Motyw: Sprawiedliwość i prawo

Na czym polega ten motyw

Prawo to zbiór przepisów i instytucji, sprawiedliwość to wyobrażenie o tym, co słuszne. Motyw jest ciekawy właśnie dlatego, że te dwie rzeczy nie zawsze idą razem: wyrok może być zgodny z literą prawa i niesprawiedliwy, a słuszny czyn może łamać przepis. Literatura szkolna wraca do tego pytania, bo pozwala pokazać jednostkę wobec instytucji, która jest od niej silniejsza. Powtarzalne konwencje to proces, śledztwo, wyrok i kara. Typowe sceny to wezwanie przed sąd, przesłuchanie, odczytanie wyroku, dyskusja o winie i moment, w którym bohater odkrywa, że reguły są niejawne. Symbole to waga, miecz, paragraf, kodeks, kajdany, trybunał, ale też postać z wagą i opaską na oczach. W lekturach pytaj przede wszystkim, kto ustanawia prawo i komu ono służy. Sprawdź, czy instytucja w tekście działa sprawnie, ale niesprawiedliwie, czy jest po prostu absurdalna i bezradna. Zwróć uwagę na drugie prawo obecne w utworach - prawo wewnętrzne bohatera, sumienie, które bywa ostrzejsze niż każdy sąd. Część utworów pokazuje, że prawdziwy wyrok zapada w człowieku, a nie w sali rozpraw. Różnice w interpretacjach dotyczą tego, czy da się prawo naprawić od środka. Jedno odczytanie mówi, że system zawodzi i trzeba go zmienić, inne - że wina leży w ludziach, którzy prawo stosują. Trzecie widzi w prawie grę językową i pozór, w której o wyniku decyduje sprawność mówienia, a nie fakty.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Alicja w Krainie Czarów - Lewis Carroll (1865 r.)

Przewrotny proces i absurdalny wyrok pokazują prawo jako grę słów i pozór, w której logika nie ma znaczenia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Świat dorosłych oczami dziecka oraz Krytyka władzy i sądownictwa.
• Gatunek: powieść-fantastyczna
• Tematy opracowania: Nonsens i logika oraz Wzrost i tożsamość.
• Czas i miejsce akcji: brzeg rzeki w letni dzień; norka królika pod ziemią; hala pełna drzwi na dnie norki; dom Białego Królika; ogród pełen róż; dom księżnej i kuchnia z pieprzem; stół herbacianego przyjęcia; sąd, w którym toczy się proces.
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Mistrz i Małgorzata - Michaił Bułhakow (1966 r.)

Świat powieści pyta, kto naprawdę wymierza sprawiedliwość i czy da się ją kupić albo obejść.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dobro i zło jako nieodłączne siły, Tchórzostwo jako najcięższa wada człowieka oraz Moskwa jako przestrzeń nadprzyrodzona.
• Gatunek: powieść filozoficzno-fantastyczna, satyra obyczajowa, parabola ewangeliczna
• Tematy opracowania: Dobro i zło jako nieodłączne siły oraz Tchórzostwo jako najcięższa wada człowieka.
• Czas i miejsce akcji: Moskwa lat trzydziestych XX wieku, Związek Radziecki okresu stalinizmu; Aleja Sadowa, mieszkanie numer pięćdziesiąt na czwartym piętrze domu na Alei Sadowej zamieszkane przez Wołanda i jego orszak; Teatr Variétés…
• Opracowanie: 15 postaci, 20 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

O krakowskich psach i kleparskich kotach - Barbara Tylicka (1975 r.)

Opowieść o sporze i rozstrzygnięciu pokazuje sprawiedliwość jako naprawę zgody we wspólnocie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Sprawiedliwość i prawo w dawnym mieście.
• Gatunek: zbiór legend i podań miejskich dla dzieci, opracowany i zestawiony przez autorkę
• Tematy opracowania: Zaufanie i jego kruchość oraz Pochodzenie nazw i zwyczajów.
• Czas i miejsce akcji: Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem; Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki; Zwierzyniec …
• Opracowanie: 11 postaci, 15 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Proces (fragmenty) - Franz Kafka (1925 r.)

Bohater zostaje wciągnięty w machinę prawa, której reguł nie zna - utwór pokazuje prawo oderwane od sprawiedliwości.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Absurd i bezsens instytucji, Wina i niewinność bez zarzutu, Jednostka wobec systemu totalnego oraz Prawo jako niedostępny porządek.
• Gatunek: powieść (literatura groteskowa i egzystencjalna, proza absurdalna)
• Tematy opracowania: Absurd i bezsens instytucji oraz Wina i niewinność bez zarzutu.
• Czas i miejsce akcji: Bezimienne miasto zwane stolicą, w czasach współczesnych Kafce, prawdopodobnie Praga; Mieszkanie Józefa K.…
• Opracowanie: 12 postaci, 12 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Zbrodnia i kara - Fiodor Dostojewski (1866 r.)

Zbrodnia i odpowiedzialność pokazują, że prawo wewnętrzne bywa ostrzejsze od każdego sądu ludzkiego.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Teoria ludzi wybitnych, Sumienie i kara wewnętrzna oraz Religia i zmartwychwstanie duchowe.
• Gatunek: powieść psychologiczna i filozoficzna
• Tematy opracowania: Teoria ludzi wybitnych oraz Sumienie i kara wewnętrzna.
• Czas i miejsce akcji: Sankt Petersburg w latach sześćdziesiątych XIX wieku, biedne dzielnice i domy czynszowe; mała komnata Raskolnikowa w domu czynszowym, opisywana jak szafa lub grobowiec; mieszkanie starej lichwiarki Alony Iwanowny w tym…
• Opracowanie: 12 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): jedna lektura.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 2 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Alicja w Krainie Czarów” (Pozytywizm) i „O krakowskich psach i kleparskich kotach” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Alicja w Krainie Czarów” (Powieść) i „O krakowskich psach i kleparskich kotach” (Utwór) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Wina, kara i sumienie” (Proces (fragmenty) i Zbrodnia i kara) i „Dobro i zło” (Mistrz i Małgorzata).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Mistrz i Małgorzata” (15 postaci i 20 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Zbrodnia i kara” (12 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 5, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 3 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Pozytywizm (1864–1890)

Odpowiedzią na klęskę powstania styczniowego stał się program pracy od podstaw: nauka, praca organiczna, praca u podstaw i równouprawnienie. Pozytywizm patrzy na świat trzeźwo i dokumentalnie - powieść staje się narzędziem diagnozy społecznej, a bohater jest częścią grupy, nie wybitnym indywidualistą. Pisarze pokazują nędzę, wyzysk, antysemityzm i klęskę jednostki starającej się żyć uczciwie w niesprawiedliwym systemie. W lekturach szkolnych pozytywizm to realistyczne powieści i nowele społeczne.

Motyw „Sprawiedliwość i prawo” reprezentują w tej epoce: Alicja w Krainie Czarów i Zbrodnia i kara.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Sprawiedliwość i prawo” reprezentują w tej epoce: Mistrz i Małgorzata i O krakowskich psach i kleparskich kotach.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Motyw „Sprawiedliwość i prawo” reprezentują w tej epoce: Proces (fragmenty).

Motywy pokrewne

Wina, kara i sumienie

Wyrzuty sumienia, odpowiedzialność za zło i wymierzanie kary.

Lektury wspólne z motywem „Sprawiedliwość i prawo”: Proces (fragmenty) i Zbrodnia i kara (2).

Zdrada i zbrodnia

Złamanie wierności i czyny, których nie da się cofnąć.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Dobro i zło

Walka dobra ze złem i pytanie, gdzie w człowieku przebiega granica.

Lektury wspólne z motywem „Sprawiedliwość i prawo”: Mistrz i Małgorzata (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Zanim ocenisz bohatera, ustal, czy w jego świecie istnieje jakakolwiek droga odwołania.

• Kwestia sporna w „Alicja w Krainie Czarów”: Jak tłumaczyć nazwy własne postaci na język polski? Polskie przekłady różnią się brzmieniem nazw: Kapelusznik, Szalony Kapelusznik, Udriab, Żółw Udriab; Nie istnieje jeden kanoniczny polski przekład całej książki; Czy przygoda Alicji…
• Kwestia sporna w „Mistrz i Małgorzata”: Czy Wołand jest postacią złą, dobrą, czy zbyt złożoną na taką ocenę? Z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej to diabeł i władca ciemności, a jego kary są okrutne i nieprzewidywalne.…
• Kwestia sporna w „O krakowskich psach i kleparskich kotach”: Dla jakiego poziomu klas przeznaczony jest ten zbiór? Nasz katalog lektur i wykazy lektur dla najmłodszych klas wskazują klasy 1-3, a materiały dydaktyczne dla tej grupy omawiają zbiór jako lekturę dla początkujących czytelników.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 5 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 9 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Pozytywizm / Realizm - Zbrodnia i kara

   Kto w powieści 'Zbrodnia i kara' Fiodora Dostojewskiego czyta Rodionowi Raskolnikowowi ewangeliczną opowieść o wskrzeszeniu Łazarza?

   1. A. Sonia Marmieładowa
   2. B. Awdotia (Dunia) Raskolnikowa
   3. C. Porfiry Pietrowicz
   4. D. Dymitr Razumichin

   Poprawna odpowiedź: Sonia Marmieładowa

   Sonia czyta Rodionowi fragment Ewangelii wg św. Jana o Łazarzu, co symbolizuje nadzieję na moralne zmartwychwstanie zbrodniarza przez wiarę i pokutę.

   Podpowiedź: To ta bohaterka, która czyta Raskolnikowowi Ewangelię i dzieli z nim los skazańca.

2. Zbrodnia i kara

   Jakiej tezy broni Raskolnikow w artykule opublikowanym przed zbrodnią?

   1. A. Ludzie wybitni mają prawo przekraczać prawo dla wyższych celów
   2. B. Kara śmierci powinna zostać zniesiona
   3. C. Wszyscy ludzie są równi wobec prawa
   4. D. Bóg nie istnieje

   Poprawna odpowiedź: Ludzie wybitni mają prawo przekraczać prawo dla wyższych celów

   Raskolnikow bronił tezy, że ludzie wybitni mają prawo przekraczać prawo dla osiągnięcia wyższych celów - to teoretyczne uzasadnienie zbrodni.

   Podpowiedź: To teoria podziału ludzi na „zwykłych” i „niezwykłych”.

Wszystkie lektury z motywem Sprawiedliwość i prawo

Te 5 lektur: 613 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania