O krakowskich psach i kleparskich kotach
zbiór legend i podań miejskich dla dzieci, opracowany i zestawiony przez autorkę
Opracowanie w wersji 1 · aktualizacja 26.09.2026 · jak powstają opracowania
Streszczenie w pigułce
Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom. Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem.
Streszczenie szczegółowe
Czas, miejsce i punkt wyjścia
Tło i przestrzeń wydarzeń
Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem; Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki; Zwierzyniec — przedmieście Krakowa, z którego wychodzą włóczkowie biorący udział w pochodzie Lajkonika.
Początek historii i zawiązanie akcji
Kraków w czasach legendy był miastem otoczonym murami, a przed jego bramami leżał Kleparz, przez stulecia odrębne miasto, włączone do Krakowa dopiero pod koniec XVIII wieku. Mieszkańcy obu miejscowości żyli ze sobą w zgodzie, choć dzieliły ich mury miejskie oraz odmienne zajęcia i przywileje.
Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki
Zawarcie porozumienia między psami a kotami
Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom.
Ukaranie psów przez przekupki
Krakowskie przekupki karzą psy i ustanawiają zasadę, że zwierzęta mogą jeść wyłącznie to, co spadnie na ziemię.
Spisanie przywileju
Psy spisują dokument potwierdzający ich prawa i składają go w krakowskim ratuszu.
Powierzenie pergaminu kotom
Pergamin z przywilejem zostaje oddany na przechowanie kotom kleparskim.
Ukrycie dokumentu przez Mruczka
Kot Mruczek ukrywa dokument na strychu ratusza, gdzie przez dziesięciolecia nikt go nie znajduje.
Zjedzenie pergaminu przez myszy
Po około stu latach myszy zjadają pergamin, przez co przywilej psów przestaje istnieć.
Spór o bułkę i napad na Kleparz
Prawnuk Brysia domaga się od kotów respektowania dawnych praw, a gdy spotyka się z odmową, psy napadają na Kleparz.
Powstanie Białegostoku w legendzie
Legenda łączy początek osady nazwanej Białym Stokiem z polowaniem księcia Giedymina na tura.
Legenda o błękitnej krwi
Krakowska legenda wiąże pochodzenie określenia błękitna krew z Doktorem Jakubem Michelisem i z instytutem położniczym.
Finał i rozwiązanie
Zakończenie losów bohaterów
Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem. Tytułowa legenda kończy się trwałą waśnią psów i kotów, która wybucha, gdy ginie pergamin z przywilejem, a prawnuk Brysia nie otrzymuje należnej mu bułki.
Puentujące rozstrzygnięcie
Legenda białostocka kończy się powstaniem osady nazwanej Białym Stokiem, legenda o błękitnej krwi wyjaśnia pochodzenie określenia używanego wobec ludzi szlachetnie urodzonych, a opowieści krakowskie tłumaczą nazwy miejsc i obrzędy miasta. Osobne miejsce w materiale towarzyszącym zajmuje tradycja Lajkonika, która trwa do dziś: co roku w pierwszy czwartek po Bożym Ciele ulicami Krakowa przechodzi pochód z jeźdźcem w stroju tatarskim, a dotknięcie jego buławy uchodzi za przynoszące szczęście.
Bohaterowie utworu
Psy krakowskie
Główny bohaterzbiorowy bohater tytułowej legendy
Mieszkańcy miasta za murami
- • Zawierają z kotami potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy.
- • Zostają ukarane przez przekupki i mogą jeść tylko to, co spadnie na ziemię.
- • Spisują przywilej i składają go w ratuszu.
- • Po zniknięciu dokumentu napadają na Kleparz.
Koty kleparskie
Główny bohaterzbiorowy bohater tytułowej legendy
Mieszkańcy osady przed murami
- • Polują wyłącznie na szczury i myszy, chroniąc miasto od szkód.
- • Przyjmują na przechowanie pergamin z przywilejem psów.
- • Odmawiają psu prawa do bułki, co prowadzi do konfliktu.
Mruczek
Główny bohaterkot
Który ukrył przywilej na strychu ratusza, postać z tytułowej legendy
- • Przyjmuje dokument z rąk psów.
- • Ukrywa pergamin na strychu ratusza.
- • Jego kryjówka sprawia, że dokument ginie zjedzony przez myszy.
Prawnuk Brysia
Postać drugoplanowapies domagający się respektowania przywileju
Którego dokument zaginął
- • Jest potomkiem psa Brysia.
- • Domaga się od kotów bułki i poszanowania dawnych praw.
- • Jego odrzucenie przez koty rozpoczyna waśń między psami a kotami.
Przekupki krakowskie
Postać drugoplanowamieszkanki Krakowa
Które karzą psy i ustanawiają zakaz jedzenia poza tym, co spadnie
- • Karzą psy za przewinienia.
- • Ustanawiają zasadę, że psy mogą jeść tylko to, co spadnie na ziemię.
- • Występują jako przedstawicielki miejskiego porządku.
Lajkonik
Główny bohaterjeździec w stroju tatarskim
Bohater pochodu i legendy krakowskiej
- • Objeżdża Kraków na drewnianym koniu w oktawie Bożego Ciała.
- • Nosi buławę, której dotknięcie uchodzi za przynoszące szczęście.
- • Postać upamiętnia odparcie najazdu tatarskiego.
Włóczkowie z Zwierzyńca
Postać drugoplanowaflisacy tworzący orszak Lajkonika i podtrzymujący tradycję pochodu
- • Biorą udział w pochodzie Lajkonika jako orszak.
- • Pochodzą ze Zwierzyńca i kultywują tradycję flisacką.
- • Noszą chorągwie i towarzyszą jeźdźcowi na trasie pochodu.
Książę Giedymin
Postać drugoplanowabohater legendy białostockiej o pogoni za turem
- • Wyrusza na polowanie na tura.
- • Jego polowanie wiąże się z powstaniem osady nazwanej Białym Stokiem.
- • Jest postacią historyczną, którą legenda łączy z początkami Białegostoku.
Tur
Postać drugoplanowazwierzę z legendy białostockiej
Którego upolowanie daje początek miastu
- • Jest celem polowania księcia.
- • W legendzie łączy się z nazwą Białystok.
- • Występuje w opowieści jako zwierzę potężne i trudne do zdobycia.
Doktor Jakub Michelis
Postać drugoplanowabohater legendy o błękitnej krwi
Związany z krakowskim instytutem położniczym
- • Prowadzi instytut położniczy w Krakowie.
- • Jest związany z legendą tłumaczącą pochodzenie określenia błękitna krew.
- • Występuje w opowieści o początkach opieki nad dziećmi.
Barbara Tylicka
Postać drugoplanowaautorka wyboru i opracowania zbioru
Zbieraczka legend z polskich miast
- • Dokonała wyboru i opracowania legend zawartych w tomie.
- • Uporządkowała opowieści alfabetycznie według miast.
- • Zmarła w 2013 roku, a jej dorobek obejmuje książki dla dzieci i młodzieży.
Relacje między bohaterami
Kto z kim jest powiązany i co z tego powiązania wynika dla fabuły.
Mapa pokazuje strukturę powiązań - każda linia to jedna relacja opisana niżej.
porozumienie o wzajemnej pomocy, które zmienia się w trwałą waśń
władza miejska karząca zwierzęta i ustanawiająca dla nich ograniczenia
powierzenie dokumentu i jego ukrycie, które prowadzi do zguby
roszczenie o dawne prawa i odmowa, która wywołuje konflikt
wspólnota obrzędu i wspólne podtrzymywanie tradycji pochodu
wybór i opracowanie materiału, nadanie zbiorowi układu alfabetycznego
Plan wydarzeń
Zawarcie porozumienia między psami a kotami
Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom.
Ukaranie psów przez przekupki
Krakowskie przekupki karzą psy i ustanawiają zasadę, że zwierzęta mogą jeść wyłącznie to, co spadnie na ziemię.
Spisanie przywileju
Psy spisują dokument potwierdzający ich prawa i składają go w krakowskim ratuszu.
Powierzenie pergaminu kotom
Pergamin z przywilejem zostaje oddany na przechowanie kotom kleparskim.
Ukrycie dokumentu przez Mruczka
Kot Mruczek ukrywa dokument na strychu ratusza, gdzie przez dziesięciolecia nikt go nie znajduje.
Zjedzenie pergaminu przez myszy
Po około stu latach myszy zjadają pergamin, przez co przywilej psów przestaje istnieć.
Spór o bułkę i napad na Kleparz
Prawnuk Brysia domaga się od kotów respektowania dawnych praw, a gdy spotyka się z odmową, psy napadają na Kleparz.
Powstanie Białegostoku w legendzie
Legenda łączy początek osady nazwanej Białym Stokiem z polowaniem księcia Giedymina na tura.
Legenda o błękitnej krwi
Krakowska legenda wiąże pochodzenie określenia błękitna krew z doktorem Jakubem Michelisem i z instytutem położniczym.
Odparcie najazdu tatarskiego
Tradycja lajkonikowa upamiętnia odparcie najazdu tatarskiego pod Krakowem, od którego wywodzi się pochód.
Włączenie Kleparza do Krakowa
Kleparz, przez stulecia odrębne miasto przed murami Krakowa, zostaje włączony do miasta pod koniec XVIII wieku.
Coroczny pochód Lajkonika
W oktawie Bożego Ciała, w pierwszy czwartek po tym święcie, ulicami Krakowa przechodzi pochód Lajkonika z orszakiem włóczków.
Wybór i opracowanie legend przez Barbarę Tylicką
Barbara Tylicka dokonuje wyboru legend z różnych miast Polski i opracowuje je w formie zbioru.
Wydanie z 2015 roku
Zbiór ukazuje się nakładem wydawnictwa Literatura w Łodzi w wydaniu liczącym 192 strony.
Obecność w wykazie lektur dla klas 1-3
Zbiór figuruje w wykazie lektur proponowanych dla najmłodszych klas szkoły podstawowej, mimo że materiał dotyczy klas 4-6.
Czas i miejsce akcji
Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem; Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki; Zwierzyniec — przedmieście Krakowa, z którego wychodzą włóczkowie biorący udział w pochodzie Lajkonika; Polskie miasta przywołane w tytule tomu — miejsca akcji kolejnych legend, zestawione w układzie alfabetycznym; Białystok i okolice — miejsce legendy o pogoni za turem i o początkach miasta; Czas akcji: czasy legendarne i średniowieczne dla poszczególnych podań oraz współczesność obrzędu lajkonikowego.
Motywy literackie i problematyka
Zaufanie i jego kruchość
Porozumienie między psami a kotami upada nie z powodu złej woli, lecz dlatego, że ginie dokument, który je potwierdzał, co pokazuje, jak łatwo zniszczyć wspólnotę, gdy brakuje dowodu zobowiązania.
Pochodzenie nazw i zwyczajów
Kolejne legendy tłumaczą, skąd wzięły się nazwy miast, określenia i obrzędy, dzięki czemu zbiór pełni funkcję opowieści o korzeniach lokalnych wspólnot.
Miasto jako wspólnota i granica
Mury Krakowa i odrębność Kleparza tworzą podział, który legenda przełamuje przez potajemne przymierze zwierząt, a następnie przywraca przez konflikt, ukazując napięcie między wspólnotami.
Tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie
Pochód Lajkonika jest corocznie odtwarzany przez mieszkańców Zwierzyńca, a legenda o dawnym zwycięstwie zostaje w ten sposób utrwalona w praktyce, a nie tylko w opowieści.
Sprawiedliwość i prawo w dawnym mieście
Władza przekupek i przywilej spisany w ratuszu pokazują, że życie miejskie podlegało regułom, a legenda pozwala dzieciom zobaczyć, jak dawniej rozstrzygano spory i jak łatwo prawo można obejść.
Pamięć o przeszłości
Odtwarzanie dawnych zdarzeń w legendach i obrzędach sprawia, że przeszłość trwa w codzienności miasta, a czytelnik uczy się szukać śladów historii w nazwach i zwyczajach.
Humor i morał w legendzie dla dzieci
Opowieści o zwierzętach toczących spór o jedzenie łączą zabawę z pouczeniem, dzięki czemu morał nie jest podany wprost, a wynika z zabawnych zdarzeń.
Ten motyw na maturze i egzaminie ósmoklasisty
Niejednoznaczności interpretacyjne
Dla jakiego poziomu klas przeznaczony jest ten zbiór? Nasz katalog lektur i wykazy lektur dla najmłodszych klas wskazują klasy 1-3, a materiały dydaktyczne dla tej grupy omawiają zbiór jako lekturę dla początkujących czytelników. Materiał opracowano z myślą o klasach 4-6, co sugeruje użycie zbioru także na wyższym etapie, na przykład jako materiału do nauki o legendzie i podaniu. Trzecia możliwość zakłada, że zbiór pracuje na obu poziomach, ale inaczej: w klasach 1-3 jako opowieść do słuchania, a w klasach starszych jako materiał do analizy gatunku; Czy tytułowa legenda ma ustaloną, kanoniczną wersję? Opracowanie szkolne podaje wersję, w której porozumienie zwierząt potwierdza pergamin złożony w ratuszu, a dokument ginie zjedzony przez myszy. Część omówień i pytań do lektury kończy opowieść na samym sporze o bułkę i napadzie psów na Kleparz, bez motywu zjedzonego dokumentu. Trzecia możliwość zakłada, że legenda krążyła w kilku wariantach przekazywanych ustnie, dlatego szczegóły mogą się różnić w zależności od opracowania; Skąd pochodzi data pierwszego wydania zbioru? Nasz katalog podaje rok 1975, którego nie potwierdzają dostępne źródła bibliograficzne. Rekord biblioteczny opisuje wydanie z 2015 roku nakładem wydawnictwa Literatura w Łodzi, liczące 192 strony. Trzecia możliwość wskazuje, że zbiór był wznawiany wielokrotnie i miał wcześniejsze wydania, których danych nie udało się ustalić; Jaką rolę w zbiorze odgrywa wątek Lajkonika? Lajkonik jest bohaterem krakowskiej tradycji i legendy o odparciu najazdu tatarskiego, omawianym wraz z podaniami o Krakowie. Część źródeł traktuje Lajkonika jako samodzielny temat etnograficzny, związany z obrzędem, a nie z tekstem literackim zbioru. Trzecia możliwość wskazuje, że materiał o Lajkoniku pochodzi z opracowań o dziedzictwie Krakowa i uzupełnia wiedzę o zbiorze, ale nie musi odpowiadać jednemu z jego opowiadań; Czy zbiór opisuje jedno miasto, czy całą Polskę? Tytuł sugeruje historię krakowską, a tytułowa legenda rozgrywa się w Krakowie i na Kleparzu. Podtytuł Polskie miasta w baśni i legendzie oraz układ alfabetyczny wskazują, że zbiór obejmuje legendy wielu miast, nie tylko Krakowa. Trzecia możliwość zakłada, że Kraków zajmuje w tomie miejsce szczególne — jako miasto najbliższe tematyce tytułowej — ale pozostałe legendy pochodzą z innych ośrodków.
Kwestie sporne to nie błąd opracowania - to miejsca, w których różni badacze czytają tekst inaczej. Na wypracowaniu liczy się nie wybór jednej odpowiedzi, ale uzasadnienie własnego stanowiska argumentami z tekstu.
Baza faktów tego opracowania
- Fakty źródłowe
- 109
- Pewność wysoka
- 45
- Źródła sprawdzone
- 13
- Kwestie sporne
- 5
Każde zdanie tego opracowania jest powiązane z konkretnym faktem z bazy, a cytatów z utworu nie zamieszczamy - treść omawiamy własnymi słowami. 18 twierdzenia odrzuciliśmy jako niepewne, zamiast podawać je uczniowi jako pewnik. Ocena jakości treści: 96,4/100 (próg publikacji 90/100).
Metodę, kategorie zarzutów fact-checku i ograniczenia opisujemy na stronie jak powstają opracowania . Znalazłeś błąd w tym opracowaniu? Zgłoś go mailem - poprawiamy treść, nie tylko odpowiadamy.
To musisz wiedzieć (pewniaki na sprawdzian)
Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem. Tytułowa legenda kończy się trwałą waśnią psów i kotów, która wybucha, gdy ginie pergamin z przywilejem, a prawnuk Brysia nie otrzymuje należnej mu bułki.
Psy krakowskie — zbiorowy bohater tytułowej legendy, mieszkańcy miasta za murami.
Koty kleparskie — zbiorowy bohater tytułowej legendy, mieszkańcy osady przed murami.
Mruczek — kot.
Prawnuk Brysia — pies domagający się respektowania przywileju, którego dokument zaginął.
Tło: Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem
Tło: Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki
Zbiór ma budowę szkatułkową i epizodyczną: każda legenda jest osobną opowieścią, opowiedzianą przez narratorkę, która zbiera podania z różnych miast i porządkuje je według klucza geograficznego.
Dla jakiego poziomu klas przeznaczony jest ten zbiór? Nasz katalog lektur i wykazy lektur dla najmłodszych klas wskazują klasy 1-3, a materiały dydaktyczne dla tej grupy omawiają zbiór.
Quiz sprawdzający znajomość lektury
Kim są Psy krakowskie w utworze?
Powiązane lektury, pojęcia słownikowe i narzędzia CKE
Inne lektury z epoki (Współczesność)
Lektury do zestawienia porównawczego (wspólne motywy CKE)
Utwory innych autorów, które dzielą najwięcej wspólnych motywów z lekturą „O krakowskich psach i kleparskich kotach” i sprawdzą się jako drugi argument w rozprawce lub wypracowaniu:
Pojęcia ze Słownika Terminów Literackich w tym utworze
Kategorie genologiczne, rodzajowe i środki stylistyczne powiązane z lekturą „O krakowskich psach i kleparskich kotach”:
Opowieść łącząca prawdopodobne zdarzenia z cudownymi, tłumacząca pochodzenie miejsca, nazwy lub obyczaju.
Długa opowieść o fantastycznych zdarzeniach, w której świat realny miesza się z magicznym, a dobro zwycięża.
Krótki utwór, zwykle wierszowany, w którym zwierzęta lub przedmioty mówią i zachowują się jak ludzie, a całość kończy morał.
Opowieść o bogach i początkach świata, w której kulturze przekazującej ją była religijną prawdą, a nie fikcją.
Krótka opowieść o zwykłym zdarzeniu, które trzeba odczytać na dwóch poziomach: dosłownym i przenośnym.
Utwór ośmieszający i piętnujący ludzkie wady oraz obyczaje za pomocą ironii, dowcipu i przesady.
Krótki, żartobliwy utwór wierszowany o ludzkich wadach i codzienności, zamknięty zręczną puentą.
Sposób przedstawiania świata, w którym absurd i śmiech łączą się z tym, co przerażające i niepokojące.
Trening egzaminacyjny CKE (Klasy 1–3)
Przećwicz wiedzę z lektury w pełnych arkuszach egzaminacyjnych, przewodnikach pisemnych i testach:
Sprawdź lektury z wyższego etapu edukacyjnego
Baśń, legenda, bajka, epitet, porównanie i inne pojęcia
Przyjaźń, rodzina, podróż, dobro i zło w lekturach
Podział lektur na powieści, opowiadania, poezję i baśnie
Sprawdź wiedzę z języka polskiego, historii i przyrody
Powtórz pytania z rozwiązanych quizów lekturowych
Częste pytania o lekturę „O krakowskich psach i kleparskich kotach” (FAQ)
Kto jest autorem i w jakiej epoce powstał utwór „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼
Autorem utworu „O krakowskich psach i kleparskich kotach” jest Barbara Tylicka. Dzieło powstało w 1975 r. Gatunek literacki: zbiór legend i podań miejskich dla dzieci, opracowany i zestawiony przez autorkę.
O czym opowiada „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼
Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom. Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem. Pełne opracowanie „O krakowskich psach i kleparskich kotach” obejmuje streszczenie z podziałem na wątki, bohaterów, motywy literackie i quiz.
Jakie są najważniejsze motywy literackie w „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼
Do najważniejszych motywów w utworze „O krakowskich psach i kleparskich kotach” należą: Zaufanie i jego kruchość, Pochodzenie nazw i zwyczajów, Miasto jako wspólnota i granica, Tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie, Sprawiedliwość i prawo w dawnym mieście. Motywy te są często wykorzystywane w tematach wypracowań maturalnych i egzaminacyjnych.
Kto jest głównym bohaterem „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼
Kluczową postacią utworu jest Psy krakowskie. W utworze występują również m.in.: Koty kleparskie, Mruczek, Prawnuk Brysia.
Zobacz także inne lektury z poziomu: Klasy 1–3
Źródła zewnętrzne i materiały CKE do lektury „O krakowskich psach i kleparskich kotach”
Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.
Katalog lektur szkolnych w bibliotece cyfrowej Wolne Lektury
Otwarty zasób tekstów lektur szkolnych z przypisami, motywami i biogramami autorów.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna - materiały do języka polskiego
Bezpłatne e-materiały dydaktyczne, karty pracy i ćwiczenia interaktywne zgodne z podstawą programową MEN.
Polona - Cyfrowa Biblioteka Narodowa (pierwodruki i rękopisy)
Skany historycznych wydań, rękopisów, ilustracji z epoki oraz opracowań krytycznoliterackich.
Encyklopedia PWN - literatura, biogramy pisarzy i pojęcia
Hasła encyklopedyczne weryfikujące daty wydań, konteksty historyczne i terminologię teoretycznoliteracką.