Motyw: Postęp, technika i cywilizacja

Na czym polega ten motyw

Postęp to zmiana, która ma prowadzić do lepszego: nowa technika, wiedza, ustrój, sposób pracy. Cywilizacja to dorobek, który tę zmianę umożliwia - miasta, prawo, nauka, zwyczaje. Literatura rzadko traktuje postęp jako oczywiste dobro. Zwykle pyta, kto za niego płaci, kto decyduje o jego kierunku i czy razem z narzędziami nie zmienia się także człowiek. Powtarzalna konwencja to zderzenie starego i nowego porządku: warsztat i fabryka, wieś i miasto, tradycja i wynalazek, człowiek i maszyna. Typowe sceny to spór o sposób pracy, próba wprowadzenia nowego rozwiązania, opór tych, którzy boją się zmiany, oraz rozczarowanie, gdy nowe okazuje się tylko inną formą zniewolenia. Symbole to koło i maszyna, kolej, komin fabryczny, dym, szkło i metal. W lekturach szkolnych pytaj nie o to, czy postęp jest dobry, ale komu i czemu służy. Sprawdź, kto w tekście mówi o nowym z nadzieją, a kto z lękiem i dlaczego. Ważne jest też, czy postęp dotyczy tylko narzędzi, czy zmienia też ludzi - ich pracę, wolność i sposób myślenia. Część utworów pokazuje, że zmiana techniczna bez zmiany społecznej niczego nie naprawia. Różnice w interpretacjach są duże. Jedno odczytanie widzi w postępie szansę na wolność i godne życie, inne - pułapkę, w której człowiek staje się dodatkiem do maszyny. Są też teksty, które ośmieszają entuzjazm wobec nowego. Uważaj na proste przeciwstawienie: wieś bywa w literaturze miejscem wspólnoty, ale też zastoju, a miasto daje anonimowość i postęp, ale i samotność.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 4. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Mity greckie (wybór) - Mitologia grecka (800 r. p.n.e.)

Mity opowiadają o darach cywilizacji i o cenie, jaką człowiek płaci za ich zdobycie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: spryt i sztuka jako siła oraz bunt dla ludzkości.
• Gatunek: mitologia
• Tematy opracowania: hybris - pycha wobec bogów oraz kara i sprawiedliwość bogów.
• Czas i miejsce akcji: Olimp - siedziba bogów greckich; starożytna Grecja - Ateny, Teby, Argos, Sparta; Kreta - pałac Minosa i labirynt; Troja i wybrzeża Morza Egejskiego; podziemia - kraina Hadesa, miejsce kar Syzyfa i Tantala; Kaukaz …
• Opracowanie: 14 postaci, 19 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Przedwiośnie - Stefan Żeromski (1924 r.)

Spór o kształt odrodzonego państwa pokazuje cywilizację jako projekt sporny, a nie oczywisty kierunek rozwoju.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Szklane domy jako mit, Niedokończona rewolucja, Rozdarcie ideologiczne pokolenia oraz Wina i odpowiedzialność.
• Gatunek: powieść
• Tematy opracowania: Szklane domy jako mit oraz Niedokończona rewolucja.
• Czas i miejsce akcji: Baku nad Morzem Kaspijskim - miasto naftowe, w którym Cezary spędza dzieciństwo i młodość; Rewolucyjna Rosja i bolszewicka Moskwa - wędrówki Cezarego w okresie wojny domowej i rewolucji październikowej; Polska lat 1920…
• Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Szewcy - Stanisław Ignacy Witkiewicz (1934 r.)

Sztuka wystawia postęp i pracę do przetargu i pyta, komu naprawdę ma służyć nowe.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: cykl rewolucji i degeneracja władzy, katastrofizm, mechanizacja i technokracja oraz polemika z romantyczną tradycją.
• Gatunek: dramat groteskowy, Naukowa sztuka ze śpiewkami w trzech aktach
• Tematy opracowania: cykl rewolucji i degeneracja władzy oraz katastrofizm.
• Czas i miejsce akcji: fantastycznie urządzony gabinet szewski i warsztat, miejsce niedookreślone geograficznie i czasowo; więzienie i tak zwana leniwnia, do której zostają zamknięci szewcy; pałacowe i urzędowe wnętrza nowej władzy po zamachu…
• Opracowanie: 10 postaci, 10 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Wiersze dla dzieci - Julian Tuwim (1938 r.)

Krótki wiersz pozwala pokazać świat ruchu i techniki jako coś bliskiego i oswojonego.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dźwięk naśladujący świat oraz Nauka ukryta w zabawie.
• Gatunek: zbiór wierszy dla dzieci (poezja dziecięca: wiersze rymowane, dźwiękonaśladowcze i humorystyczne)
• Tematy opracowania: Dźwięk naśladujący świat oraz Rytm, refren i wyliczanka.
• Czas i miejsce akcji: stacja kolejowa i trasa pociągu; ogród i pole z rzepką; afrykańska wioska i szkoła; dom pana Hilarego; podniebna podróż aeroplanem; dwudziestolecie międzywojenne.
• Opracowanie: 12 postaci, 15 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Mity greckie (wybór)” (Starożytność (antyk)) i „Wiersze dla dzieci” (Dwudziestolecie międzywojenne) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Mity greckie (wybór)” (Utwór) i „Przedwiośnie” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Ojczyzna i patriotyzm” (Przedwiośnie).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Mity greckie (wybór)” (14 postaci i 19 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Wiersze dla dzieci” (12 postaci, 15 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 4, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 2 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Epoka odzyskanej wolności, w której literatura programowo zrywa z obowiązkami wobec narodu: ma bawić, eksperymentować i kpić. Równolegle dwudziestolecie jest czasem niepokoju o przyszłość i zapowiedzią katastrofy, którą pisarze przeczuwają. Formy się zmieniają: groteska, absurd, nowa powieść, reportaż, poezja lingwistyczna i witalistyczna. W lekturach szkolnych to czas powieści o dojrzewaniu i o kryzysie świata dorosłych oraz absurdalnych dramatów o władzy.

Motyw „Postęp, technika i cywilizacja” reprezentują w tej epoce: Przedwiośnie, Szewcy i Wiersze dla dzieci.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Motyw „Postęp, technika i cywilizacja” reprezentują w tej epoce: Mity greckie (wybór).

Motywy pokrewne

Natura i przyroda

Przyroda jako tło, nauczyciel i odbicie ludzkich uczuć.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Praca, obowiązek i odpowiedzialność

Codzienny trud, powinność wobec innych i solidność.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Miasto, wieś i przestrzeń

Miejsce zamieszkania jako środowisko i los człowieka.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Ojczyzna i patriotyzm

Miłość do kraju, walka o niepodległość i cena poświęcenia.

Lektury wspólne z motywem „Postęp, technika i cywilizacja”: Przedwiośnie (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Trzymaj się tego, co mówi konkretny utwór.

• Kwestia sporna w „Mity greckie (wybór)”: Jak datować zbiór mitów greckich, skoro mitologia była przekazywana ustnie? Mity krążyły ustnie od czasów przedhistorycznych i nie mają daty powstania.…
• Kwestia sporna w „Przedwiośnie”: Czy Cezary Baryka jest bohaterem pozytywnym czy bezsilnym obserwatorem? bohater przedstawia trzeźwą, krytyczną postawę młodego pokolenia wobec złudzeń i jako taki jest wzorem; bohater sam niczego nie dokonuje, nie podejmuje decyzji…
• Kwestia sporna w „Szewcy”: Czy finał dramatu pokazuje zwycięstwo technokracji, czy raczej jej samozagładę? maszyny i biurokracja całkowicie przejmują władzę, co odczytuje się jako zwycięstwo technokracji; obraz świata po zwycięstwie jest tak zdegenerowany…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 4 lektury z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 5 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Mity greckie

   Co Prometeusz podarował ludziom, ukrywając to w pustym wnętrzu łodygi kopru?

   1. A. Ogień
   2. B. Złoto
   3. C. Wodę
   4. D. Nasiona zbóż

   Poprawna odpowiedź: Ogień

   Prometeusz ukradł na Olimpie ogień, ukrył go w pustym wnętrzu łodygi kopru i przekazał ludziom.

   Podpowiedź: To dar, dzięki któremu człowiek mógł gotować i pracować.

2. Mity greckie

   Jaka kara spotkała Prometeusza za podarowanie ludziom ognia?

   1. A. Przykucie do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę
   2. B. Zamiana w kamień na zawsze
   3. C. Wygnanie na bezludną wyspę
   4. D. Odebranie mu nieśmiertelności

   Poprawna odpowiedź: Przykucie do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę

   Za podarowanie ognia Zeus kazał przykuć Prometeusza do skały na Kaukazie, gdzie orzeł codziennie dziobał jego wątrobę.

   Podpowiedź: Kara działa się wysoko w górach i powtarzała się codziennie.

Wszystkie lektury z motywem Postęp, technika i cywilizacja

Te 4 lektury: 404 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania