Motyw: Honor, odwaga i heroizm

Na czym polega ten motyw

Motyw honoru i odwagi łączy dwie sprawy: wartość, jaką bohater przypisuje własnej czci, oraz gotowość do ryzyka w jej obronie. Honor bywa kodeksem grupy, zobowiązaniem wobec słowa, godnością osobistą albo konwenansem, którego trzeba bronić nawet wbrew rozsądkowi. Odwaga bywa czynem na polu walki, ale też postawą cywilną: przyznaniem się do błędu, obroną słabszego i trwaniem przy własnym zdaniu wbrew naciskom. Powtarzają się sceny pojedynku, wyzwania, przysięgi, obrony twierdzy, dochowania słowa i odmowy ustąpienia. Stałe symbole to miecz, sztandar, herb, rana i przysięga, a sprawdzianem postawy bywa milczenie pod presją. Motyw czyta się przez pytania o to, kto ustala reguły honoru, komu on służy i czy odwaga bez rozwagi nie staje się pychą. Interpretacje różnią się najbardziej w ocenie kodeksu rycerskiego i szlacheckiego: dla jednych to fundament wspólnoty, dla innych zbiór konwenansów prowadzących do zguby.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Chłopcy z Placu Broni - Ferenc Molnár (1906 r.)

Motyw organizuje wątek chłopięcego sporu, w którym lojalność wobec grupy i gotowość do ryzyka są sprawdzianem.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Honor i lojalność oraz Poświęcenie i pamięć.
• Gatunek: powiesc
• Tematy opracowania: Wojna jako zabawa dzieci oraz Honor i lojalność.
• Czas i miejsce akcji: Budapeszt na przełomie XIX i XX wieku; plac Broni jako terytorium chłopców; Ogród Botaniczny przylegający do placu; cmentarz przy Ogrodzie Botanicznym; gmach szkoły realnej uczęszczanej przez chłopców; dom Nemeczka…
• Opracowanie: 9 postaci, 13 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Iliada (fragmenty) - Homer (750 r. p.n.e.)

Motyw organizuje świat bohaterów, w którym cześć i sława są miarą wartości wojownika.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ideał bohatera i kleos, Fatum oraz Honor i władza.
• Gatunek: epos bohaterski
• Tematy opracowania: Gniew oraz Ideał bohatera i kleos.
• Czas i miejsce akcji: obóz Achajów pod Troją w Azji Mniejszej; mury i bramy Troi; pole bitwy między obozem a miastem; Olimp, siedziba bogów; morskie wybrzeże, skąd wychodzi Tetyda.
• Opracowanie: 16 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Pieśń o Rolandzie (fragmenty) - Anonim (1100 r.)

Motyw organizuje wątek rycerski, w którym lojalność wobec władcy i wiary jest miarą postawy bohatera.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ideal rycerza chrześcijańskiego, Zdrada i wierność feudalna, Wojna chrześcijaństwa z pogaństwem oraz Ofiara i poświęcenie dla wspólnoty.
• Gatunek: chanson de geste, francuski epos rycerski
• Tematy opracowania: Ideal rycerza chrześcijańskiego oraz Zdrada i wierność feudalna.
• Czas i miejsce akcji: przełęcz Roncevaux w Pirenejach - miejsce zasadzki i bitwy; dwór Karola Wielkiego i obóz wojskowy Franków; Zaragoza - siedziba saraceńskiego króla Marsylego; Hiszpania początku IX wieku, ziemia pogranicza…
• Opracowanie: 13 postaci, 15 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Potop (fragmenty) - Henryk Sienkiewicz (1886 r.)

Motyw organizuje wątek przemiany bohatera, który od zdrady dochodzi do czynu odbudowującego jego cześć.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Honor i szlachecka wolność oraz Miłość i poświęcenie.
• Gatunek: powieść historyczna
• Tematy opracowania: Zdrada i wierność oraz Przemiana bohatera.
• Czas i miejsce akcji: Litwa i Podlasie w latach 1655-1656 - dwory szlacheckie, wołoszcz Łowicza i okolice Łaupowa; Rzeczpospolita Obojga Narodów w czasie najazdu szwedzkiego; Kiejdany - miejsce układu Radziwiłła ze Szwedami; Jasna Góra…
• Opracowanie: 13 postaci, 15 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Stary człowiek i morze - Ernest Hemingway (1952 r.)

Motyw odwagi organizuje wątek zmagania, w którym bohater nie ustępuje, choć wie, że siły są nierówne.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: wytrwałość i heroizm codzienny, przyjaźń między pokoleniami oraz samotność człowieka.
• Gatunek: nowela (opowiadanie), proza alegoryczna o morzu
• Tematy opracowania: godność człowieka wobec klęski oraz wytrwałość i heroizm codzienny.
• Czas i miejsce akcji: kubańska wioska rybacka nad Zatoką Meksykańską, w rejonie Hawany; Gulf Stream, ciepły prąd morski pełen wielkich ryb; otwarte morze poza zasięgiem wzroku lądu; mała łódź rybacka z masztami i żaglem ze zwiniętego…
• Opracowanie: 9 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (6)

Motyw występuje jeszcze w 6 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) - Adam Mickiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: Spór szlachecki i pojednanie oraz Obraz szlachty i zaścianka.
• Tematy opracowania: Spór szlachecki i pojednanie oraz Polska pamięć narodowa.
• Opracowanie: 9 postaci, 15 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Mity greckie (wybór) - Mitologia grecka

• Wątki motywu w tej lekturze: heros i próba.
• Tematy opracowania: hybris - pycha wobec bogów oraz kara i sprawiedliwość bogów.
• Opracowanie: 14 postaci, 19 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Wesele - Stanisław Wyspiański

• Wątki motywu w tej lekturze: Pamięć historyczna i legendy narodowe.
• Tematy opracowania: Rozdarcie narodu na światy oraz Narodowa niemoc i brak gotowości do czynu.
• Opracowanie: 15 postaci, 16 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Baśnie - Hans Christian Andersen

• Wątki motywu w tej lekturze: Poświęcenie w miłości oraz Odwaga i wierność.
• Tematy opracowania: Inność i odrzucenie oraz Dojrzewanie i zmiana.
• Opracowanie: 34 postacie, 30 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Mitologia, część I: Grecja - Jan Parandowski

• Wątki motywu w tej lekturze: Męstwo i heroizm herosów oraz Bunt przeciw granicom.
• Tematy opracowania: Męstwo i heroizm herosów oraz Spryt i mądrość praktyczna.
• Opracowanie: 16 postaci, 22 zdarzenia, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

O psie, który jeździł koleją - Roman Pisarski

• Wątki motywu w tej lekturze: poświęcenie i śmierć w obronie drugiego.
• Tematy opracowania: przyjaźń człowieka i zwierzęcia oraz wolność i niezależność.
• Opracowanie: 10 postaci, 14 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 3 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 5 lektur.
• Największy kontrast epok dają „Iliada (fragmenty)” (Starożytność (antyk)) i „Stary człowiek i morze” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Baśnie” (Opowiadanie) i „Chłopcy z Placu Broni” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Ojczyzna i patriotyzm” (Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) i Potop (fragmenty)) i „Przyjaźń i lojalność” (Chłopcy z Placu Broni, O psie, który jeździł koleją, Pieśń o Rolandzie (fragmenty) i Potop (fragmenty)).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Baśnie” (34 postacie i 30 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Iliada (fragmenty)” (16 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 11, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 7 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Motyw „Honor, odwaga i heroizm” reprezentują w tej epoce: Iliada (fragmenty) i Mity greckie (wybór).

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Honor, odwaga i heroizm” reprezentują w tej epoce: Baśnie i Pan Tadeusz (wybrane fragmenty).

Młoda Polska (1890–1918)

Motyw „Honor, odwaga i heroizm” reprezentują w tej epoce: Chłopcy z Placu Broni i Wesele.

Współczesność (po 1939 r.)

Motyw „Honor, odwaga i heroizm” reprezentują w tej epoce: O psie, który jeździł koleją i Stary człowiek i morze.

Średniowiecze (V–XV w.)

Motyw „Honor, odwaga i heroizm” reprezentują w tej epoce: Pieśń o Rolandzie (fragmenty).

Motyw pojawia się też w lekturach z epok: Pozytywizm i Dwudziestolecie międzywojenne - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Ojczyzna i patriotyzm

Miłość do kraju, walka o niepodległość i cena poświęcenia.

Lektury wspólne z motywem „Honor, odwaga i heroizm”: Pan Tadeusz (wybrane fragmenty) i Potop (fragmenty) (2).

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Przyjaźń i lojalność

Wierność wobec drugiego człowieka i cena, jaką za nią płacimy.

Lektury wspólne z motywem „Honor, odwaga i heroizm”: Chłopcy z Placu Broni, O psie, który jeździł koleją, Pieśń o Rolandzie (fragmenty) i Potop (fragmenty) (4).

Zdrada i zbrodnia

Złamanie wierności i czyny, których nie da się cofnąć.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Warto rozdzielać honor rozumiany jako godność od honoru rozumianego jako reputacja, bo lektury pokazują oba i oceniają je różnie.

• Kwestia sporna w „Chłopcy z Placu Broni”: Czy utwór należy czytać jako pochwałę dziecięcego heroizmu czy jako przestrogę przed bezsensem wojny? Głosy widzące w chłopcach wzór honoru i przyjaźni; Głosy podkreślające, że śmierć dziecka obnaża bezsens walki o terytorium; Jak rozumieć…
• Kwestia sporna w „Iliada (fragmenty)”: Czy Iliada jest pieśnią o wojnie czy o człowieku w wojnie? Wiele szkolnych opracowań widzi w niej epos o wojnie trojańskiej i heroicznej sile militarnych elit.…
• Kwestia sporna w „Pieśń o Rolandzie (fragmenty)”: Czy Roland jest bohaterem idealnym czy ofiarą własnej pychy? tradycyjna lektura widzi w nim idealnego rycerza, męczennika wiary i wiernego wasala; część interpretacji akcentuje jego pychę, która doprowadziła do zagłady oddziału i śmierci…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 11 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 22 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Młoda Polska - Wesele

   Której z postaci symbolicznych z 'Wesela' Stanisława Wyspiańskiego NIE przypisano właściwego rekwizytu ani znaczenia?

   1. A. Chochoł - symbol uśpienia narodu i nadziei na odrodzenie
   2. B. Wernyhora - przekazuje złoty róg wzywający do powstania
   3. C. Stańczyk - wręcza kaduceusz symbolizujący zgodę narodową
   4. D. Widmo - ukazuje się Gospodyni jako wspomnienie jej młodzieńczej miłości, zmarłego młodego malarza

   Poprawna odpowiedź: Stańczyk - wręcza kaduceusz symbolizujący zgodę narodową

   Stańczyk wręcza Dziennikarzowi (Rudolfowi Starzewskiemu) kaduceusz polski jako symbol usypiania sumienia narodu i politycznej bierności zachowawczej, a nie zgody.

   Podpowiedź: Pytanie jest przeczące - szukamy opisu, który rozmija się z tekstem dramatu.

2. O psie, który jeździł koleją

   Na jakiej stacji kolejowej zawiadowca przygarnął psa i nadał mu imię Lampo?

   1. A. Marittima
   2. B. Piombino
   3. C. Rzym
   4. D. Turyn

   Poprawna odpowiedź: Marittima

   Akcja toczy się we Włoszech, przede wszystkim na niewielkiej stacji Marittima oraz w Piombino; to na stacji zawiadowca przygarnął kundelka.

   Podpowiedź: To ta mniejsza stacja, na której pies się pojawił.

Wszystkie lektury z motywem Honor, odwaga i heroizm

Te 11 lektur: 1409 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania