Motyw: Wiara, sacrum i religia

Na czym polega ten motyw

Motyw wiary i sacrum obejmuje to, co bohater uznaje za święte: Boga, rytuał, wspólnotę religijną, prawo moralne i sens cierpienia. W literaturze sacrum występuje jako porządek, który tłumaczy świat, jako przestrzeń pociechy oraz jako wyzwanie, z którym człowiek się spiera. Powtarzają się sceny modlitwy, obrzędu, pielgrzymki, spowiedzi i cudu, a także błagania o ratunek i buntu wobec Boga. Stałe symbole to krzyż, ołtarz, kościół, światło, cisza, dzwon i pustka po świętym miejscu. Motyw bywa też budowany przez negację: utwór pokazuje świat bez sacrum i właśnie przez tę nieobecność ujawnia, ile znaczyło. Najczęstsze konwencje to teodycea, czyli próba usprawiedliwienia Boga wobec zła, oraz kuszenie i próba wiary. Motyw czyta się przez pytania o to, czy religia bohatera jest wyborem, czy dziedzictwem, i czy pomaga mu znieść cierpienie, czy je potęguje. W interpretacji trzeba rozdzielić trzy rzeczy: religijność bohatera, poglądy autora i treść doktryny.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy) - Biblia (500 r. p.n.e.)

Motyw sacrum jest tu źródłem wzorców, z których późniejsza literatura religijna czerpie język i obrazy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wina i kara, Modlitwa jako poezja, Apokaliptyka i nadzieja oraz Przymierze.
• Gatunek: zbiór tekstów religijnych i literackich: mit stworzeniowy, poemat mądrościowy, liryka modlitewna, literatura wizyjna
• Tematy opracowania: Stworzenie i porządek świata oraz Grzech pierworodny i upadek.
• Czas i miejsce akcji: Eden — rajski ogród z drzewem poznania dobra i zła; Ziemia pogrążona w potopie i arką Noego; Równina z budowaną wieżą Babel; Kraina Us — majątek Hioba i jego hałda żałoby; Jerozolima i przestrzeń modlitwy psalmisty…
• Opracowanie: 13 postaci, 14 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Boska Komedia (fragmenty) - Dante Alighieri (1320 r.)

Motyw organizuje całą konstrukcję poematu, w którym wędrówka przez zaświaty jest zarazem drogą duchową.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Alegoria drogi duszy, Symbolika liczby trzy, Rozum i wiara oraz Podróż w zaświaty (katabasis).
• Gatunek: poemat alegoryczny (epopeja średniowieczna)
• Tematy opracowania: Alegoria drogi duszy oraz Symbolika liczby trzy.
• Czas i miejsce akcji: las ciemny na skraju piekła w wieczór Wielkiego Piątku roku 1300; przedsionek piekła z bramą i rzeką Acheront; dziewięć kręgów piekła układanych kolisto w głębi Ziemi; miasto Dis otaczające piekło górne kręgi większych…
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Dżuma - Albert Camus (1947 r.)

Motyw wiary i jej braku organizuje postawy bohaterów wobec katastrofy, a pytanie o Boga wraca w ich sporach.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Postawy wobec zła: obowiązek, solidarność, ucieczka, spekulacja, pokora religijna, obojętność, Absurd i bunt: praca podejmowana mimo pewności klęski, Świętość bez Boga i kategoria uczciwości oraz Cierpienie niewinnych i kryzys wiary.
• Gatunek: powieść paraboliczna (przypowieść) o konstrukcji kroniki; literatura XX wieku w kręgu absurdyzmu i egzystencjalizmu, osadzona w konwencji…
• Tematy opracowania: Dżuma jako alegoria zła totalnego: faszyzm, okupacja, totalitaryzm oraz Dżuma jako metafora kondycji ludzkiej i zła obecnego w człowieku.
• Czas i miejsce akcji: Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter…
• Opracowanie: 18 postaci, 23 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Oskar i pani Róża - Eric-Emmanuel Schmitt (2002 r.)

Motyw wiary organizuje relację bohaterów, którzy w obliczu choroby i śmierci szukają sensu i rozmawiają o Bogu.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: pisanie jako terapia oraz wiara i jej pytania.
• Gatunek: nowela epistolarna o chorobie i godności
• Tematy opracowania: choroba i godność dziecka oraz pisanie jako terapia.
• Czas i miejsce akcji: szpital dziecięcy, gdzie przebywa Oskar ze swoją chorobą; sala szpitalna z widokiem na przestrzeń oddziału onkologii dziecięcej; korytarze i gabinety szpitala, miejsce wizyt lekarskich i rozmów; wakacyjny wyjazd Oskara…
• Opracowanie: 9 postaci, 14 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Zbrodnia i kara - Fiodor Dostojewski (1866 r.)

Motyw sacrum wiąże się z wątkiem winy i odkupienia, bo bohater szuka drogi wyjścia w perspektywie religijnej.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Religia i zmartwychwstanie duchowe, Ofiara i miłość oraz Sobowtór.
• Gatunek: powieść psychologiczna i filozoficzna
• Tematy opracowania: Teoria ludzi wybitnych oraz Sumienie i kara wewnętrzna.
• Czas i miejsce akcji: Sankt Petersburg w latach sześćdziesiątych XIX wieku, biedne dzielnice i domy czynszowe; mała komnata Raskolnikowa w domu czynszowym, opisywana jak szafa lub grobowiec; mieszkanie starej lichwiarki Alony Iwanowny w tym…
• Opracowanie: 12 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (7)

Motyw występuje jeszcze w 7 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Kamienie na szaniec - Aleksander Kamiński

• Wątki motywu w tej lekturze: Służba Bogu i Ojczyźnie oraz Mały sabotaż jako walka o morale.
• Tematy opracowania: Braterstwo i przyjaźń oraz Służba Bogu i Ojczyźnie.
• Opracowanie: 15 postaci, 17 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Latarnik, Quo vadis (fragmenty) - Henryk Sienkiewicz

• Wątki motywu w tej lekturze: samotność i jej cena, przemiana moralna, męczeństwo i siła wiary oraz światło jako symbol.
• Tematy opracowania: nostalgia i tęsknota za ojczyzną oraz samotność i jej cena.
• Opracowanie: 13 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Lolek. Opowiadania o dzieciństwie Karola Wojtyły (fragmenty) - Piotr Kordyasz

• Wątki motywu w tej lekturze: Wiara i modlitwa, Pasje i zabawy oraz Wychowanie do wartości.
• Tematy opracowania: Rodzina i dom oraz Wiara i modlitwa.
• Opracowanie: 7 postaci, 12 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Miejsce - Andrzej Stasiuk

• Wątki motywu w tej lekturze: Miejsce jako wartość, Sacrum i profanum oraz Wyobraźnia i wiara.
• Tematy opracowania: Miejsce jako wartość oraz Pamięć.
• Opracowanie: 11 postaci, 17 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Treny - Jan Kochanowski

• Wątki motywu w tej lekturze: Bunt wobec porządku świata i kryzys wiary, Antyk i mitologia oraz Modlitwa i pokora.
• Tematy opracowania: Żałoba ojca po śmierci dziecka oraz Kryzys filozofii stoickiej.
• Opracowanie: 11 postaci, 14 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Pieśń o Rolandzie (fragmenty) - Anonim

• Wątki motywu w tej lekturze: Ideal rycerza chrześcijańskiego, Wojna chrześcijaństwa z pogaństwem, Boża sprawiedliwość i cudowność oraz Władza z woli Boga.
• Tematy opracowania: Ideal rycerza chrześcijańskiego oraz Zdrada i wierność feudalna.
• Opracowanie: 13 postaci, 15 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 4 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 5 lektur.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 2 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy)” (Starożytność (antyk)) i „Oskar i pani Róża” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy)” (Poemat) i „Boska Komedia (fragmenty)” (Epopeja) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Cierpienie i ofiara” (Latarnik, Quo vadis (fragmenty), Pieśń o Rolandzie (fragmenty), Treny i Zbrodnia i kara), „Śmierć i przemijanie” (Latarnik, Quo vadis (fragmenty) i Treny) i „Dobro i zło” (Boska Komedia (fragmenty)).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Dżuma” (18 postaci i 23 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Zbrodnia i kara” (12 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 12, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 6 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Wiara, sacrum i religia” reprezentują w tej epoce: Dżuma, Kamienie na szaniec, Lolek. Opowiadania o dzieciństwie Karola Wojtyły (fragmenty), Miejsce i Oskar i pani Róża.

Średniowiecze (V–XV w.)

Epoka teocentryczna: w centrum stoi Bóg, a ludzkie życie jest drogą ku zbawieniu. Literatura średniowieczna jest przede wszystkim dydaktyczna i wzorcowa - pokazuje postawy do naśladowania albo przestrzega przed potępieniem. Charakterystyczne dla niej są uniwersalizm, asceza, motyw danse macabre oraz dwie przeciwstawne wizje świata: rycerska i ascetyczna obok siebie. W lekturach szkolnych wracają pieśń religijna, legenda o świętym, moralitet, kronika i lament.

Motyw „Wiara, sacrum i religia” reprezentują w tej epoce: Boska Komedia (fragmenty) i Pieśń o Rolandzie (fragmenty).

Pozytywizm (1864–1890)

Motyw „Wiara, sacrum i religia” reprezentują w tej epoce: Latarnik, Quo vadis (fragmenty) i Zbrodnia i kara.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Motyw „Wiara, sacrum i religia” reprezentują w tej epoce: Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy).

Renesans (odrodzenie) (XVI w.)

Motyw „Wiara, sacrum i religia” reprezentują w tej epoce: Treny.

Motyw pojawia się też w lekturach z epoki: Młoda Polska - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

Lektury wspólne z motywem „Wiara, sacrum i religia”: Latarnik, Quo vadis (fragmenty), Pieśń o Rolandzie (fragmenty), Treny i Zbrodnia i kara (4).

Śmierć i przemijanie

Umieranie, żałoba i czas, który wszystko zabiera.

Lektury wspólne z motywem „Wiara, sacrum i religia”: Latarnik, Quo vadis (fragmenty) i Treny (2).

Dobro i zło

Walka dobra ze złem i pytanie, gdzie w człowieku przebiega granica.

Lektury wspólne z motywem „Wiara, sacrum i religia”: Boska Komedia (fragmenty) (1).

Nadzieja i wytrwałość

Trwanie mimo klęski i wiara, że jutro będzie lepsze.

Lektury wspólne z motywem „Wiara, sacrum i religia”: W pustyni i w puszczy (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Mieszanie tych poziomów to najczęstszy błąd w pracach szkolnych.

• Kwestia sporna w „Biblia (fragmenty Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy)”: Kiedy powstały poszczególne księgi biblijne? Datowanie ksiąg rozciąga się na wiele stuleci i jest przedmiotem badań biblistyki; Tradycja religijna przypisywała teksty wybitnym postaciom, badacze widzą autorów i redakcje liczne; Czy Hiob…
• Kwestia sporna w „Boska Komedia (fragmenty)”: Czy Dante potępia Francescę i Paola, czy im współczuje? Scena zbudowana jest tak, że czytelnik czuje litość, a poeta mdleje ze wzruszenia, co interpretowano jako współczucie dla kochanków.…
• Kwestia sporna w „Dżuma”: Czy dżuma jest przede wszystkim alegorią faszyzmu i okupacji, czy uniwersalną metaforą zła i śmierci? Odczytanie historyczne: utwór powstał podczas okupacji i w kręgu ruchu oporu, zamknięte miasto i niewidzialny wróg odpowiadają…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 12 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 34 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Literatura Współczesna - Dżuma

   Jaką postawę reprezentuje doktor Bernard Rieux w 'Dżumie' Alberta Camusa?

   1. A. Heroizm laicki - walka ze złem bez względu na wiarę religijną i nieuchronność klęski
   2. B. Eskapizm - ucieczka z zamkniętego miasta ku wolności
   3. C. Religijny fatalizm - uznanie epidemii za sprawiedliwą karę boską
   4. D. Nihilizm - poddanie się rozpaczy i zaprzestanie leczenia

   Poprawna odpowiedź: Heroizm laicki - walka ze złem bez względu na wiarę religijną i nieuchronność klęski

   Doktor Rieux uosabia postawę laickiego humanizmu i wierności lekarskiemu obowiązkowi w walce z cierpieniem.

   Podpowiedź: Rieux jest lekarzem, który leczy mimo braku wiary i mimo świadomości klęski.

2. Renesans - Jan Kochanowski

   W którym cyklu utworów Jan Kochanowski przechodzi głęboki kryzys renesansowego stoicyzmu i chrześcijańskiego humanizmu po stracie córki?

   1. A. Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)
   2. B. Pieśni (Pieśń świętojańska o Sobótce)
   3. C. Fraszki (O żywocie ludzkim)
   4. D. Odprawa posłów greckich

   Poprawna odpowiedź: Treny (w szczególności Treny IX, X i XI)

   W 'Trenach' Kochanowski podważa dotychczasowe stoickie ideały mądrości, która nie chroni przed cierpieniem ('Nieszczęsny ja człowiek...'), odzyskując spokój dopiero w Trenie XIX (Sen).

   Podpowiedź: To cykl utworów żałobnych po śmierci córki Urszulki.

Wszystkie lektury z motywem Wiara, sacrum i religia

Te 12 lektur: 1610 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania