Motyw: Podróż, wędrówka i tułaczka

Na czym polega ten motyw

Motyw podróży i tułaczki obejmuje dwa różne doświadczenia: wędrówkę z celem, która czemuś służy, oraz tułaczkę, czyli życie bez miejsca, do którego można wrócić. Podróż w literaturze zwykle poddaje bohatera próbie, zmienia go albo odsłania jego charakter; tułaczka podkreśla wygnanie, wyobcowanie i brak korzeni. Powtarzają się schematy odejścia z domu, wyprawy w nieznane, powrotu, peregrynacji do miejsca świętego i drogi, która nie ma końca. Stałe symbole to droga, mapa, walizka, statek, próg i rozstaj. Typowe sceny to pożegnanie, pierwszy nocleg w obcym miejscu, spotkanie z przewodnikiem, utrata towarzysza i moment, w którym bohater orientuje się, że powrót w takiej formie, jak wcześniej, nie jest możliwy. Motyw czyta się przez pytania o cel drogi i o to, co bohater zabiera ze sobą, a co zostawia. Interpretacje różnią się w ocenie wędrówki: dla jednych jest inicjacją i dojrzewaniem, dla innych ucieczką od odpowiedzialności.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Hobbit, czyli tam i z powrotem - John Ronald Reuel Tolkien (1937 r.)

Motyw organizuje wątek wyprawy, w której bohater opuszcza bezpieczny dom i wyrusza w nieznane.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dojrzewanie i inicjacja bohatera, Chciwość i jej niszcząca siła, Odwaga zwykłego człowieka oraz Dom i powrót.
• Gatunek: powieść fantasy dla dzieci i młodzieży (z cechami baśni literackiej)
• Tematy opracowania: Dojrzewanie i inicjacja bohatera oraz Chciwość i jej niszcząca siła.
• Czas i miejsce akcji: Śródziemie – fikcyjny świat wymyślony przez autora, osadzony w legendarnej prehistorii; Shire (Zagrabie) i Bag End – kraina hobbitów; Rivendell (Imladris), Góry Mgliste, Mroczna Puszcza (Mirkwood), Miasto na Jeziorze…
• Opracowanie: 14 postaci, 19 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Mały Książę - Antoine de Saint-Exupéry (1943 r.)

Motyw podróży organizuje fabułę, a wędrówka między planetami staje się pretekstem do rozmowy o tym, co w życiu ważne.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Krytyka dorosłego świata oraz Śmierć i powrót.
• Gatunek: powiastka filozoficzna (baśń filozoficzna) z elementami utworu autobiograficznego
• Tematy opracowania: Widzenie sercem oraz Krytyka dorosłego świata.
• Czas i miejsce akcji: Sahara - pustynia, na której ląduje rozbity samolot pilota-narratora; planetoida B-612 - malutka planeta Małego Księcia z trzema wulkanami i Różą; sąsiednie planetoidy - kolejne małe planety zamieszkane przez króla…
• Opracowanie: 14 postaci, 18 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Odyseja (fragmenty) - Homer (720 r. p.n.e.)

Motyw organizuje całą fabułę, bo powrót do domu jest celem, który stale się oddala.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Nostos, czyli powrót do domu, Ksenia, czyli prawo gościny oraz Inicjacja Telemacha.
• Gatunek: epos bohaterski, poema epicki
• Tematy opracowania: Nostos, czyli powrót do domu oraz Spryt, czyli metis, przewyższający siłę.
• Czas i miejsce akcji: Świat Morza Śródziemnego epoki mykeńskiej, mityczny czas powrotu wojowników spod Troi; Ogygia, wyspa nimfy Kalipso, gdzie Odyseusz spędza siedem lat niewoli-gościny; Scheria, kraina szczęśliwych Feaków z pałacem…
• Opracowanie: 15 postaci, 22 zdarzenia, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Podróże z Herodotem (fragmenty) - Ryszard Kapuściński (2004 r.)

Motyw ma tu charakter eseistyczny: podróż staje się sposobem poznawania świata i zarazem siebie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dialog ponad epokami oraz Obcość i szok kulturowy.
• Gatunek: reportaż literacki, opowieść podróżnicza z elementami eseju
• Tematy opracowania: Ciekawość świata jako zawód i powołanie oraz Dialog ponad epokami.
• Czas i miejsce akcji: Polska lat pięćdziesiątych XX wieku - redakcja i punkt wyjścia pierwszej podróży; Indie połowy lat pięćdziesiątych - pierwsza zagraniczna wyprawa młodego reportera; Chiny epoki rewolucji kulturalnej - kolejna stacja…
• Opracowanie: 13 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

W pustyni i w puszczy - Henryk Sienkiewicz (1911 r.)

Motyw organizuje fabułę, bo bohaterowie przemierzają Afrykę, a droga wystawia ich charaktery na próbę.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Człowiek wobec przyrody oraz Podróż i przetrwanie.
• Gatunek: powieść przygodowa dla młodzieży (powieść podróżnicza, literatura kolonialna)
• Tematy opracowania: Dojrzewanie i odpowiedzialność oraz Przyjaźń i opieka nad słabszym.
• Czas i miejsce akcji: Port Said w Egipcie — miejsce otwarcia powieści i dom rodzin Tarkowskiego i Rawlisona; Kanał Sueski i Kompania Kanału Sueskiego — miejsce pracy ojców Stasia i Nel; Izmaila i Kair — etapy podróży dzieci koleją; Medinet…
• Opracowanie: 15 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (8)

Motyw występuje jeszcze w 8 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Mazurek Dąbrowskiego - Józef Wybicki

• Wątki motywu w tej lekturze: Nadzieja na odzyskanie niepodległości oraz droga powrotu i marsz.
• Tematy opracowania: Nadzieja na odzyskanie niepodległości oraz Jedność narodu w rozbiorach.
• Opracowanie: 7 postaci, 12 zdarzeń, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Proces (fragmenty) - Franz Kafka

• Wątki motywu w tej lekturze: Pomoc i jej niemożność.
• Tematy opracowania: Absurd i bezsens instytucji oraz Wina i niewinność bez zarzutu.
• Opracowanie: 12 postaci, 12 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Doktor Dolittle i jego zwierzęta - Hugh Lofting

• Wątki motywu w tej lekturze: Podróż jako droga do mądrości.
• Tematy opracowania: Empatia i troska o zwierzęta oraz Porozumienie ponad różnicą języków.
• Opracowanie: 12 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Afryka Kazika - Łukasz Wierzbicki

• Wątki motywu w tej lekturze: Podróż jako poznawanie, a nie zdobywanie, Wytrwałość i codzienna odwaga, Tęsknota za domem i rodzina jako punkt odniesienia oraz Szacunek dla przyrody i zwierząt.
• Tematy opracowania: Podróż jako poznawanie, a nie zdobywanie oraz Przełamywanie uprzedzeń i lęku przed nieznajomym.
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Boska Komedia (fragmenty) - Dante Alighieri

• Wątki motywu w tej lekturze: Alegoria drogi duszy, Rozum i wiara, Polityka Florencji i los wygnańca oraz Podróż w zaświaty (katabasis).
• Tematy opracowania: Alegoria drogi duszy oraz Symbolika liczby trzy.
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Którędy do Yellowstone? - Aleksandra i Daniel Mizielińscy

• Wątki motywu w tej lekturze: Ochrona przyrody i idea parku narodowego, Ciekawość świata i podróże kształcą, Odwaga i przełamywanie lęku oraz Tęsknota za domem i powrót.
• Tematy opracowania: Ochrona przyrody i idea parku narodowego oraz Wpływ człowieka na przyrodę.
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 3 lektury.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 4 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 3 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Odyseja (fragmenty)” (Starożytność (antyk)) i „Podróże z Herodotem (fragmenty)” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Afryka Kazika” (Opowiadanie) i „Boska Komedia (fragmenty)” (Epopeja) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Inność, obcość i tolerancja” (Afryka Kazika i Którędy do Yellowstone?), „Samotność i wyobcowanie” (Podróże z Herodotem (fragmenty)) i „Ojczyzna i patriotyzm” (Mazurek Dąbrowskiego).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Odyseja (fragmenty)” (15 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Percy Jackson i bogowie olimpijscy” (14 postaci, 20 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 13, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 7 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Podróż, wędrówka i tułaczka” reprezentują w tej epoce: Afryka Kazika, Którędy do Yellowstone?, Mały Książę, Percy Jackson i bogowie olimpijscy i Podróże z Herodotem (fragmenty).

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Epoka odzyskanej wolności, w której literatura programowo zrywa z obowiązkami wobec narodu: ma bawić, eksperymentować i kpić. Równolegle dwudziestolecie jest czasem niepokoju o przyszłość i zapowiedzią katastrofy, którą pisarze przeczuwają. Formy się zmieniają: groteska, absurd, nowa powieść, reportaż, poezja lingwistyczna i witalistyczna. W lekturach szkolnych to czas powieści o dojrzewaniu i o kryzysie świata dorosłych oraz absurdalnych dramatów o władzy.

Motyw „Podróż, wędrówka i tułaczka” reprezentują w tej epoce: Doktor Dolittle i jego zwierzęta, Hobbit, czyli tam i z powrotem i Proces (fragmenty).

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Motyw „Podróż, wędrówka i tułaczka” reprezentują w tej epoce: Odyseja (fragmenty).

Średniowiecze (V–XV w.)

Motyw „Podróż, wędrówka i tułaczka” reprezentują w tej epoce: Boska Komedia (fragmenty).

Oświecenie (XVIII w.)

Motyw „Podróż, wędrówka i tułaczka” reprezentują w tej epoce: Mazurek Dąbrowskiego.

Motyw pojawia się też w lekturach z epok: Pozytywizm i Młoda Polska - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Inność, obcość i tolerancja

Ten, kto wygląda i żyje inaczej — od odrzucenia do akceptacji.

Lektury wspólne z motywem „Podróż, wędrówka i tułaczka”: Afryka Kazika i Którędy do Yellowstone? (2).

Marzenia, tęsknota i pragnienia

Pragnienie innego życia i bolesna tęsknota za tym, co utracone.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Samotność i wyobcowanie

Bohater sam wobec świata — odosobnienie, obcość, brak porozumienia.

Lektury wspólne z motywem „Podróż, wędrówka i tułaczka”: Podróże z Herodotem (fragmenty) (1).

Ojczyzna i patriotyzm

Miłość do kraju, walka o niepodległość i cena poświęcenia.

Lektury wspólne z motywem „Podróż, wędrówka i tułaczka”: Mazurek Dąbrowskiego (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Warto też pamiętać, że nie każda podróż kończy się nauką albo powrotem, a tułaczka bywa karą i wolnością jednocześnie.

• Kwestia sporna w „Hobbit, czyli tam i z powrotem”: Czy Hobbit jest samodzielną powieścią, czy wstępem do Władcy Pierścieni? Część badaczy (między innymi Helms) czyta Hobbita jako samodzielną baśń dla dzieci, której nie trzeba znać w kontekście Władcy Pierścieni.…
• Kwestia sporna w „Mały Książę”: Czy Mały Książę umarł, czy wrócił na swoją planetę? czytelne jest odczytanie dosłowne - ukąszenie węża zabija chłopca, a brak ciała pilot interpretuje sobie życzeniowo; narracja wspiera baśniowe odczytanie o powrocie na B-612 - wąż obiecał…
• Kwestia sporna w „Odyseja (fragmenty)”: Czy Odyseusz postąpił słusznie, wykrzykując swoje imię Polifemowi po ucieczce? Jedna linia widzi w tym pychę, która kosztowała życie wszystkich towarzyszy przez klątwę Posejdona.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 13 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 17 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Lektury E8 - Mały Książę

   Jaką najważniejszą życiową mądrość przekazuje Lis Małemu Księciu podczas pożegnania?

   1. A. 'Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.'
   2. B. 'Mowa jest źródłem nieporozumień.'
   3. C. 'Należy wymagać od każdego to, co każdy może dać.'
   4. D. 'Dorośli są bardzo dziwni.'

   Poprawna odpowiedź: 'Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu.'

   Sekret Lisa to kwintesencja przesłania utworu Saint-Exupéry'ego o miłości, przyjaźni i odpowiedzialności za bliskich.

   Podpowiedź: Chodzi o zdanie o patrzeniu sercem, a nie oczami.

2. Mały Książę

   Skąd pochodzi Mały Książę?

   1. A. Z planetoidy B-612
   2. B. Z Marsa
   3. C. Z wyspy na Oceanie Spokojnym
   4. D. Z krainy Narnii

   Poprawna odpowiedź: Z planetoidy B-612

   Mały Książę pochodzi z planetoidy B-612, tak małej, że narrator opisuje dygresyjnie jej odkrycie przez tureckiego astronoma.

   Podpowiedź: To nie planeta, a asteroida oznaczona literą i liczbą.

Wszystkie lektury z motywem Podróż, wędrówka i tułaczka

Te 13 lektur: 1620 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania