Przypowieść

Definicja w praktyce

Przypowieść, nazywana też parabolą, to krótka opowieść o zdarzeniu z życia codziennego, która znaczy więcej, niż mówi wprost. Zawiera ukrytą naukę moralną, religijną albo filozoficzną. Najbardziej znane przypowieści to teksty biblijne, między innymi o synu marnotrawnym czy o siewcy.

Cechy rozpoznawcze: prosta i zwięzła fabuła, zwykli bohaterowie bez imion, tacy jak rolnik, ojciec albo podróżny, oraz uniwersalny charakter opowieści. Sens trzeba odczytać na dwóch poziomach: dosłownym, czyli tym, co dzieje się w historii, i przenośnym, czyli tym, o co naprawdę chodzi.

Przypowieść często posługuje się alegorią i symbolem. Ziarno oznacza słowo, droga oznacza życie, winnica oznacza wspólnotę. Dzięki temu jedno konkretne zdarzenie tłumaczy ogólną prawdę o postępowaniu człowieka. Inaczej niż bajka, przypowieść nie podaje morału wprost: czytelnik sam musi odkryć przesłanie.

Lista cech rozpoznawczych niżej rozbija tę definicję na pojedyncze sygnały, których szukasz w tekście. Czytaj je razem z definicją, a nie zamiast niej: definicja mówi, co to jest, lista mówi, czego konkretnie szukać.

Jak rozpoznać ten termin w tekście

Cechy rozpoznawcze to lista kontrolna. W tekście rzadko widzisz wszystkie naraz: na początku wystarcza jedna, żeby wiedzieć, z czym masz do czynienia, a pozostałe pozwalają nazwać zjawisko precyzyjnie. Sprawdzaj je w podanej kolejności - od najbardziej widocznej do najbardziej szczegółowej.

• Krótka, prosta fabuła z życia codziennego
• Bohaterowie bez imion, typowi i uniwersalni
• Dwa poziomy odczytania: dosłowny i przenośny
• Ukryta nauka moralna, religijna lub filozoficzna, bez morału wprost

Przykłady w lekturach szkolnych

Ten termin ilustruje 2 lektury z bazy serwisu: Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne i Dżuma. Przy każdej podajemy formę i poziom opracowania, liczby z opracowania, motywy, tematy, czas i miejsce akcji oraz fakty źródłowe, w których wraca słownictwo tego hasła.

Biblia: stworzenie świata i przypowieści ewangeliczne - Biblia

Forma z bazy: fragmenty Pisma Świętego — tekst religijny obejmujący opowiadanie o stworzeniu świata z Księgi Rodzaju oraz przypowieści ewangeliczne

Rodzaj i zakres

Utwór, fragmenty

Poziom opracowania

klasy 4–6 szkoły podstawowej

Rok wydania

500 r. p.n.e.

Epoka

Starożytność (antyk)

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

14

Zdarzenia w planie wydarzeń

22

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

157

• Motywy oznaczone w bazie: Dobro i zło, Praca, obowiązek i odpowiedzialność i Przebaczenie, empatia i miłosierdzie.
• Tematy w opracowaniu: Stworzenie jako dobro i porządek, Wolna wola i grzech, Odpowiedzialność za brata, Sprawiedliwość i ocalenie, Miłosierdzie bezwarunkowe, Miłosierdzie ponad podziałami, Odpowiedzialność za dary i Słowo, które wymaga gleby.
• Czas i miejsce akcji: Pustkowie i chaos przed stworzeniem — stan, w którym Bóg rozpoczyna dzieło tworzenia; Ogród Eden — rajski ogród z drzewem życia i drzewem poznania dobra i zła; Ziemia po wygnaniu — świat pracy, cierpienia i śmierci, w którym żyją…

Z bazy faktów: Wybrane fragmenty nie tworzą jednej fabuły, dlatego nie mają wspólnego zakończenia, ale każdy z nich kończy się wyraźną pointą.

Z bazy faktów: W przypowieści o miłosiernym Samarytaninie człowiek podróżujący z Jerozolimy do Jerycha zostaje obrabowany i pobity przez zbójców.

Z bazy faktów: Tylko ziarno, które padło na żyzny grunt, wydaje obfity plon, co w wyjaśnieniu przypowieści oznacza słowo Boże przyjęte w dobrym sercu.

Dżuma - Albert Camus

Forma z bazy: powieść paraboliczna (przypowieść) o konstrukcji kroniki; literatura XX wieku w kręgu absurdyzmu i egzystencjalizmu, osadzona w konwencji realistycznego, niemal medycznego sprawozdania z epidemii z warstwą znaczeń przenośnych

Rodzaj i zakres

Powieść, całość

Poziom opracowania

liceum, zakres podstawowy

Rok wydania

1947 r.

Epoka

Współczesność

Status w kanonie

lektura obowiązkowa

Postacie w opracowaniu

18

Zdarzenia w planie wydarzeń

23

Pytania quizowe w opracowaniu

15

Fakty źródłowe w bazie

235

• Motywy oznaczone w bazie: Pamięć, historia i tradycja, Wiara, sacrum i religia, Wspólnota i solidarność i Czas, los i przeznaczenie.
• Tematy w opracowaniu: Dżuma jako alegoria zła totalnego: faszyzm, okupacja, totalitaryzm, Dżuma jako metafora kondycji ludzkiej i zła obecnego w człowieku, Postawy wobec zła: obowiązek, solidarność, ucieczka, spekulacja, pokora religijna, obojętność, Absurd i bunt: praca podejmowana mimo pewności klęski, Świętość bez Boga i kategoria uczciwości, Cierpienie niewinnych i kryzys wiary, Izolacja, rozłąka i samotność, Pamięć i zapomnienie, Praca i codzienny obowiązek jako ratunek, Obojętność natury i kosmosu i Wolność wyboru i odpowiedzialność jednostki.
• Czas i miejsce akcji: Utwór otwiera motto zaczerpnięte z Dziennika roku zarazy Daniela Defoe, autora Przypadków Robinsona Crusoe; sentencja dotyczy przedstawiania jednego rodzaju uwięzienia przez inny i sygnalizuje paraboliczny charakter powieści; Oran, miasto…

Z bazy faktów: Świętość bez Boga i kategoria uczciwości: Miarą moralną w świecie bez oparcia religijnego staje się w powieści uczciwość, rozumiana jako wierność człowiekowi i odmowa zgody na zło.

Z bazy faktów: Śmierć ojca Paneloux: Kilka dni po drugim kazaniu Paneloux zapada na chorobę o nietypowych objawach i umiera; narrator opisuje jego przypadek jako wątpliwy i nie potrafi jednoznacznie zakwalifikować go jako dżumę.

Z bazy faktów: Jean Tarrou — drugi narrator i zarazem jeden z głównych bohaterów; przyjezdny zamożny mężczyzna bez zawodu, prowadzący notatki o mieście, inicjator ochotniczych formacji sanitarnych, ateista dążący do świętości bez Boga.

Liczby powyżej to stan opracowań w bazie serwisu; zmieniają się razem z nią.

Na egzaminie

Na egzaminie ósmoklasisty arkusz z języka polskiego ma 45 punktów: 25 za część pierwszą i 20 za wypracowanie, a praca o objętości 180 wyrazów lub mniejszej jest oceniana wyłącznie w kryteriach 1, 2 i 3.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe" jest tam wycenione na 0–2 punkty i obejmuje poprawność rzeczową.

Na maturze na poziomie podstawowym wypracowanie to trzecia część arkusza i 35 z 60 punktów; wymaga dwóch utworów literackich, w tym lektury obowiązkowej, oraz dwóch kontekstów, a błąd kardynalny w lekturze obowiązkowej przekreśla całe wypracowanie.

Kryterium „Kompetencje literackie i kulturowe" jest tam wycenione na 0–16 punktów.

Termin opisuje formę, a nie treść, więc w wypowiedzi pisemnej działa inaczej niż fabuła: nazywa to, co robi autor tekstu. Warto pokazać go na konkretnym fragmencie - najpierw wskazać cechę z listy wyżej, a dopiero potem użyć nazwy.

Liczby o arkuszach pochodzą wyłącznie z informatorów CKE obowiązujących w sesji 2027, zweryfikowanych w dokumentacji produktu („WERYFIKACJA-zrodla-egzaminacyjne"); nie są przepisane z podręcznika ani z opracowań komercyjnych.

Terminy, które łatwo pomylić

Najczęstsze pułapki: nie utożsamiaj przypowieści z bajką, bo bajka mówi o zwierzętach i podaje morał wprost, ani z mitem, bo mit wyjaśnia świat, a przypowieść uczy, jak żyć. Przypowieść nie musi być religijna: bywa świecką metaforą ludzkiego losu.

W słowniku hasło „Przypowieść" stoi obok haseł „Bajka", „Mit" i „Powieść". Poniżej definicja każdego sąsiada i - jeśli baza ją podaje - zdanie, które tę różnicę rozstrzyga.

Bajka

Krótki utwór, zwykle wierszowany, w którym zwierzęta lub przedmioty mówią i zachowują się jak ludzie, a całość kończy morał.

Definicja tego hasła odnosi się do sąsiada wprost: „Inaczej niż bajka, przypowieść nie podaje morału wprost: czytelnik sam musi odkryć przesłanie."

Mit

Opowieść o bogach i początkach świata, w której kulturze przekazującej ją była religijną prawdą, a nie fikcją.

Baza słownika nie ma dla tej pary osobnego zdania rozróżniającego - różnicę wyznacza definicja sąsiada powyżej i akapit o najczęstszych pułapkach na początku tej sekcji.

Powieść

Obszerny utwór epicki prozą, z wieloma wątkami i bohaterami na tle szerokiego obrazu świata.

Definicja tego hasła odnosi się do sąsiada wprost: „Przypowieść, nazywana też parabolą, to krótka opowieść o zdarzeniu z życia codziennego, która znaczy więcej, niż mówi wprost."

Opracowania lektur z przykładami

Te same lektury w wersji do kliknięcia - każde opracowanie ma streszczenie, bohaterów, plan wydarzeń, motywy i quiz.

Te 2 lektury: 392 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania

Skąd pochodzą informacje na tej stronie

• Definicja, cechy i wskazówka egzaminacyjna: baza słownika terminów literackich serwisu (34 hasła).
• Opisy lektur, motywy, tematy i czas akcji: opracowania z katalogu serwisu (110 pozycji).
• Fakty źródłowe: baza faktów opracowań; na tej stronie pokazujemy 6 dopasowanych zdań z 2 lektur.
• Liczby o arkuszach egzaminacyjnych: informatory CKE obowiązujące w sesji 2027, opisane w dokumentacji produktu.