Motyw: Zdrada i zbrodnia

Na czym polega ten motyw

Zdrada to złamanie zaufania wobec kogoś bliskiego albo wobec wspólnoty, zbrodnia to czyn, który narusza podstawowe prawo. Oba motywy wiążą się z winą, ale nie są tym samym: zbrodnię można popełnić jawnie, zdrada dokonuje się w ukryciu i boli podwójnie, bo idzie od tego, komu się ufało. Literatura łączy je chętnie, pokazując, że droga od pierwszego kroku do katastrofy jest krótsza, niż bohater sądził. Powtarzalna konwencja to zbrodnia popełniona dla władzy, pieniędzy albo namiętności, po której następują kolejne, żeby zatrzeć pierwszą. Typowe sceny to namowa do czynu, nocny czyn, ukrywanie śladu, kłamstwo wobec najbliższych, spotkanie z duchem ofiary i moment, w którym wina odbiera bohaterowi sen. Symbolem bywa krew, sztylet, ręka, dusza pokutująca, plama i cień. W lekturach szkolnych patrz przede wszystkim na to, czy zbrodnia jest zaplanowana, czy popełniona pod wpływem chwili - inaczej ocenia się sprawcę. Sprawdź, kto go do czynu popycha i czy naprawdę miał wybór. Drugi trop to reakcja otoczenia: czy wspólnota potrafi osądzić winnego, czy woli wierzyć w pozory. Trzeci, najważniejszy, to skutek wewnętrzny: czy wina niszczy bohatera od środka, jeszcze zanim spotka go kara. Różnice w interpretacjach dotyczą wolności bohatera. Jedno odczytanie widzi w nim ofiarę losu, przepowiedni i cudzych namów. Inne widzi świadomego sprawcę, który szukał usprawiedliwień, a nie wyjścia. Uważaj też na granicę między zemstą a sprawiedliwością: zemsta jest sprawą prywatną i nie kończy się nigdy.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 3. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Balladyna - Juliusz Słowacki (1839 r.)

Bohaterka kroczy po władzę przez zbrodnię, a dramat pokazuje, jak wina wraca i staje się wyrokiem.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Zbrodnia i nieuchronna kara, Wina, sumienie i znamię zbrodni, Korona jako symbol prawowitej władzy oraz Rodzina i zdrada najbliższych.
• Gatunek: dramat romantyczny (określany też jako tragedia) w pięciu aktach z epilogiem, pisany wierszem, z rozbudowanymi didaskaliami; utwór łączy…
• Tematy opracowania: Zbrodnia i nieuchronna kara oraz Żądza władzy i awans społeczny.
• Czas i miejsce akcji: kraina nad jeziorem Gopło: brzeg jeziora, las, uboga chata Wdowy, chata Pustelnika; Gniezno oraz zamek Kirkora — siedziba władzy, sala uczty, sala sądowa, mury obronne; czasy legendarne, baśniowe — początki państwa…
• Opracowanie: 15 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Hamlet - William Szekspir (1603 r.)

Zbrodnia na tronie jest punktem wyjścia dramatu i pokazuje, że zbrodnia rodzi zbrodnię, niszcząc wszystkich uwikłanych.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Sztuka w sztuce.
• Gatunek: tragedia elżbietańska (dramat zemsty)
• Tematy opracowania: Zemsta i jej cena oraz Bycie a niebycie — monolog o śmierci.
• Czas i miejsce akcji: zamek Elsynor w Danii, przełom średniowiecza i epoki nowożytnej; mury zamkowe nocą, gdzie straż widzi ducha; komnata królowej, korytarze i komnata króla; cmentarz przy zamku w scenie finałowej; równolegle opisywana…
• Opracowanie: 14 postaci, 14 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Makbet - William Szekspir (1606 r.)

Zbrodnia popełniona dla władzy uruchamia lawinę kolejnych i niszczy sprawcę od środka, zanim jeszcze spotka go kara.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ambicja i jej cena, Wina i sumienie, Krew jako znak nieusuwalnej winy oraz Sen i bezsenność.
• Gatunek: tragedia szekspirowska (tragedia renesansowa, dramat elżbietański) z elementami moralitetu, tragedii krwi i psychologicznego studium…
• Tematy opracowania: Ambicja i jej cena oraz Wina i sumienie.
• Czas i miejsce akcji: Szkocja, XI wiek, czasy legendarnego króla Makbeta panującego w latach 1040-1057; wrzosowisko i okolice Forres, gdzie Makbet i Banko spotykają trzy wiedźmy; obóz wojskowy i pałac królewski w Forres, miejsce relacji…
• Opracowanie: 20 postaci, 24 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Hamlet” (Renesans (odrodzenie)) i „Balladyna” (Romantyzm) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Wina, kara i sumienie” (Balladyna i Makbet) i „Władza i tyrania” (Makbet).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Makbet” (20 postaci i 24 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Balladyna” (15 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur - w bazie są 3, więc tym uważniej dobierz te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 2 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Motyw „Zdrada i zbrodnia” reprezentują w tej epoce: Hamlet i Makbet.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Zdrada i zbrodnia” reprezentują w tej epoce: Balladyna.

Motywy pokrewne

Wina, kara i sumienie

Wyrzuty sumienia, odpowiedzialność za zło i wymierzanie kary.

Lektury wspólne z motywem „Zdrada i zbrodnia”: Balladyna i Makbet (2).

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

Lektury wspólne z motywem „Zdrada i zbrodnia”: Makbet (1).

Sprawiedliwość i prawo

Prawo ludzkie wobec prawa moralnego — wyrok, proces, bezprawie.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Gniew, zemsta i nienawiść

Złość, żądza odwetu i niszcząca siła nienawiści.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Zakończenie utworu podpowiada, które z tych odczytań autor uznaje za słuszne.

• Kwestia sporna w „Balladyna”: Czy Balladyna była zła od początku, czy stała się zbrodniarką dopiero pod wpływem pierwszej zbrodni i ingerencji Goplany? Balladyna jest od początku samolubna i zła, a pierwszy mord tylko wyzwala to, co w niej tkwiło.…
• Kwestia sporna w „Hamlet”: Czy Hamlet kocha Ofelię? Scena cmentarna i wcześniejsze wyznania pokazują prawdziwe uczucie przebijające przez maskę odrzucenia.…
• Kwestia sporna w „Makbet”: Czy Makbet działa z wolnej woli, czy jest narzędziem losu i wypełnia przepowiedź? Makbet jest w pełni odpowiedzialny: wiedźmy tylko wypowiadają przepowiedź, nie wydają rozkazu, a bohater sam podejmuje decyzję, sam wykonuje zbrodnię i sam…

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 6 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Lektury E8 - Balladyna

   Co było bezpośrednią przyczyną śmierci tytułowej bohaterki dramatu Juliusza Słowackiego 'Balladyna'?

   1. A. Uderzenie pioruna po wydaniu trzech sprawiedliwych wyroków śmierci na samą siebie
   2. B. Otrucie przez Kirkora w zamku
   3. C. Ugodzenie mieczem przez Kostryna podczas bitwy
   4. D. Utopienie się w jeziorze Gopło z rozpaczy

   Poprawna odpowiedź: Uderzenie pioruna po wydaniu trzech sprawiedliwych wyroków śmierci na samą siebie

   Gdy Balladyna jako nowa królowa wydaje trzykrotny wyrok śmierci na nieznaną zabójczynię (którą jest ona sama), z nieba uderza boski piorun sprawiedliwości.

   Podpowiedź: Zbrodnia zostaje ukarana przez siłę wyższą, a nie przez ludzi.

2. Balladyna

   Jakie relacje łączą tytułowe bohaterki „Balladyny” Juliusza Słowackiego?

   1. A. Są siostrami, córkami ubogiej Wdowy
   2. B. Są matką i córką
   3. C. Są przyjaciółkami z dzieciństwa
   4. D. Są służącą i panią

   Poprawna odpowiedź: Są siostrami, córkami ubogiej Wdowy

   Balladyna i Alina to siostry mieszkające razem z matką, ubogą Wdową, w ubogiej chacie w lesie.

   Podpowiedź: Mieszkają razem z tą samą matką.

Wszystkie lektury z motywem Zdrada i zbrodnia

Te 3 lektury: 510 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania