Motyw: Dom i rodzina

Na czym polega ten motyw

Motyw domu i rodziny obejmuje dwa splecione obszary: miejsce (dom jako budynek, próg, stół, ogród) oraz więź (rodzina jako wspólnota krwi, majątku i codzienności). W literaturze dom bywa arkadią, bezpiecznym punktem odniesienia, do którego bohater wraca albo za którym tęskni, a bywa pułapką, w której panuje przymus, obłuda i zależność finansowa. Powtarzają się podobne sceny: posiłek przy wspólnym stole, powrót po latach, pożegnanie przed progiem, spór o spadek albo o małżeństwo dziecka, przyjęcie nowego członka do rodziny. Stałe symbole to próg, piec, ogród, drzwi, list, pusty pokój, portret przodka. Motyw czyta się na trzech poziomach: dosłownym (gdzie i z kim bohater mieszka), społecznym (jak rodzina wpisuje go w stan, majątek i konwenans) oraz psychologicznym (jak dom ukształtował jego sposób myślenia o sobie). W lekturach szkolnych warto pytać, kto w rodzinie ma głos, kto ponosi koszty wspólnego życia i czy dom jest wyborem, czy wyrokiem. Interpretacje różnią się najbardziej w ocenie tradycji rodzinnej: dla jednych czytelników jest ona oparciem i ciągłością, dla innych mechanizmem, który dusi jednostkę. Ten spór lepiej pokazać w pracy niż rozstrzygać z góry.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Ania z Zielonego Wzgórza - Lucy Maud Montgomery (1908 r.)

Motyw domu i rodziny organizuje wątek przybranego domu, w którym bohaterka uczy się życia w nowej wspólnocie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dom i rodzina z wyboru.
• Gatunek: powieść dla dzieci i młodzieży o charakterze obyczajowo-wychowawczym (bildungsroman); pierwsza część cyklu powieściowego o Ani Shirley
• Tematy opracowania: Wyobraźnia jako sposób oswajania świata oraz Dom i rodzina z wyboru.
• Czas i miejsce akcji: Avonlea na Wyspie Księcia Edwarda w Kanadzie — fikcyjna wiejska miejscowość, w której leży farma Cuthbertów; Zielone Wzgórze (Green Gables) — farma i dom rodzeństwa Cuthbertów, miejsce zamieszkania Ani; szkoła wiejska…
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Dzieci z Bullerbyn - Astrid Lindgren (1947 r.)

Motyw pokazuje rodzinę i sąsiedztwo jako codzienną, bezpieczną wspólnotę dzieci, a dom jest tłem zwyczajnych wydarzeń.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wspólnota i przyjaźń sąsiedzka oraz Praca i obowiązki dzieci w gospodarstwie.
• Gatunek: literatura dziecięca — powieść dla dzieci; w praktyce zbiór krótkich, zamkniętych epizodów o codziennym życiu dzieci na szwedzkiej wsi…
• Tematy opracowania: Wspólnota i przyjaźń sąsiedzka oraz Dzieciństwo, zabawa i wyobraźnia.
• Czas i miejsce akcji: Bullerbyn — bardzo mała szwedzka wioska, na którą składają się tylko trzy zagrody (trzy domy stojące obok siebie); Zagroda Środkowa (szw.…
• Opracowanie: 12 postaci, 20 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Most do Terabithii - Katherine Paterson (1977 r.)

Motyw domu i rodziny współtworzy napięcie między światem dorosłych a światem wyobraźni bohaterów.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: przyjaźń ponad różnice, rodzina i wsparcie oraz religia i wyobraźnia.
• Gatunek: powieść obyczajowa dla młodzieży z elementami fantasy
• Tematy opracowania: przyjaźń ponad różnice oraz wyobraźnia jako siła.
• Czas i miejsce akcji: wioska Lark Creek na amerykańskiej wsi w latach siedemdziesiątych; farma rodziny Aaronsów i otaczające ją pola oraz las; las z potokiem, który przy dużej wodzie staje się trudny do przekroczenia; wyobrażone królestwo…
• Opracowanie: 10 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Ojciec Goriot - Honoré de Balzac (1835 r.)

Motyw rodziny organizuje wątek relacji ojca z córkami i bywa czytany jako studium zależności oraz zawiedzionego uczucia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ojcostwo jako ofiara i patologia miłości, Hipokryzja i rozkład moralny wielkiego świata, Uwarstwienie społeczne i mobilność oraz Rodzina w warunkach kapitalizmu.
• Gatunek: powieść obyczajowa (realistyczna), cykl Komedia ludzka
• Tematy opracowania: Ojcostwo jako ofiara i patologia miłości oraz Karierzyzm i ambicja społeczna.
• Czas i miejsce akcji: Paryż w roku 1819, okres restauracji Burbonów po upadku Napoleona; Pensjonat Madame Vauquer przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, dzielnica uboga, na pograniczu Dzielnicy Łacińskiej; Salon wicehrabiny de Beauséant…
• Opracowanie: 12 postaci, 16 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Opowieść wigilijna - Charles Dickens (1843 r.)

Motyw domu i rodziny wiąże się tu z przemianą bohatera, dla którego wspólnota domowa staje się miarą moralnej oceny.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: ubóstwo i odpowiedzialność społeczna oraz rodzina i ludzkie więzi.
• Gatunek: opowiadanie z elementami nadprzyrodzonymi, proza obyczajowa z krytyką społeczną
• Tematy opracowania: przemiana i możliwość odkupienia oraz skąpstwo i wyzysk.
• Czas i miejsce akcji: Londyn w połowie XIX wieku, w czasie Bożego Narodzenia; mroczne biuro i kamienica Ebenezera Scrooge'a; skromny dom rodziny Cratchitów w ubogiej dzielnicy; hala tańca u Fezziwiga z czasów młodości Scrooge'a; wiejska…
• Opracowanie: 13 postaci, 21 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (22)

Motyw występuje jeszcze w 22 lekturach; pokazujemy 6 z nich, a pełna lista jest w siatce na końcu strony.

Chłopi (fragmenty) - Władysław Stanisław Reymont

• Wątki motywu w tej lekturze: praca na roli, patriarchalność, konflikt pokoleń oraz pieniądze.
• Tematy opracowania: praca na roli oraz cykl pór roku.
• Opracowanie: 14 postaci, 22 zdarzenia, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata - Zofia Kossak-Szczucka

• Wątki motywu w tej lekturze: przyjaźń i wzajemna odpowiedzialność, odwaga mimo słabości, dom jako przestrzeń chroniona oraz tożsamość polska i przywiązanie do rodzinnego miejsca.
• Tematy opracowania: walka dobra ze złem oraz przyjaźń i wzajemna odpowiedzialność.
• Opracowanie: 11 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

O psie, który jeździł koleją - Roman Pisarski

• Wątki motywu w tej lekturze: wolność i niezależność oraz odpowiedzialność ludzi za zwierzęta.
• Tematy opracowania: przyjaźń człowieka i zwierzęcia oraz wolność i niezależność.
• Opracowanie: 10 postaci, 14 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Mała Apokalipsa - Tadeusz Konwicki

• Wątki motywu w tej lekturze: Samotność jednostki i rozpad więzi rodzinnych oraz Emigracja i wybór tożsamości.
• Tematy opracowania: Rozpad komunistycznej utopii oraz Kompromis i konformizm intelektualisty.
• Opracowanie: 8 postaci, 18 zdarzeń, etap liceum, zakres rozszerzony (matura).

Percy Jackson i bogowie olimpijscy - Rick Riordan

• Wątki motywu w tej lekturze: Wzorzec herosa i wyprawa oraz Rodzina i wybór między światami.
• Tematy opracowania: Tożsamość i odnalezienie ojca oraz Mitologia grecka we współczesnym świecie.
• Opracowanie: 14 postaci, 20 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Skąpiec - Molier

• Wątki motywu w tej lekturze: Skąpstwo jako monomania, Małżeństwa układane oraz Konflikt pokoleń.
• Tematy opracowania: Skąpstwo jako monomania oraz Małżeństwa układane.
• Opracowanie: 14 postaci, 17 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 11 lektur.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 7 lektur.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 3 lektury.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 4 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Odyseja (fragmenty)” (Starożytność (antyk)) i „Wścibscy” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Afryka Kazika” (Opowiadanie) i „Ania z Zielonego Wzgórza” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Dzieciństwo i dojrzewanie” (Dzieci z Bullerbyn, Mikołajek i Percy Jackson i bogowie olimpijscy), „Pamięć, historia i tradycja” (Mała Apokalipsa, Mazurek Dąbrowskiego i Opowieść wigilijna) i „Miłość” (Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Mikołajek” (15 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Odyseja (fragmenty)” (15 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 27, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 9 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Dom i rodzina” reprezentują w tej epoce: Afryka Kazika, Asiunia, Cukierku, ty łobuzie!, Dzieci z Bullerbyn, Lolek. Opowiadania o dzieciństwie Karola Wojtyły (fragmenty), Mała Apokalipsa, Mikołajek, Most do Terabithii, Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek, O psie, który jeździł koleją, Pamiętnik Czarnego Noska, Percy Jackson i bogowie olimpijscy, Rany Julek! O tym, jak Julian Tuwim został poetą i Wścibscy.

Młoda Polska (1890–1918)

Epoka modernizmu i dekadentyzmu: sztuka zaczyna być wartością samą w sobie, a artysta - jednostką wolną od obowiązków społecznych. Nastroje są katastroficzne i melancholijne, ale obok nich pojawia się fascynacja przyrodą, chłopem i tym, co pierwotne. Pisarze zaglądają do wnętrza człowieka i do mrocznych zakamarków zbiorowości, a narracja bywa oniryczna, symboliczna, rozbita. W lekturach szkolnych Młoda Polska to powieść o artystach i chłopach, dramat o buncie w rodzinie oraz poezja o marności i sile słowa.

Motyw „Dom i rodzina” reprezentują w tej epoce: Ania z Zielonego Wzgórza, Chłopi (fragmenty) i Tajemniczy ogród.

Oświecenie (XVIII w.)

Motyw „Dom i rodzina” reprezentują w tej epoce: Mazurek Dąbrowskiego i Wybrana satyra.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Dom i rodzina” reprezentują w tej epoce: Opowieść wigilijna i Zemsta.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Motyw „Dom i rodzina” reprezentują w tej epoce: Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata i Sklepy cynamonowe (wybrane opowiadania).

Motyw pojawia się też w lekturach z epok: Starożytność (antyk), Renesans (odrodzenie), Barok i Pozytywizm - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Dzieciństwo i dojrzewanie

Dorastanie, pierwsze decyzje i koniec niewinności.

Lektury wspólne z motywem „Dom i rodzina”: Dzieci z Bullerbyn, Mikołajek i Percy Jackson i bogowie olimpijscy (3).

Pamięć, historia i tradycja

Pamięć zbiorowa, dziedzictwo i obowiązek pamiętania.

Lektury wspólne z motywem „Dom i rodzina”: Mała Apokalipsa, Mazurek Dąbrowskiego i Opowieść wigilijna (3).

Miłość

Miłość romantyczna, rodzicielska i miłość jako siła niszcząca.

Lektury wspólne z motywem „Dom i rodzina”: Wybór fraszek, wybrana pieśń, treny VII i VIII (1).

Pieniądz, bieda i różnice klasowe

Majątek, nędza i społeczne nierówności.

Lektury wspólne z motywem „Dom i rodzina”: Chłopi (fragmenty), Ojciec Goriot, Skąpiec, Tajemniczy ogród i Zemsta (5).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Uwaga na utożsamianie poglądów bohatera z poglądami autora i na traktowanie biografii pisarza jako dowodu w interpretacji.

• Kwestia sporna w „Ania z Zielonego Wzgórza”: Jak brzmi imię bohaterki w polskich przekładach: Ania czy Anna? Ania — forma utrwalona w tytule powieści, w serii wydawniczej i w polskiej tradycji szkolnej.…
• Kwestia sporna w „Dzieci z Bullerbyn”: Który rok jest rokiem pierwszego wydania książki? 1947 — tak podają Wikipedia PL, Wikipedia SV i oficjalna strona Astrid Lindgren Company; w 1947 ukazało się pierwsze wydanie książkowe nakładem Rabén & Sjögren.…
• Kwestia sporna w „Most do Terabithii”: Czy śmierć Leslie jest wynikiem wady liny, czy przyczyną psychologiczną? W powieści lina pęka albo wyrwa się jej z rąk przy samej wodzie, co przedstawia śmierć jako wypadek.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 27 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 20 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. O psie, który jeździł koleją

   Na jakiej stacji kolejowej zawiadowca przygarnął psa i nadał mu imię Lampo?

   1. A. Marittima
   2. B. Piombino
   3. C. Rzym
   4. D. Turyn

   Poprawna odpowiedź: Marittima

   Akcja toczy się we Włoszech, przede wszystkim na niewielkiej stacji Marittima oraz w Piombino; to na stacji zawiadowca przygarnął kundelka.

   Podpowiedź: To ta mniejsza stacja, na której pies się pojawił.

2. O psie, który jeździł koleją

   Co oznacza imię Lampo w języku włoskim?

   1. A. Błyskawicę
   2. B. Przyjaciela
   3. C. Wesołka
   4. D. Podróżnika

   Poprawna odpowiedź: Błyskawicę

   Imię pochodzi z języka włoskiego i oznacza błyskawicę; pies zawdzięcza je swojej szybkości i energii.

   Podpowiedź: Pomyśl o czymś, co pojawia się nagle i bardzo szybko.

Wszystkie lektury z motywem Dom i rodzina

Te 27 lektur: 3197 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania