Treny

Czas, miejsce i punkt wyjścia

Tło i przestrzeń wydarzeń

dom poety w Czarnolesie po śmierci małej córki — puste pokoje, do których wraca się pamięcią; wnętrze żałoby ojca: noc bez snu, łóżko, komnata dziecka, jej zabawki i ubranka; przestrzeń wyobraźni i snu: wizja matki zmarłej, rozmowa ojca z duchem; ogólnoludzka scena egzystencjalna: świat, w którym śmierć zaskakuje nawet najsilniejszych.

Początek historii i zawiązanie akcji

Cykl otwiera prośba o płacz Heraklita i pieśń Symonidesa, by opłakać przedwczesną śmierć dziewczynki, która odeszła przed dojrzeniem zarówno ciała, jak i rozumu — sygnał paradoksu trenu o dziecku. W Trenie I podmiot nazywa zmarłą orężem odranym z boku matki i pyta, czy ją pod ziemią zamknął Prozerpina, sięgając po mitologiczne obrazy śmierci.

Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki

Śmierć Urszulki

Dwuipółletnia córka poety umiera w Czarnolesie prawdopodobnie na tyfus, w latach 1578–1579, co staje się bezpośrednią przyczyną napisania cyklu.

Początek żałoby i próba lamentu

Ojciec wzywa płacz Heraklita i pieśń Symonidesa, by dać wyraz bólowi po przedwczesnej śmierci dziecka, które nie zdążyło dojrzeć ani ciałem, ani rozumem.

Porzucenie pióra

Poeta przyznaje, że nie jest już w stanie pisać wesołych wierszy o dzieciach, bo jedyna córeczka, o którą mu chodziło, umarła.

Lament nad pustym domem

W Trenie VIII dom pełen ludzi okazuje się pustką, bo Urszulka mówiła i śpiewała za wszystkich; śmierć dziecka rozbija domowy porządek.

Zawód filozofii

W Trenie IX poeta podejmuje próbę stoickiego pocieszenia i przyznaje, że mądrość nie jest w stanie uleczyć rozpaczy po stracie dziecka.

Bunt i zaprzeczenie zaświatom

W Trenie X poeta woła na boginie i piekielne wody, kwestionuje istnienie Elysium i stwierdza, że po śmierci nic już nie będzie.

Niezłomność nieszczęścia wobec cnoty

Tren XI, za Brutusem, wylicza ludzi wielkich, których cnota nie uchroniła od klęski, co uświadamia uniwersalność nieszczęścia.

Wspomnienie ogromu ojcowskiej miłości

W Trenie XII poeta stwierdza, że żaden ojciec podobno nie kochał bardziej, i ustala, że Urszulka nie przeżyła trzydziestu miesięcy.

Prośba o ratunek w poezji

W Trenie XV poeta błaga Erato i lutnię o pomoc, sięgając po własną sztukę jako ostatnie remedium.

Nawrót do wiary

W Trenach XVII i XVIII poeta uznaje karę Bożą i prosi o trwanie mieszkania Bożego nad jego domem, co przywraca mu religijną ramę cierpienia.

Sen i wizja matki

Po długiej nocnej żałobie poecie śni się matka, która przywodzi mu córkę, uczy o życiu pozagrobowym i karci go za trwanie w rozpaczy.

Pocieszenie i powrót do zdrowia

Pod wpływem nauki matki ojciec zgadza się z kajdan miłości zględnej wracać do zdrowia i przyjmuje obraz córki żyjącej w lekkim okręgu jej ciała.

Wydanie cyklu

Cykl 19 trenów zostaje wydany w 1580 w Krakowie, w drukarni Łazarzowej, z dedykacją dla Urszulki; wznawiany w 1583 i 1585.

Rozbudowa zbioru o epitafium

W drugim wydaniu do cyklu dołączono Epitafium Hannie Kochanowskiej, poświęcone córce zmarłej niedługo po Urszuli.

Finał i rozwiązanie

Finałowe rozstrzygnięcie

Cykl zamyka Tren XIX (Sen): po długiej nocnej żałobie poecie śni się zmarła matka, która przywodzi mu Urszulkę, objaśnia życie pozagrobowe jako powrót duszy do strumienia i karci syna, by nie trwał w rozpaczy. Ojciec zgadza się wracać do zdrowia z kajdan miłości, a cykl kończy obraz córki trwającej w lekkim okręgu jej ciała.