Motyw: Magia, fantastyka i baśniowość

Na czym polega ten motyw

Motyw magii obejmuje wszystko, co przekracza porządek natury: czary, przedmioty o niezwykłej mocy, wieszczby i istoty z innego świata. Fantastyka w literaturze nie jest tylko ozdobą - zmienia reguły świata, w którym działa bohater, i pozwala pokazać prawdy, których nie dałoby się wypowiedzieć wprost. Powtarzają się sceny objawienia mocy, proroctwa, przemiany, spotkania z istotą nadprzyrodzoną i złamania zakazu. Symbolem bywa różdżka, koralik, lustro, eliksir, krąg i księga. Ważna jest też cena daru: moc zwykle czegoś wymaga i bywa niebezpieczna, gdy ktoś używa jej tylko dla siebie. Czytając, traktuj magię jak element konstrukcji: pytaj, jakie reguły nią rządzą i czy są łamane. Sprawdź, czemu moc służy - ratowaniu, karaniu czy zdobyciu tego, czego bohaterowi zabrano. W utworach dla dzieci fantastyka pomaga oswoić lęk i daje sprawiedliwość tam, gdzie świat dorosłych jej nie daje. Sporna jest ocena proroctw i darów: można je czytać jako zapowiedź losu, a można jako pułapkę, w którą bohater wchodzi właśnie dlatego, że w nie uwierzył.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Akademia Pana Kleksa - Jan Brzechwa (1946 r.)

Świat pełen fantastycznych możliwości staje się przestrzenią nauki, w której wyobraźnia pomaga zrozumieć rzeczywistość.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wyobraźnia i świat baśni oraz Pożegnanie z dzieciństwem.
• Gatunek: powieść fantastyczna dla dzieci (baśniowa powieść o niezwykłej szkole), pierwsza część trylogii o panu Kleksie
• Tematy opracowania: Niezwykła szkoła i radość uczenia się oraz Wyobraźnia i świat baśni.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa — mieszkanie rodziców Adasia przy ulicy Czekoladowej, punkt wyjścia i punkt powrotu opowieści; Akademia Pana Kleksa — budynek w wielkim ogrodzie, otoczony murem, z trzema piętrami, strychem i licznymi…
• Opracowanie: 10 postaci, 17 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Balladyna - Juliusz Słowacki (1839 r.)

Niezwykłe moce i kary przychodzące z natury pokazują, że zbrodnia popełniona dla korzyści zostaje osądzona.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Natura, fantastyka i ingerencja w losy ludzi oraz Gra z baśnią i ironia romantyczna.
• Gatunek: dramat romantyczny (określany też jako tragedia) w pięciu aktach z epilogiem, pisany wierszem, z rozbudowanymi didaskaliami; utwór łączy…
• Tematy opracowania: Zbrodnia i nieuchronna kara oraz Żądza władzy i awans społeczny.
• Czas i miejsce akcji: kraina nad jeziorem Gopło: brzeg jeziora, las, uboga chata Wdowy, chata Pustelnika; Gniezno oraz zamek Kirkora — siedziba władzy, sala uczty, sala sądowa, mury obronne; czasy legendarne, baśniowe — początki państwa…
• Opracowanie: 15 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Karolcia - Maria Krüger (1959 r.)

Magiczny przedmiot daje bohaterce moc i równocześnie uczy, że z daru trzeba korzystać odpowiedzialnie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Odpowiedzialność za władzę i za życzenia, Magia jako próba charakteru oraz Dobro i zło w baśniowej konwencji.
• Gatunek: powieść dla dzieci (literatura fantastyczna, powieść o magicznym przedmiocie)
• Tematy opracowania: Odpowiedzialność za władzę i za życzenia oraz Magia jako próba charakteru.
• Czas i miejsce akcji: stare mieszkanie przy ulicy Kwiatowej w mieście (rodzinny dom Karolci przed przeprowadzką); nowe mieszkanie przy ulicy Kwiatowej z balkonem, widokiem na podwórko i ogród; ulice miasta, którymi leci taksówka i po których…
• Opracowanie: 11 postaci, 20 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata - Zofia Kossak-Szczucka (1926 r.)

Niezwykły przybysz z innego porządku pomaga bohaterowi i pozwala pokazać świat z nieoczywistej perspektywy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: odwaga mimo słabości, przyroda i krajobraz Śląska Cieszyńskiego oraz opieka i wymiar religijny.
• Gatunek: baśń dla dzieci, określana też jako powieść dla dzieci i literatura dziecięca o cechach fantastycznych; w wydaniach książkowych tytuł bywa…
• Tematy opracowania: walka dobra ze złem oraz przyjaźń i wzajemna odpowiedzialność.
• Czas i miejsce akcji: dwór w Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim, wraz z jego wnętrzami, strychem i otoczeniem; źródła podają też, że chodzi o dwór rodziny Kossaków; okolice dworu: rzeka Brennica i jej duch, oraz góra, pod którą mieszka…
• Opracowanie: 11 postaci, 18 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Makbet - William Szekspir (1606 r.)

Proroctwo zapowiada wielkość, ale staje się pułapką, która prowadzi bohatera do zbrodni i klęski.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Proroctwo i jego przewrotna realizacja, Los a wolna wola, Męskość i kobiecość oraz Rola wiedźm: sprawczynie czy projekcja.
• Gatunek: tragedia szekspirowska (tragedia renesansowa, dramat elżbietański) z elementami moralitetu, tragedii krwi i psychologicznego studium…
• Tematy opracowania: Ambicja i jej cena oraz Wina i sumienie.
• Czas i miejsce akcji: Szkocja, XI wiek, czasy legendarnego króla Makbeta panującego w latach 1040-1057; wrzosowisko i okolice Forres, gdzie Makbet i Banko spotykają trzy wiedźmy; obóz wojskowy i pałac królewski w Forres, miejsce relacji…
• Opracowanie: 20 postaci, 24 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (2)

Motyw występuje jeszcze w 2 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Tajemniczy ogród - Frances Hodgson Burnett

• Wątki motywu w tej lekturze: Moc myśli i magia.
• Tematy opracowania: Przemiana przez przyrodę oraz Odrodzenie i cykl wiosny.
• Opracowanie: 10 postaci, 14 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Kajko i Kokosz: Szkoła latania - Janusz Christa

• Wątki motywu w tej lekturze: Wspólnota i obrona grodu oraz Magia i wynalazek.
• Tematy opracowania: Odwaga i spryt kontra siła oraz Wspólnota i obrona grodu.
• Opracowanie: 9 postaci, 19 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 2 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Makbet” (Renesans (odrodzenie)) i „Karolcia” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Akademia Pana Kleksa” (Powieść) i „Balladyna” (Dramat) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Dobro i zło” (Karolcia i Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Makbet” (20 postaci i 24 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Balladyna” (15 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 7, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 5 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Magia, fantastyka i baśniowość” reprezentują w tej epoce: Akademia Pana Kleksa, Kajko i Kokosz: Szkoła latania i Karolcia.

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Motyw „Magia, fantastyka i baśniowość” reprezentują w tej epoce: Makbet.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Magia, fantastyka i baśniowość” reprezentują w tej epoce: Balladyna.

Młoda Polska (1890–1918)

Motyw „Magia, fantastyka i baśniowość” reprezentują w tej epoce: Tajemniczy ogród.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Motyw „Magia, fantastyka i baśniowość” reprezentują w tej epoce: Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata.

Motywy pokrewne

Tajemnica, zagadka i śledztwo

Ukryta prawda, która domaga się odkrycia.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Dobro i zło

Walka dobra ze złem i pytanie, gdzie w człowieku przebiega granica.

Lektury wspólne z motywem „Magia, fantastyka i baśniowość”: Karolcia i Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata (2).

Marzenia, tęsknota i pragnienia

Pragnienie innego życia i bolesna tęsknota za tym, co utracone.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Uważaj na teksty, w których magia usuwa trud - wtedy sens bywa w tym, że dar nie rozwiązuje prawdziwego problemu.

• Kwestia sporna w „Akademia Pana Kleksa”: Czy wydarzenia w Akademii dzieją się naprawdę, czy są snem i wymysłem opowieści? Opracowania podkreślają, że Akademia kurczy się i znika, okazując się jedynie wymyśloną opowieścią, a Adaś budzi się w zwyczajnym pokoju — co sugeruje sen…
• Kwestia sporna w „Balladyna”: Czy Balladyna była zła od początku, czy stała się zbrodniarką dopiero pod wpływem pierwszej zbrodni i ingerencji Goplany? Balladyna jest od początku samolubna i zła, a pierwszy mord tylko wyzwala to, co w niej tkwiło.…
• Kwestia sporna w „Karolcia”: Skąd dokładnie pochodzi błękitny koralik i czyją jest własnością? Tekst mówi jedynie, że koralik leżał w szparze podłogi starego mieszkania i że dziękuje Karolci za uwolnienie, co sugeruje, że był tam więziony.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 7 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 10 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Lektury E8 - Balladyna

   Co było bezpośrednią przyczyną śmierci tytułowej bohaterki dramatu Juliusza Słowackiego 'Balladyna'?

   1. A. Uderzenie pioruna po wydaniu trzech sprawiedliwych wyroków śmierci na samą siebie
   2. B. Otrucie przez Kirkora w zamku
   3. C. Ugodzenie mieczem przez Kostryna podczas bitwy
   4. D. Utopienie się w jeziorze Gopło z rozpaczy

   Poprawna odpowiedź: Uderzenie pioruna po wydaniu trzech sprawiedliwych wyroków śmierci na samą siebie

   Gdy Balladyna jako nowa królowa wydaje trzykrotny wyrok śmierci na nieznaną zabójczynię (którą jest ona sama), z nieba uderza boski piorun sprawiedliwości.

   Podpowiedź: Zbrodnia zostaje ukarana przez siłę wyższą, a nie przez ludzi.

2. Karolcia

   Jaki przedmiot znalazła Karolcia w szparze podłogi?

   1. A. Błękitny koralik
   2. B. Złoty pierścionek
   3. C. Czerwony guzik
   4. D. Srebrną monetę

   Poprawna odpowiedź: Błękitny koralik

   W dniu przeprowadzki Karolcia zauważyła w szparze podłogi, w miejscu gdzie stał kredens, niewielki błękitny koralik i schowała go do kieszeni.

   Podpowiedź: Kolor tego przedmiotu widać w jego nazwie.

Wszystkie lektury z motywem Magia, fantastyka i baśniowość

Te 7 lektur: 951 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania