywizm to realistyczne powieści i nowele społeczne.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Epoka odzyskanej wolności, w której literatura programowo zrywa z obowiązkami wobec narodu: ma bawić, eksperymentować i kpić. Równolegle dwudziestolecie jest czasem niepokoju o przyszłość i zapowiedzią katastrofy, którą pisarze przeczuwają. Formy się zmieniają: groteska, absurd, nowa powieść, reportaż, poezja lingwistyczna i witalistyczna. W lekturach szkolnych to czas powieści o dojrzewaniu i o kryzysie świata dorosłych oraz absurdalnych dramatów o władzy.

Formy, po które sięga

Powieści

Najpojemniejszy gatunek epiki: rozbudowana fabuła, wielu bohaterów, tło społeczne i czas na przemianę postaci. W lekturach szkolnych powieść bywa realistyczna, historyczna i młodzieżowa, a jej objętość pozwala autorowi pokazać świat w działaniu, a nie w opisie.

• wielowątkowa fabuła
• bohaterowie w działaniu i w przemianie
• szerokie tło społeczne i obyczajowe
• narracja prowadzona przez narratora

W bazie tę formę reprezentują: Syzyfowe prace (fragmenty) i Przedwiośnie.

Najważniejsze utwory w bazie

Syzyfowe prace (fragmenty) - 1897 r.

Powieść wychowawcza (Bildungsroman), obraz dojrzewania i oporu wobec rusyfikacji

• Czas i miejsce akcji: majątek Gawronki na ziemiach Królestwa Polskiego pod zaborami; szkoła elementarna w Owczarach; gimnazjum rządowe w Klerykowie, z podwójnym murem i pałacem biskupim w tle; progimnazjum w Pyrzogłowach, do którego trafia Andrzej Radek…
• Opracowanie obejmuje 12 postaci i 12 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Dzieciństwo i dojrzewanie, Szkoła, nauka i wychowanie, Ojczyzna i patriotyzm i Praca, obowiązek i odpowiedzialność.

rusyfikacja szkoły i narodu - Rosyjski nadzór, zakazy językowe i programowe sprawiają, że nauka staje się narzędziem wynarodowienia, a uczniowie muszą wybierać między karierą a polskością.

opór i konspiracja młodzieży - Kółka samokształcenia, zakazane książki i gesty jak recytacja Rosy po polsku pokazują, że nawet małe akty sprzeciwu budują świadomość narodową.

Przedwiośnie - 1924 r.

Powieść

• Czas i miejsce akcji: Baku nad Morzem Kaspijskim - miasto naftowe, w którym Cezary spędza dzieciństwo i młodość; Rewolucyjna Rosja i bolszewicka Moskwa - wędrówki Cezarego w okresie wojny domowej i rewolucji październikowej; Polska lat 1920 - front wojny…
• Opracowanie obejmuje 11 postaci i 12 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Ojczyzna i patriotyzm, Pieniądz, bieda i różnice klasowe, Postęp, technika i cywilizacja i Czas, los i przeznaczenie.

Szklane domy jako mit - Bajka o Polsce szklanych domów organizuje fabułę: legenda nadaje sens bakurowskiemu dzieciństwu, służy rewolucjonistom jako obietnica i okazuje się złudzeniem w realnej Polsce.

Niedokończona rewolucja - Żeromski pokazuje rewolucję jako siłę zniszczenia, nie wyzwolenia: w Rosji terror, w Polsce śmierć Cheńczyka, a sprawiedliwość społeczna pozostaje nieosiągalna.

Na którym etapie czytasz tego autora

• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): Syzyfowe prace (fragmenty).
• liceum, zakres podstawowy (matura): Przedwiośnie.
• Motywy, które wracają w więcej niż jednym utworze: Ojczyzna i patriotyzm. To najlepszy punkt zaczepienia, gdy temat wypracowania łączy dwa teksty tego autora.
• Do utworów tego autora w bazie jest 30 pytań quizowych z wyjaśnieniami.

Tematy wypracowań, w których się pojawia

Bunt i jego konsekwencje dla człowieka i społeczeństwa.

Teza modelowa: Bunt jednostki jest nieodłącznym elementem ludzkiej kondycji - może stać się siłą ocalającą godność i wolność, lecz posunięty do pychy i samotnej walki niesie ryzyko duchowej klęski i zniszczenia zastanego porządku.

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca ten materiał (4 pytania). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Syzyfowe prace

   Jak nazywa się główny bohater „Syzyfowych prac” Stefana Żeromskiego?

   1. A. Marcin Borowicz
   2. B. Andrzej Radek
   3. C. Bernard Zygier
   4. D. Szymon Noga

   Poprawna odpowiedź: Marcin Borowicz

   Głównym bohaterem jest Marcin Borowicz - syn zamożnych rodziców z majątku Gawronki, odwieziony do szkoły elementarnej w Owczarach.

   Podpowiedź: Jego nazwisko zaczyna się jak nazwa drzewa iglastego.

2. Syzyfowe prace - rusyfikacja

   Na czym polega rusyfikacja pokazana w „Syzyfowych pracach”?

   1. A. Na zakazie czytania książek w ogóle
   2. B. Na przymusowym narzucaniu języka i kultury rosyjskiej w szkołach
   3. C. Na przesiedlaniu Polaków na Syberię
   4. D. Na likwidacji wszystkich szkół na ziemiach polskich

   Poprawna odpowiedź: Na przymusowym narzucaniu języka i kultury rosyjskiej w szkołach

   Żeromski pokazuje rusyfikację jako systemową presję w szkołach: lekcje po rosyjsku, karanie za polski, fałszowanie historii i rugowanie rodzimej kultury. Kluczowa scena - recytacja „Reduty Ordona” przez Bernarda Zygiera - jest momentem, w którym ta presja pęka. Rusyfikacja działała właśnie przez edukację, a nie tylko przez represje fizyczne, i to jest główna teza powieści.

   Podpowiedź: Sprawdź, jakim narzędziem posługuje się zaborca - to wyjaśnia tytuł powieści.

3. Syzyfowe prace - wymowa utworu

   Co oznacza tytuł „Syzyfowe prace” w odniesieniu do rusyfikacji?

   1. A. Działania zaborcy były daremne, bo nie zdołały złamać polskości
   2. B. Polacy sami skazali się na bezsensowny wysiłek
   3. C. Nauka w szkole była zajęciem bez żadnej wartości
   4. D. Opór wobec zaborcy był z góry skazany na klęskę

   Poprawna odpowiedź: Działania zaborcy były daremne, bo nie zdołały złamać polskości

   Mit o Syzyfie, który na próżno wtacza głaz pod górę, odnosi Żeromski do rusyfikacji: cały wysiłek zaborcy, by wymazać polskość, okazuje się daremny, bo budzi sprzeciw i umacnia tożsamość. Dlatego klęska rusyfikacji jest wymową utworu, a nie jej daremność. Odwrotna interpretacja, o daremności oporu, jest sprzeczna z wymową powieści.

   Podpowiedź: Przypomnij sobie, jak kończy się mit o Syzyfie - czy jego praca ma sens.

4. Matura PR - Przedwiośnie Żeromskiego

   Jak należy interpretować końcową scenę Przedwiośnia, w której Cezary idzie z robotnikami?

   1. A. Jako jednoznaczne opowiedzenie się autora po stronie rewolucji
   2. B. Jako scenę celowo niejednoznaczną, która nie rozstrzyga sporu o Polskę
   3. C. Jako dowód nawrócenia bohatera na poglądy szlachty
   4. D. Jako epizod bez znaczenia dla wymowy utworu

   Poprawna odpowiedź: Jako scenę celowo niejednoznaczną, która nie rozstrzyga sporu o Polskę

   Żeromski prowadzi bohatera do pochodu, ale nie mówi, co Cezary tam zrobi, więc kończąca scena pozostaje otwarta i nie rozstrzyga sporu między Szklanymi domami a Nawłocią. Nie jest to jednoznaczne opowiedzenie się po stronie rewolucji, a epizod bez znaczenia nie mógłby zamykać powieści.

   Podpowiedź: Żeromski zostawia czytelnika z pytaniem - sprawdź, czy ta scena rozstrzyga spór o Polskę.

Wszystkie lektury tego autora

Te 2 lektury: 194 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania