Renesans (odrodzenie)

Co to za epoka

Odrodzenie odwraca wzrok z nieba na człowieka: hasło humanizmu brzmi, że człowiek jest miarą wszechrzeczy. Literatura renesansu jest świecka, radosna i optymistyczna, ale nie naiwna - obok apoteozy życia pojawia się refleksja o jego kruchości. Twórcy wracają do wzorców antycznych, piszą po polsku i bawią się formą: fraszką, pieśnią, trenem, dramatem o władzy. W lekturach szkolnych renesans to Kochanowski i jego odpowiedź na śmierć córki, a także dramat o granicach wolności władcy.

Ramy epoki w bazie serwisu: XVI w. Wszystkie liczby i nazwy w tym tekście pochodzą z katalogu lektur i z opracowań w bazie - serwis nie dopisuje do nich danych spoza źródeł.

Lektury tej epoki i co je łączy

Epokę buduje 4 lektury; najwięcej jest wśród nich: Dramat (2), Poezja (2). Etapy, na których się je czyta: klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty) (1), liceum, zakres podstawowy (matura) (1) i liceum, zakres rozszerzony (matura) (2).

Opracowania w bazie

4

Autorzy

2 - William Szekspir i Jan Kochanowski

Formy

Dramat (2), Poezja (2)

Poziomy opracowań

klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura)

Status na liście lektur

obowiązkowa (4)

Zakres opracowań

całość utworu (3), wybór utworów (1)

Lata utworów w katalogu

1580 r. – 1606 r.

Postacie i zdarzenia w opracowaniach

53 postaci, 63 zdarzeń

Motywy literackie

12: Śmierć i przemijanie, Sztuka, artysta i wyobraźnia, Strach, lęk i niepewność, Zdrada i zbrodnia, Władza i tyrania, Wina, kara i sumienie, Magia, fantastyka i baśniowość, Wiara, sacrum i religia oraz 4 inne

Pytania quizowe i fakty źródłowe

pytań quizowych, 517 faktów

Pytania egzaminacyjne w bazie

9

Co je łączy

• Motywy powtarzające się w co najmniej dwóch lekturach epoki: Śmierć i przemijanie (3), Sztuka, artysta i wyobraźnia (2), Zdrada i zbrodnia (2). Jeśli któryś z nich rozpoznasz w tekście, jesteś w tej epoce.
• Tematy oznaczone w opracowaniach jako ważne: Zemsta i jej cena, Bycie a niebycie — monolog o śmierci, Ambicja i jej cena, Wina i sumienie, Żałoba ojca po śmierci dziecka, Kryzys filozofii stoickiej oraz 2 inne.
• Więcej niż jedną lekturę w tej epoce ma: Jan Kochanowski (2), William Szekspir (2).

Motywy tej epoki w całej bazie lektur

Motywy z opracowań tej epoki sprawdziliśmy w całym katalogu (110 lektur). Liczby mówią, w ilu utworach serwisu motyw występuje - w tej epoce i poza nią. To punkt zaczepienia dla wypracowania, które łączy lekturę tej epoki z tekstem z innej.

• Dom i rodzina - 27 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Młoda Polska, Dwudziestolecie międzywojenne oraz 5 innych.
• Wina, kara i sumienie - 21 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Starożytność (antyk), Romantyzm oraz 3 inne.
• Szkoła, nauka i wychowanie - 17 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Współczesność, Młoda Polska, Romantyzm oraz 2 inne.
• Śmierć i przemijanie - 15 lektur w bazie; w tej epoce 3; wraca też w: Młoda Polska, Romantyzm, Współczesność oraz 2 inne.
• Cierpienie i ofiara - 13 lektur w bazie; w tej epoce 1; wraca też w: Romantyzm, Współczesność, Średniowiecze oraz 2 inne.

Epoka na tle listy lektur

• Katalog serwisu obejmuje 110 lektur w 10 epokach; Renesans (odrodzenie) to 4 z nich (4%).
• Pod względem liczby lektur to 8. epoka w bazie.
• Sąsiaduje chronologicznie z: Średniowiecze (4 lektury) i Barok (1 lektura).
• Żaden z autorów tej epoki nie ma w bazie lektury przypisanej do innej epoki - kanon rozdziela ich tu jednoznacznie.
• Etapy: klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura); najwięcej lektur wypada na liceum, zakres rozszerzony (matura) (2).

Lektury tej epoki w opracowaniach (4 z 4)

Treny - Jan Kochanowski, 1580 r.

Cykl trenów — liryka żałobna (epicedium)

• Czas i miejsce akcji: dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią; wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka; przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki zmarłej, rozmowa ojca…
• Opracowanie: 11 postaci (3 ważne), 14 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Śmierć i przemijanie, Wiara, sacrum i religia, Sztuka, artysta i wyobraźnia i Cierpienie i ofiara.
• Tematy: Żałoba ojca po śmierci dziecka - Cały cykl jest monologiem rozpaczającego ojca; ból ma charakter prywatny i domowy, ale jest wyrażany narzędziami poezji antycznej i wzniesiony do rangi… Kryzys filozofii stoickiej - Mędrzec, który w Pieśniach panował nad emocjami, w Trenach IX i XI nie umie pocieszyć samego siebie; sprzeczność między teorią a osobistym cierpieniem…
• Metryczka: liceum, zakres rozszerzony (matura), status: obowiązkowa, zakres: całość utworu, 18 pytań quizowych.

Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII - Jan Kochanowski, 1580 r.

Wybór liryki renesansowej: fraszka, pieśń, tren

• Czas i miejsce akcji: Czarnolas – wiejski dwór poety, opisany we fraszce Na dom w Czarnolesie i Na lipę; Świat dworski i towarzyski Polski renesansowej, z którego czerpał większość fraszek; Dom Kochanowskiego w Czarnolesie po śmierci córki Urszulki, sceneria…
• Opracowanie: 8 postaci (3 ważne), 11 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Śmierć i przemijanie, Dom i rodzina, Miłość i Szkoła, nauka i wychowanie.
• Tematy: Kryzys filozofii pocieszenia - We fraszce Człowiek Boże igrzysko i we fraszce refleksyjnej O żywocie ludzkim poeta broni radości i umiaru; w Trenie VIII stoicka i humanistyczna mądrość… Renesansowa radość życia i umiar - Na dom w Czarnolesie i Na lipę ukazują dom poety jako miejsce spokoju, czystości i rozmów humanistycznych; pieśni i fraszki biesiadne chwycą chwilę i karną…
• Metryczka: klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), status: obowiązkowa, zakres: wybór utworów, 15 pytań quizowych.

Hamlet - William Szekspir, 1603 r.

Tragedia elżbietańska (dramat zemsty)

• Czas i miejsce akcji: zamek Elsynor w Danii, przełom średniowiecza i epoki nowożytnej; mury zamkowe nocą, gdzie straż widzi ducha; komnata królowej, korytarze i komnata króla; cmentarz przy zamku w scenie finałowej; równolegle opisywana Norwegia Fortynbrasa.
• Opracowanie: 14 postaci (5 ważnych), 14 zdarzeń w planie wydarzeń.
• Motywy: Śmierć i przemijanie, Sztuka, artysta i wyobraźnia, Strach, lęk i niepewność i Zdrada i zbrodnia.
• Tematy: Zemsta i jej cena - Dramat pokazuje trzy równoległe wątki zemsty (Hamlet, Laertes, Fortynbras), kontrastując zwłokę, pęd i skuteczność — każda z dróg prowadzi do krwi. Bycie a niebycie — monolog o śmierci - Centralny monolog w akcie III stawia pytanie o sens działania wobec niepewności po śmierci; cierpienie życia porównane jest z trwogą przed nieświadomością…
• Metryczka: liceum, zakres rozszerzony (matura), status: obowiązkowa, zakres: całość utworu, 18 pytań quizowych.

Makbet - William Szekspir, 1606 r.

Tragedia szekspirowska (tragedia renesansowa, dramat elżbietański) z elementami moralitetu, tragedii krwi i psychologicznego studium zbrodniarza; najkrótsza tragedia Szekspira

• Czas i miejsce akcji: Szkocja, XI wiek, czasy legendarnego króla Makbeta panującego w latach 1040-1057; wrzosowisko i okolice Forres, gdzie Makbet i Banko spotykają trzy wiedźmy; obóz wojskowy i pałac królewski w Forres, miejsce relacji o bitwie i nadania…
• Opracowanie: 20 postaci (6 ważnych), 24 zdarzenia w planie wydarzeń.
• Motywy: Władza i tyrania, Wina, kara i sumienie, Magia, fantastyka i baśniowość i Zdrada i zbrodnia.
• Tematy: Ambicja i jej cena - Mechanizm motywu polega na tym, że ambicja nie pojawia się jako cecha wrodzona, lecz zostaje rozbudzona przez przepowiedź i podsycana przez Lady Makbet; każdy… Wina i sumienie - Motyw działa przez kontrast dwóch reakcji na zbrodnię: Makbet od pierwszej chwili jest rozbity wewnętrznie i nie potrafi wypowiedzieć słów modlitwy, a Lady…
• Metryczka: liceum, zakres podstawowy (matura), status: obowiązkowa, zakres: całość utworu, 15 pytań quizowych.

Jak mówić o tej epoce na egzaminie

• Lektury obowiązkowe tej epoki w bazie (4): Hamlet, Makbet, Treny i Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII.
• Do opracowań tej epoki dołączono 66 pytań quizowych z wyjaśnieniami i podpowiedziami.
• Materiał tej epoki wraca w 9 pytaniach egzaminacyjnych w bazie - tematy: Renesans - Jan Kochanowski, Makbet, Treny - kryzys światopoglądowy, Treny - Tren VII oraz 4 inne.

Najczęstsze pomyłki

• W tej epoce więcej niż jedną lekturę mają: Jan Kochanowski (2); William Szekspir (2). To nie jedna lektura opisana dwa razy, tylko osobne utwory z osobnymi opracowaniami.
• Rok w katalogu to rok utworu, a nie kryterium przypisania do epoki. Ramy tej epoki (XVI w.) wypadają poza 2 lata z opracowań: Hamlet (1603 r.) i Makbet (1606 r.). Nie traktuj daty jak dowodu przynależności - decyduje przypisanie w bazie i opis epoki.
• Sprawdź zakres opracowania, zanim powiesz „przeczytałem całość". Zakres opracowań w tej epoce wygląda tak: całość utworu - 3, wybór utworów - 1.
• Ta sama epoka bywa omawiana na różnych etapach: klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty), liceum, zakres podstawowy (matura) i liceum, zakres rozszerzony (matura). Lektura z klas 4–6 i lektura z liceum to nie ten sam poziom wymagań, choć obie należą do tej epoki.
• Forma utworu pochodzi z katalogu serwisu i przy tekstach granicznych bywa umowna. Zanim zbudujesz na niej argument, sprawdź gatunek w opracowaniu konkretnej lektury.

Rozdział lektur na epoki jest redakcyjny i podlega weryfikacji - przy utworach granicznych epoki bywają sporne. Pełny opis epoki znajdziesz w sekcji „Co to za epoka", a listę wszystkich lektur tej epoki w siatce na końcu strony.

Pytania egzaminacyjne

Pytania z bazy serwisu, w których wraca materiał tej epoki (3 z 9). Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź, tak jak na egzaminie.

1. Renesans - Jan Kochanowski

   W którym cyklu utworów Jan Kochanowski przechodzi głęboki kryzys renesansowego stoicyzmu i chrześcijańskiego humanizmu po stracie córki?

   1. A. Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)
   2. B. Pieśni (Pieśń świętojańska o Sobótce)
   3. C. Fraszki (O żywocie ludzkim)
   4. D. Odprawa posłów greckich

   Poprawna odpowiedź: Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)

   W 'Trenach' Kochanowski podważa dotychczasowe stoickie ideały mądrości, która nie chroni przed cierpieniem ('Nieszczęsny ja człowiek...'), odzyskując spokój dopiero w Trenie XIX (Sen).

   Podpowiedź: To cykl utworów żałobnych po śmierci córki Urszulki.

2. Makbet

   Dlaczego datuje się „Makbeta” na około 1606 rok?

   1. A. Za tym datowaniem przemawiają aluzje do spisku prochowego z 1605 roku
   2. B. Zachowało się wydanie quarto z tego roku
   3. C. Sztuka jest wymieniona w dokumentach teatralnych
   4. D. Autor wymienia datę w liście

   Poprawna odpowiedź: Za tym datowaniem przemawiają aluzje do spisku prochowego z 1605 roku

   Za datowaniem na rok 1606 przemawiają aluzje do spisku prochowego z 1605 roku oraz do procesu jezuity Henryka Garneta. Data jest umowna, bo nie zachowały się dokumenty teatralne ani wydawnicze.

   Podpowiedź: Kluczem są aluzje do wydarzenia z 1605 roku.

3. Makbet

   Skąd znamy tekst „Makbeta”, skoro nie istnieje wydanie quarto?

   1. A. Z Pierwszego Folio z 1623 roku
   2. B. Z rękopisu Szekspira
   3. C. Z odpisu teatralnego z 1606 roku
   4. D. Z przekładu francuskiego

   Poprawna odpowiedź: Z Pierwszego Folio z 1623 roku

   „Makbet” został wydany drukiem dopiero w Pierwszym Folio z 1623 roku. Nie istnieje wcześniejsze wydanie typu quarto, dlatego Folio jest podstawą tekstu.

   Podpowiedź: To zbiorcze wydanie dzieł Szekspira z 1623 roku.

Wszystkie lektury epoki: Renesans (odrodzenie)

Te 4 lektury: 517 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania