Motyw: Tożsamość i poszukiwanie siebie

Na czym polega ten motyw

Tożsamość to odpowiedź na pytania: kim jestem, skąd pochodzę i do kogo należę. Motyw pojawia się wtedy, gdy bohater traci grunt: zmienia miejsce, wchodzi w nowe środowisko, dowiaduje się czegoś o swojej przeszłości albo przestaje rozpoznawać sam siebie. Tożsamość nie jest w literaturze czymś danym raz na zawsze - raczej czymś, co trzeba zbudować i co bywa zagrożone. Powtarzalna konwencja to bohater między dwoma światami, który nie należy w pełni do żadnego, oraz motyw zmiany imienia, przebrania lub zapomnienia. Typowe sceny to pierwsze zetknięcie z nowym środowiskiem, spotkanie z kimś, kto zna prawdę o przeszłości, próba odnalezienia domu i chwila, w której bohater musi wybrać, po czyjej jest stronie. Symbolem bywa zwierciadło, imię, dokument, portret, blizna i droga powrotna. W lekturach szkolnych pytaj, kto pomaga bohaterowi zbudować tożsamość, a kto próbuje mu ją narzucić. Zwróć uwagę na imię - jego zmiana albo ukrycie jest w literaturze bardzo wymowne. Sprawdź też, czy tożsamość bohatera opiera się na tym, co pamięta, czy na tym, co mówią inni, bo utwory często pokazują, jak łatwo pamięć bywa przepisana przez otoczenie. Różnice w interpretacjach dotyczą pytania, czy tożsamość jest sprawą jednostki, czy wspólnoty. Jedno odczytanie mówi, że człowiek sam decyduje, kim jest, i nikt nie powinien mu tego narzucać. Inne przypomina, że tożsamość powstaje w relacjach i w historii grupy - rodziny, narodu, miejsca.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 3. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Alicja w Krainie Czarów - Lewis Carroll (1865 r.)

Bohaterka w świecie bez stałych reguł pyta, kim jest, a tożsamość okazuje się zmienna i zależna od kontekstu.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Wzrost i tożsamość.
• Gatunek: powieść-fantastyczna
• Tematy opracowania: Nonsens i logika oraz Wzrost i tożsamość.
• Czas i miejsce akcji: brzeg rzeki w letni dzień; norka królika pod ziemią; hala pełna drzwi na dnie norki; dom Białego Królika; ogród pełen róż; dom księżnej i kuchnia z pieprzem; stół herbacianego przyjęcia; sąd, w którym toczy się proces.
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Księga dżungli - Joseph Rudyard Kipling (1894 r.)

Wychowany wśród zwierząt bohater szuka miejsca między dwoma światami, co stawia pytanie o przynależność.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: przynależność i tożsamość oraz świat dorosłych i dzieci.
• Gatunek: zbiór opowiadań zwierzęcych i przygodowych z elementami baśni
• Tematy opracowania: prawo dżungli oraz przynależność i tożsamość.
• Czas i miejsce akcji: dżungla indyjska ze wzgórzem Seeonee i rzeką Waingangą; jaskinia wilczej watahy; wioska ludzi na skraju dżungli; ruiny opuszczonego miasta, gdzie mieszkają bandarlogi; spokojne stawy i trakt łowny.
• Opracowanie: 12 postaci, 17 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Podania i legendy polskie (wybór) - Anonim

Legendy budują tożsamość wspólnoty, bo opowiadają, skąd jesteśmy i co nas łączy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Legendy założycielskie i etymologia miejsc oraz Tożsamość narodowa w opowieści.
• Gatunek: podania-i-legendy-ludowe
• Tematy opracowania: Legendy założycielskie i etymologia miejsc oraz Gościnność jako cnota władcy.
• Czas i miejsce akcji: Gniezno na terenie Wielkopolski; Kruszwica nad jeziorem Gopło; Warszawa nad Wisłą; Wisła jako rzeka w legendach o Wandzie; pierwotna Polska plemienna przed powstaniem państwa.
• Opracowanie: 11 postaci, 11 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 2 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Podania i legendy polskie (wybór)” (Średniowiecze) i „Księga dżungli” (Młoda Polska) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Alicja w Krainie Czarów” (Powieść) i „Księga dżungli” (Opowiadanie) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Dzieciństwo i dojrzewanie” (Księga dżungli).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Księga dżungli” (12 postaci i 17 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Alicja w Krainie Czarów” (11 postaci, 15 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur - w bazie są 3, więc tym uważniej dobierz te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 3 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Średniowiecze (V–XV w.)

Epoka teocentryczna: w centrum stoi Bóg, a ludzkie życie jest drogą ku zbawieniu. Literatura średniowieczna jest przede wszystkim dydaktyczna i wzorcowa - pokazuje postawy do naśladowania albo przestrzega przed potępieniem. Charakterystyczne dla niej są uniwersalizm, asceza, motyw danse macabre oraz dwie przeciwstawne wizje świata: rycerska i ascetyczna obok siebie. W lekturach szkolnych wracają pieśń religijna, legenda o świętym, moralitet, kronika i lament.

Motyw „Tożsamość i poszukiwanie siebie” reprezentują w tej epoce: Podania i legendy polskie (wybór).

Pozytywizm (1864–1890)

Odpowiedzią na klęskę powstania styczniowego stał się program pracy od podstaw: nauka, praca organiczna, praca u podstaw i równouprawnienie. Pozytywizm patrzy na świat trzeźwo i dokumentalnie - powieść staje się narzędziem diagnozy społecznej, a bohater jest częścią grupy, nie wybitnym indywidualistą. Pisarze pokazują nędzę, wyzysk, antysemityzm i klęskę jednostki starającej się żyć uczciwie w niesprawiedliwym systemie. W lekturach szkolnych pozytywizm to realistyczne powieści i nowele społeczne.

Motyw „Tożsamość i poszukiwanie siebie” reprezentują w tej epoce: Alicja w Krainie Czarów.

Młoda Polska (1890–1918)

Motyw „Tożsamość i poszukiwanie siebie” reprezentują w tej epoce: Księga dżungli.

Motywy pokrewne

Inność, obcość i tolerancja

Ten, kto wygląda i żyje inaczej — od odrzucenia do akceptacji.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Dzieciństwo i dojrzewanie

Dorastanie, pierwsze decyzje i koniec niewinności.

Lektury wspólne z motywem „Tożsamość i poszukiwanie siebie”: Księga dżungli (1).

Pamięć, historia i tradycja

Pamięć zbiorowa, dziedzictwo i obowiązek pamiętania.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Samotność i wyobcowanie

Bohater sam wobec świata — odosobnienie, obcość, brak porozumienia.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

W tekstach o wspólnocie zwróć uwagę na legendę i opowieść, bo one właśnie budują wyobrażenie o tym, kim jesteśmy jako zbiorowość.

• Kwestia sporna w „Alicja w Krainie Czarów”: Jak tłumaczyć nazwy własne postaci na język polski? Polskie przekłady różnią się brzmieniem nazw: Kapelusznik, Szalony Kapelusznik, Udriab, Żółw Udriab; Nie istnieje jeden kanoniczny polski przekład całej książki; Czy przygoda Alicji…
• Kwestia sporna w „Księga dżungli”: Czy Księga dżungli to powieść o Mowglim czy zbiór opowiadań? Większość adaptacji filmowych i części opracowań traktuje książkę jak ciągłą historię o chłopcu z dżungli.…
• Kwestia sporna w „Podania i legendy polskie (wybór)”: Jak datować powstanie podań i legend polskich? Treść wywodzi się z tradycji ustnej sprzed wieków; Wersje spisane pochodzą z różnych epok od średniowiecza po XIX wiek; Które wersje legendy o Wandzie są właściwe? Wersja tragiczna, w której…

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Wszystkie lektury z motywem Tożsamość i poszukiwanie siebie

Te 3 lektury: 306 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania