Motyw: Dobro i zło

Na czym polega ten motyw

Motyw dobra i zła dotyczy oceny czynów i ludzi oraz pytania, skąd pochodzi zło i czy da się je rozpoznać. W literaturze spotyka się dwa podstawowe ujęcia: walka dwóch sił, w której dobro i zło są odrębnymi potęgami, oraz zło obecne w człowieku, powstające z jego wyborów, lęku i obojętności. Powtarzają się konwencje kuszenia, próby, sądu, walki z przeciwnikiem i układu, w którym bohater godzi się na coś złego dla dobra wyższego. Stałe symbole to światło i ciemność, wąż, ogień, maska, próg i lustro. Typowe sceny to propozycja nie do odrzucenia, chwila wahania przed czynem, spotkanie z postacią, która uosabia zło, oraz pytanie o winę ludzi, którzy nic nie zrobili. Motyw czyta się przez pytania o granicę między dobrem a złem, o odpowiedzialność świadka i o to, czy zło musi być groźne, żeby być skuteczne. Najbardziej płodny spór interpretacyjny dotyczy zła zwyczajnego, rozproszonego w codziennych decyzjach, którego nie da się przypisać jednej postaci.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 4. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Boska Komedia (fragmenty) - Dante Alighieri (1320 r.)

Motyw organizuje konstrukcję zaświatów, w których porządek kary i nagrody wyznacza miejsce każdemu człowiekowi.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Alegoria drogi duszy, Kontrapasso — kara jako obraz grzechu, Sprawiedliwość Boża i porządek kosmiczny oraz Miłość namiętna i miłość idealna.
• Gatunek: poemat alegoryczny (epopeja średniowieczna)
• Tematy opracowania: Alegoria drogi duszy oraz Symbolika liczby trzy.
• Czas i miejsce akcji: las ciemny na skraju piekła w wieczór Wielkiego Piątku roku 1300; przedsionek piekła z bramą i rzeką Acheront; dziewięć kręgów piekła układanych kolisto w głębi Ziemi; miasto Dis otaczające piekło górne kręgi większych…
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Dziady cz. III - Adam Mickiewicz (1832 r.)

Motyw rozgrywa się w konflikcie między ciemiężcą a ofiarą, a ocena moralna obu stron jest wyraźnie spolaryzowana.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Bunt prometejski oraz Walka dobra ze złem.
• Gatunek: dramat romantyczny (Dziady drezdeńskie) z elementami fantastyki, mistycyzmu i wizyjności, o kompozycji otwartej i mozaikowej; część…
• Tematy opracowania: Martyrologia narodu oraz Mesjanizm.
• Czas i miejsce akcji: Wilno, ulica Ostrobramska — dawny klasztor oo.…
• Opracowanie: 17 postaci, 23 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Mistrz i Małgorzata - Michaił Bułhakow (1966 r.)

Motyw organizuje konflikt powieści, a granica między dobrem a złem okazuje się płynna i trudna do wyznaczenia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dobro i zło jako nieodłączne siły, Tchórzostwo jako najcięższa wada człowieka oraz Wiara, niewiara i próżnia materializmu.
• Gatunek: powieść filozoficzno-fantastyczna, satyra obyczajowa, parabola ewangeliczna
• Tematy opracowania: Dobro i zło jako nieodłączne siły oraz Tchórzostwo jako najcięższa wada człowieka.
• Czas i miejsce akcji: Moskwa lat trzydziestych XX wieku, Związek Radziecki okresu stalinizmu; Aleja Sadowa, mieszkanie numer pięćdziesiąt na czwartym piętrze domu na Alei Sadowej zamieszkane przez Wołanda i jego orszak; Teatr Variétés…
• Opracowanie: 15 postaci, 20 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa - Clive Staples Lewis (1950 r.)

Motyw porządkuje walkę dobra ze złem o świat: Biała Czarownica uosabia zło, a Aslan wybacza zdradę Edmunda.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dobro i zło w walce o świat oraz Zima jako ucisk, wiosna jako nadzieja.
• Gatunek: powieść fantasy dla dzieci z elementami baśni i alegorii, pierwsza opublikowana część cyklu Opowieści z Narnii
• Tematy opracowania: Dobro i zło w walce o świat oraz Zdrada i przebaczenie.
• Czas i miejsce akcji: Anglia w czasie drugiej wojny światowej — Londyn w okresie nalotów i wiejski dom profesora Kirke'a, do którego trafia ewakuowane rodzeństwo; Dom profesora — wielka, pełna zakamarków posiadłość, w której znajduje…
• Opracowanie: 15 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (6)

Motyw występuje jeszcze w 6 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Przygody Tomka Sawyera - Mark Twain

• Wątki motywu w tej lekturze: Strach i zło.
• Tematy opracowania: Dziecięca wolność kontra dorosły porządek oraz Sumienie i odwaga mówienia prawdy.
• Opracowanie: 10 postaci, 14 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Karolcia - Maria Krüger

• Wątki motywu w tej lekturze: Dobro i zło w baśniowej konwencji oraz Empatia i rezygnacja z własnej korzyści.
• Tematy opracowania: Odpowiedzialność za władzę i za życzenia oraz Magia jako próba charakteru.
• Opracowanie: 11 postaci, 20 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Psie troski - Tom Justyniarski

• Wątki motywu w tej lekturze: Krzywda wyrządzona zwierzęciu i trud odbudowy zaufania oraz Wzajemność dobra i wdzięczność psa.
• Tematy opracowania: Przyjaźń człowieka i zwierzęcia oraz Krzywda wyrządzona zwierzęciu i trud odbudowy zaufania.
• Opracowanie: 8 postaci, 20 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Kłopoty Kacperka góreckiego skrzata - Zofia Kossak-Szczucka

• Wątki motywu w tej lekturze: walka dobra ze złem.
• Tematy opracowania: walka dobra ze złem oraz przyjaźń i wzajemna odpowiedzialność.
• Opracowanie: 11 postaci, 18 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Wybrana satyra - Ignacy Krasicki

• Wątki motywu w tej lekturze: Słabość i siła władzy oraz Relatywizm moralizatorstwa.
• Tematy opracowania: Krytyka sarmatyzmu oraz Walka z ciemnotą i przesądami.
• Opracowanie: 12 postaci, 16 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne - Biblia

• Wątki motywu w tej lekturze: Stworzenie jako dobro i porządek, Wolna wola i grzech oraz Miłosierdzie ponad podziałami.
• Tematy opracowania: Stworzenie jako dobro i porządek oraz Wolna wola i grzech.
• Opracowanie: 14 postaci, 22 zdarzenia, etap klasy 4–6 szkoły podstawowej.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 3 lektury.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 2 lektury.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 2 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne” (Starożytność (antyk)) i „Psie troski” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne” (Utwór) i „Boska Komedia (fragmenty)” (Epopeja) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Wina, kara i sumienie” (Boska Komedia (fragmenty) i Przygody Tomka Sawyera), „Wiara, sacrum i religia” (Boska Komedia (fragmenty)) i „Władza i tyrania” (Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Dziady cz. III” (17 postaci i 23 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa” (15 postaci, 22 zdarzenia).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 10, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 7 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Dobro i zło” reprezentują w tej epoce: Karolcia, Mistrz i Małgorzata, Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa i Psie troski.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Motyw „Dobro i zło” reprezentują w tej epoce: Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne.

Średniowiecze (V–XV w.)

Motyw „Dobro i zło” reprezentują w tej epoce: Boska Komedia (fragmenty).

Oświecenie (XVIII w.)

Motyw „Dobro i zło” reprezentują w tej epoce: Wybrana satyra.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Motyw „Dobro i zło” reprezentują w tej epoce: Dziady cz. III.

Motyw pojawia się też w lekturach z epok: Pozytywizm i Dwudziestolecie międzywojenne - ich lektury są w siatce na końcu strony.

Motywy pokrewne

Wina, kara i sumienie

Wyrzuty sumienia, odpowiedzialność za zło i wymierzanie kary.

Lektury wspólne z motywem „Dobro i zło”: Boska Komedia (fragmenty) i Przygody Tomka Sawyera (2).

Wiara, sacrum i religia

Bóg, modlitwa, świętość i religia jako więź wspólnoty.

Lektury wspólne z motywem „Dobro i zło”: Boska Komedia (fragmenty) (1).

Strach, lęk i niepewność

Paraliżujący lęk, groza i niepokój wobec nieznanego.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

Lektury wspólne z motywem „Dobro i zło”: Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Warto unikać czarno-białych ocen, bo lektury szkolne rzadko dają na to przyzwolenie.

• Kwestia sporna w „Boska Komedia (fragmenty)”: Czy Dante potępia Francescę i Paola, czy im współczuje? Scena zbudowana jest tak, że czytelnik czuje litość, a poeta mdleje ze wzruszenia, co interpretowano jako współczucie dla kochanków.…
• Kwestia sporna w „Dziady cz. III”: Czy Konrad jest bohaterem tragicznym, czy bluźniercą zasługującym na potępienie? Konrad jest bohaterem tragicznym: buntuje się w imieniu cierpiącego narodu, nie dla własnej korzyści, a jego klęska wynika z nadmiaru miłości do ludzi; utwór…
• Kwestia sporna w „Mistrz i Małgorzata”: Czy Wołand jest postacią złą, dobrą, czy zbyt złożoną na taką ocenę? Z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej to diabeł i władca ciemności, a jego kary są okrutne i nieprzewidywalne.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 10 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 12 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Romantyzm - Dziady cz. III

   Wskaż, który z bohaterów 'Dziadów cz. III' Adama Mickiewicza wygłasza słowa: 'Nazywam się Milijon - bo za miliony kocham i cierpię katusze':

   1. A. Konrad w Wielkiej Improwizacji
   2. B. Ksiądz Piotr w celi klasztornej
   3. C. Widmo Złego Pana
   4. D. Senator Nowosilcow

   Poprawna odpowiedź: Konrad w Wielkiej Improwizacji

   Słowa te wypowiada Konrad podczas Wielkiej Improwizacji w celi bazylianów, wyrażając prometejskie zjednoczenie z cierpiącym narodem.

   Podpowiedź: To punkt kulminacyjny buntu prometejskiego w akcie I.

2. Romantyzm - Kordian

   Jaką ideę historiozoficzną ogłasza Kordian na szczycie Mont Blanc w dramacie Juliusza Słowackiego?

   1. A. Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów
   2. B. Mesjanizm ('Polska Chrystusem narodów!') - cierpienie i pasywna ofiara odkupieńcza
   3. C. Wallenrodyzm - zdrada i podstęp w walce z silniejszym wrogiem
   4. D. Prowidencjalizm - dzieje narodów jako realizacja z góry ustalonego planu Bożego

   Poprawna odpowiedź: Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów

   Na Mont Blanc Kordian odnajduje sens życia w idei winkelriedyzmu, będącej polemiką z mickiewiczowskim mesjanizmem ('Dziady cz. III'). Opcja B to właśnie mesjanizm, z którym Kordian polemizuje - wskazanie jej myli kierunek sporu. Wallenrodyzm (opcja C) to idea z 'Konrada Wallenroda', a prowidencjalizm (opcja D) to pogląd o Bożym planie dziejów, obecny u innych romantyków, ale nie ogłoszony przez Kordiana na Mont Blanc.

   Podpowiedź: Hasło mówi o Polsce jako narodzie, który poświęca się za inne ludy.

Wszystkie lektury z motywem Dobro i zło

Te 10 lektur: 1336 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania