Motyw: Inność, obcość i tolerancja

Na czym polega ten motyw

Inność to bycie odmiennym od większości, obcość to bycie postrzeganym jako ktoś z zewnątrz, kto nie należy do wspólnoty. Motyw pojawia się wtedy, gdy bohater przekracza granicę: wchodzi do nowego miejsca, spotyka inną kulturę, mówi innym językiem albo po prostu wygląda i zachowuje się nie tak jak reszta. Literatura lubi ten motyw, bo od razu stawia pytanie o tożsamość i o cenę przynależności. Stała konwencja to podróż w nieznane i spotkanie z obcym, który najpierw budzi lęk, a potem okazuje się gospodarzem, nauczycielem albo przyjacielem. Typowe sceny to pierwsze zetknięcie z obcym językiem i obyczajem, niezręczna próba porozumienia, chwila, w której bohater zostaje wykluczony, oraz moment, w którym odmienność okazuje się wartością, a nie wadą. Symbolem bywa próg, granica, obcy strój, mapa i droga. W lekturach szkolnych ten motyw służy często oswajaniu lęku przed innym: czytelnik ma zobaczyć, że obcość wynika z braku wiedzy, a nie z natury człowieka. Ale bywa też używany poważniej, gdy pokazuje, jak grupa broni się przed tym, czego nie rozumie. Zawsze pytaj, kto w tekście nazywa kogoś obcym i po co - ta etykieta jest narzędziem, a nie opisem faktów. Uważaj na różnicę między innością, która jest wyborem, a obcością, która zostaje narzucona. Bohater może sam chcieć się wyróżniać, a może zostać odrzucony mimo starań, by się dopasować. Interpretacje różnią się też w ocenie wspólnoty: jedni widzą w niej bezpieczeństwo i ciepło, inni - mechanizm wykluczania.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Afryka Kazika - Łukasz Wierzbicki (2008 r.)

Podróż do dalekich miejsc pokazuje spotkanie z inną kulturą z perspektywy podróżnika, który jest gościem, a nie zdobywcą; ciekawość miesza się tu z niepewnością.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Podróż jako poznawanie, a nie zdobywanie oraz Przełamywanie uprzedzeń i lęku przed nieznajomym.
• Gatunek: zbiór opowiadań dla dzieci oparty na reportażach; literatura podróżnicza i reportaż zrekonstruowany dla młodego czytelnika
• Tematy opracowania: Podróż jako poznawanie, a nie zdobywanie oraz Przełamywanie uprzedzeń i lęku przed nieznajomym.
• Czas i miejsce akcji: Poznań współcześnie: dworzec kolejowy z peronem i halą dworcową, gdzie Krzyś wita dziadka i gdzie odsłaniana jest tablica pamiątkowa poświęcona Kazimierzowi Nowakowi; Poznań w latach trzydziestych XX wieku: dom rodzinny…
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Baśnie - Hans Christian Andersen (1835 r.)

Baśń klasycznie przeciwstawia swojskość i obcość, a bohater musi przekroczyć granicę, żeby coś zyskać.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Inność i odrzucenie.
• Gatunek: baśń literacka (zbiór baśni)
• Tematy opracowania: Inność i odrzucenie oraz Dojrzewanie i zmiana.
• Czas i miejsce akcji: Dania i inne umowne krainy baśniowe (wieś, podwórko wiejskie, miasto, pałace, morze i dno morskie, kraina elfów, lodowa pustynia i pałac Królowej Śniegu); czas baśniowy, nieokreślony i typowy dla baśni; wyjątkiem…
• Opracowanie: 34 postacie, 30 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Dziewczynka z parku - Barbara Kosmowska (2012 r.)

Jeremiasz - chłopiec z cukrzycą, który powtarza klasę - czuje się inny, a Andzia uczy się patrzeć na odmienność bez pochopnych sądów.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Radżenie sobie z chorobą i innością.
• Gatunek: powieść obyczajowa dla dzieci (lektura szkolna klas 1-3)
• Tematy opracowania: Żałoba po stracie bliskiej osoby oraz Przyjaźń, która pomaga przetrwać.
• Czas i miejsce akcji: park w polskim mieście, miejsce spacerów Andzi z ojcem, a potem z Jeremiaszem; dom Andzi i jej mamy; szkoła podstawowa, do której chodzi Andzia; współczesność; akcja biegnie od zimy do wiosny i obejmuje około roku…
• Opracowanie: 9 postaci, 19 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Którędy do Yellowstone? - Aleksandra i Daniel Mizielińscy (2020 r.)

Wędrówka przez nieznane przestrzenie pokazuje obcość jako wyzwanie i zaproszenie do poznania świata.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wpływ człowieka na przyrodę oraz Różnorodność ekosystemów.
• Gatunek: edukacyjny album komiksowy dla dzieci, łączący opowieść podróżniczą z planszami popularnonaukowymi
• Tematy opracowania: Ochrona przyrody i idea parku narodowego oraz Wpływ człowieka na przyrodę.
• Czas i miejsce akcji: Puszcza Białowieska; Park Narodowy Yellowstone; Park Narodowy Manú; Park Narodowy Jiuzhaigou; Park Narodowy Namib-Naukluft; Park Narodowy Grenlandii; Park Narodowy Komodo; Park Narodowy Fiordland; wiele miesięcy podróży.
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - Justyna Bednarek (2015 r.)

Odmienność jest tu źródłem humoru i wartości, a nie powodem do wykluczenia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Odwaga i samodzielność oraz Inność, akceptacja i brak pary.
• Gatunek: zbiór opowiadań dla dzieci
• Tematy opracowania: Poszukiwanie własnego miejsca i tożsamości oraz Odwaga i samodzielność.
• Czas i miejsce akcji: mieszkanie Małej Be i jej rodziców, przede wszystkim łazienka z pralką, kosz na brudną bieliznę i dziura w podłodze pod pralką; podziemny tunel pod domem, którym skarpetki wydostają się w świat; plan serialu i świat…
• Opracowanie: 12 postaci, 18 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 5 lektur.
• Największy kontrast epok dają „Baśnie” (Romantyzm) i „Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Afryka Kazika” (Opowiadanie) i „Dziewczynka z parku” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Podróż, wędrówka i tułaczka” (Afryka Kazika i Którędy do Yellowstone?).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Baśnie” (34 postacie i 30 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek” (12 postaci, 18 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 5, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 2 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Inność, obcość i tolerancja” reprezentują w tej epoce: Afryka Kazika, Dziewczynka z parku, Którędy do Yellowstone? i Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Inność, obcość i tolerancja” reprezentują w tej epoce: Baśnie.

Motywy pokrewne

Tożsamość i poszukiwanie siebie

Kim jestem — pytanie o korzenie, wybory i własne miejsce.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Samotność i wyobcowanie

Bohater sam wobec świata — odosobnienie, obcość, brak porozumienia.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Podróż, wędrówka i tułaczka

Droga jako odmiana losu — od wyprawy do wygnania.

Lektury wspólne z motywem „Inność, obcość i tolerancja”: Afryka Kazika i Którędy do Yellowstone? (2).

Wspólnota i solidarność

Ludzie działający razem — sąsiedzi, mieszkańcy, grupa.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Sprawdź, czy tekst daje obcemu szansę mówić własnym głosem, czy tylko pozwala innym o nim opowiadać.

• Kwestia sporna w „Afryka Kazika”: Czy omawiana książka jest zapisem faktów, adaptacją reportaży, czy samodzielną fikcją literacką? Wydawca i część opracowań przedstawiają utwór jako opowieść o prawdziwej wyprawie, opartą na reportażach, listach i fotografiach podróżnika…
• Kwestia sporna w „Baśnie”: Które baśnie wchodzą w zakres lektury "Baśnie (do wyboru)"? Podstawa programowa dla klas I-III wymienia tylko ogólną pozycję "Baśnie (do wyboru)" i nie wskazuje konkretnych tytułów.…
• Kwestia sporna w „Dziewczynka z parku”: Czy podstawa programowa wskazuje tę książkę jako lekturę obowiązkową, czy tylko jako propozycję do czytania? Książka jest pozycją z wykazu propozycji do wspólnego i indywidualnego czytania, a nie lekturą obowiązkową, więc nauczyciel…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 5 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 1 pytanie z 1 pytanie, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Afryka Kazika

   Kto jest bohaterem książki „Afryka Kazika”?

   1. A. Podróżnik, który jedzie rowerem przez Afrykę
   2. B. Chłopiec mieszkający w Afryce od urodzenia
   3. C. Pilot samolotu pasażerskiego
   4. D. Żeglarz płynący dookoła świata

   Poprawna odpowiedź: Podróżnik, który jedzie rowerem przez Afrykę

   „Afryka Kazika” opowiada o Kazimierzu Nowaku, polskim podróżniku, który w latach trzydziestych XX wieku przemierzył Afrykę na rowerze. Łukasz Wierzbicki opisał jego wyprawę na podstawie prawdziwych relacji z podróży. Bohater nie mieszkał w Afryce na stałe i nie podróżował samolotem ani statkiem.

   Podpowiedź: Prawdziwy podróżnik przemierzył Afrykę na dwóch kółkach.

Wszystkie lektury z motywem Inność, obcość i tolerancja

Te 5 lektur: 674 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania