Przejdź do treści
Lektury Polskie Kanon CKE 2026/2027
Menu
Arkusze CKE
Klasy 1-3 Utwór Epoka: Współczesność 1975 r. Zakres: Wybór Propozycja

O krakowskich psach i kleparskich kotach

Barbara Tylicka

zbiór legend i podań miejskich dla dzieci, opracowany i zestawiony przez autorkę

11
Bohaterów
15
Wydarzeń fabuły
7
Motywów literackich
12
Pytań w quizie

Opracowanie w wersji 1 · aktualizacja 26.09.2026 · jak powstają opracowania

Streszczenie w pigułce

Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom. Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem.

Streszczenie szczegółowe

Czas, miejsce i punkt wyjścia

Tło i przestrzeń wydarzeń

Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem; Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki; Zwierzyniec — przedmieście Krakowa, z którego wychodzą włóczkowie biorący udział w pochodzie Lajkonika.

Początek historii i zawiązanie akcji

Kraków w czasach legendy był miastem otoczonym murami, a przed jego bramami leżał Kleparz, przez stulecia odrębne miasto, włączone do Krakowa dopiero pod koniec XVIII wieku. Mieszkańcy obu miejscowości żyli ze sobą w zgodzie, choć dzieliły ich mury miejskie oraz odmienne zajęcia i przywileje.

Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki

Zawarcie porozumienia między psami a kotami

Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom.

Ukaranie psów przez przekupki

Krakowskie przekupki karzą psy i ustanawiają zasadę, że zwierzęta mogą jeść wyłącznie to, co spadnie na ziemię.

Spisanie przywileju

Psy spisują dokument potwierdzający ich prawa i składają go w krakowskim ratuszu.

Powierzenie pergaminu kotom

Pergamin z przywilejem zostaje oddany na przechowanie kotom kleparskim.

Ukrycie dokumentu przez Mruczka

Kot Mruczek ukrywa dokument na strychu ratusza, gdzie przez dziesięciolecia nikt go nie znajduje.

Zjedzenie pergaminu przez myszy

Po około stu latach myszy zjadają pergamin, przez co przywilej psów przestaje istnieć.

Spór o bułkę i napad na Kleparz

Prawnuk Brysia domaga się od kotów respektowania dawnych praw, a gdy spotyka się z odmową, psy napadają na Kleparz.

Powstanie Białegostoku w legendzie

Legenda łączy początek osady nazwanej Białym Stokiem z polowaniem księcia Giedymina na tura.

Legenda o błękitnej krwi

Krakowska legenda wiąże pochodzenie określenia błękitna krew z Doktorem Jakubem Michelisem i z instytutem położniczym.

Finał i rozwiązanie

Zakończenie losów bohaterów

Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem. Tytułowa legenda kończy się trwałą waśnią psów i kotów, która wybucha, gdy ginie pergamin z przywilejem, a prawnuk Brysia nie otrzymuje należnej mu bułki.

Puentujące rozstrzygnięcie

Legenda białostocka kończy się powstaniem osady nazwanej Białym Stokiem, legenda o błękitnej krwi wyjaśnia pochodzenie określenia używanego wobec ludzi szlachetnie urodzonych, a opowieści krakowskie tłumaczą nazwy miejsc i obrzędy miasta. Osobne miejsce w materiale towarzyszącym zajmuje tradycja Lajkonika, która trwa do dziś: co roku w pierwszy czwartek po Bożym Ciele ulicami Krakowa przechodzi pochód z jeźdźcem w stroju tatarskim, a dotknięcie jego buławy uchodzi za przynoszące szczęście.

Bohaterowie utworu

11 postaci

Psy krakowskie

Główny bohater

zbiorowy bohater tytułowej legendy

Mieszkańcy miasta za murami

Cechy i działania:
  • • Zawierają z kotami potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy.
  • • Zostają ukarane przez przekupki i mogą jeść tylko to, co spadnie na ziemię.
  • • Spisują przywilej i składają go w ratuszu.
  • • Po zniknięciu dokumentu napadają na Kleparz.

Koty kleparskie

Główny bohater

zbiorowy bohater tytułowej legendy

Mieszkańcy osady przed murami

Cechy i działania:
  • • Polują wyłącznie na szczury i myszy, chroniąc miasto od szkód.
  • • Przyjmują na przechowanie pergamin z przywilejem psów.
  • • Odmawiają psu prawa do bułki, co prowadzi do konfliktu.

Mruczek

Główny bohater

kot

Który ukrył przywilej na strychu ratusza, postać z tytułowej legendy

Cechy i działania:
  • • Przyjmuje dokument z rąk psów.
  • • Ukrywa pergamin na strychu ratusza.
  • • Jego kryjówka sprawia, że dokument ginie zjedzony przez myszy.

Prawnuk Brysia

Postać drugoplanowa

pies domagający się respektowania przywileju

Którego dokument zaginął

Cechy i działania:
  • • Jest potomkiem psa Brysia.
  • • Domaga się od kotów bułki i poszanowania dawnych praw.
  • • Jego odrzucenie przez koty rozpoczyna waśń między psami a kotami.

Przekupki krakowskie

Postać drugoplanowa

mieszkanki Krakowa

Które karzą psy i ustanawiają zakaz jedzenia poza tym, co spadnie

Cechy i działania:
  • • Karzą psy za przewinienia.
  • • Ustanawiają zasadę, że psy mogą jeść tylko to, co spadnie na ziemię.
  • • Występują jako przedstawicielki miejskiego porządku.

Lajkonik

Główny bohater

jeździec w stroju tatarskim

Bohater pochodu i legendy krakowskiej

Cechy i działania:
  • • Objeżdża Kraków na drewnianym koniu w oktawie Bożego Ciała.
  • • Nosi buławę, której dotknięcie uchodzi za przynoszące szczęście.
  • • Postać upamiętnia odparcie najazdu tatarskiego.

Włóczkowie z Zwierzyńca

Postać drugoplanowa

flisacy tworzący orszak Lajkonika i podtrzymujący tradycję pochodu

Cechy i działania:
  • • Biorą udział w pochodzie Lajkonika jako orszak.
  • • Pochodzą ze Zwierzyńca i kultywują tradycję flisacką.
  • • Noszą chorągwie i towarzyszą jeźdźcowi na trasie pochodu.

Książę Giedymin

Postać drugoplanowa

bohater legendy białostockiej o pogoni za turem

Cechy i działania:
  • • Wyrusza na polowanie na tura.
  • • Jego polowanie wiąże się z powstaniem osady nazwanej Białym Stokiem.
  • • Jest postacią historyczną, którą legenda łączy z początkami Białegostoku.

Tur

Postać drugoplanowa

zwierzę z legendy białostockiej

Którego upolowanie daje początek miastu

Cechy i działania:
  • • Jest celem polowania księcia.
  • • W legendzie łączy się z nazwą Białystok.
  • • Występuje w opowieści jako zwierzę potężne i trudne do zdobycia.

Doktor Jakub Michelis

Postać drugoplanowa

bohater legendy o błękitnej krwi

Związany z krakowskim instytutem położniczym

Cechy i działania:
  • • Prowadzi instytut położniczy w Krakowie.
  • • Jest związany z legendą tłumaczącą pochodzenie określenia błękitna krew.
  • • Występuje w opowieści o początkach opieki nad dziećmi.

Barbara Tylicka

Postać drugoplanowa

autorka wyboru i opracowania zbioru

Zbieraczka legend z polskich miast

Cechy i działania:
  • • Dokonała wyboru i opracowania legend zawartych w tomie.
  • • Uporządkowała opowieści alfabetycznie według miast.
  • • Zmarła w 2013 roku, a jej dorobek obejmuje książki dla dzieci i młodzieży.

Relacje między bohaterami

Kto z kim jest powiązany i co z tego powiązania wynika dla fabuły.

Mapa pokazuje strukturę powiązań - każda linia to jedna relacja opisana niżej.

Koty kleparsk… Psy krakowskie Barbara Tylic… Lajkonik Legendy Polsk… Mruczek Pergamin Z Pr… Prawnuk Brysia Przekupki kra… Włóczkowie z …
Psy krakowskie - Koty kleparskie

porozumienie o wzajemnej pomocy, które zmienia się w trwałą waśń

Przekupki krakowskie - Psy krakowskie

władza miejska karząca zwierzęta i ustanawiająca dla nich ograniczenia

Mruczek - Pergamin Z Przywilejem

powierzenie dokumentu i jego ukrycie, które prowadzi do zguby

Prawnuk Brysia - Koty kleparskie

roszczenie o dawne prawa i odmowa, która wywołuje konflikt

Lajkonik - Włóczkowie z Zwierzyńca

wspólnota obrzędu i wspólne podtrzymywanie tradycji pochodu

Barbara Tylicka - Legendy Polskich Miast

wybór i opracowanie materiału, nadanie zbiorowi układu alfabetycznego

Plan wydarzeń

15 punktów
1

Zawarcie porozumienia między psami a kotami

Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom.

2

Ukaranie psów przez przekupki

Krakowskie przekupki karzą psy i ustanawiają zasadę, że zwierzęta mogą jeść wyłącznie to, co spadnie na ziemię.

3

Spisanie przywileju

Psy spisują dokument potwierdzający ich prawa i składają go w krakowskim ratuszu.

4

Powierzenie pergaminu kotom

Pergamin z przywilejem zostaje oddany na przechowanie kotom kleparskim.

5

Ukrycie dokumentu przez Mruczka

Kot Mruczek ukrywa dokument na strychu ratusza, gdzie przez dziesięciolecia nikt go nie znajduje.

6

Zjedzenie pergaminu przez myszy

Po około stu latach myszy zjadają pergamin, przez co przywilej psów przestaje istnieć.

7

Spór o bułkę i napad na Kleparz

Prawnuk Brysia domaga się od kotów respektowania dawnych praw, a gdy spotyka się z odmową, psy napadają na Kleparz.

8

Powstanie Białegostoku w legendzie

Legenda łączy początek osady nazwanej Białym Stokiem z polowaniem księcia Giedymina na tura.

9

Legenda o błękitnej krwi

Krakowska legenda wiąże pochodzenie określenia błękitna krew z doktorem Jakubem Michelisem i z instytutem położniczym.

10

Odparcie najazdu tatarskiego

Tradycja lajkonikowa upamiętnia odparcie najazdu tatarskiego pod Krakowem, od którego wywodzi się pochód.

11

Włączenie Kleparza do Krakowa

Kleparz, przez stulecia odrębne miasto przed murami Krakowa, zostaje włączony do miasta pod koniec XVIII wieku.

12

Coroczny pochód Lajkonika

W oktawie Bożego Ciała, w pierwszy czwartek po tym święcie, ulicami Krakowa przechodzi pochód Lajkonika z orszakiem włóczków.

13

Wybór i opracowanie legend przez Barbarę Tylicką

Barbara Tylicka dokonuje wyboru legend z różnych miast Polski i opracowuje je w formie zbioru.

14

Wydanie z 2015 roku

Zbiór ukazuje się nakładem wydawnictwa Literatura w Łodzi w wydaniu liczącym 192 strony.

15

Obecność w wykazie lektur dla klas 1-3

Zbiór figuruje w wykazie lektur proponowanych dla najmłodszych klas szkoły podstawowej, mimo że materiał dotyczy klas 4-6.

Czas i miejsce akcji

Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem; Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki; Zwierzyniec — przedmieście Krakowa, z którego wychodzą włóczkowie biorący udział w pochodzie Lajkonika; Polskie miasta przywołane w tytule tomu — miejsca akcji kolejnych legend, zestawione w układzie alfabetycznym; Białystok i okolice — miejsce legendy o pogoni za turem i o początkach miasta; Czas akcji: czasy legendarne i średniowieczne dla poszczególnych podań oraz współczesność obrzędu lajkonikowego.

Motywy literackie i problematyka

Zaufanie i jego kruchość

Porozumienie między psami a kotami upada nie z powodu złej woli, lecz dlatego, że ginie dokument, który je potwierdzał, co pokazuje, jak łatwo zniszczyć wspólnotę, gdy brakuje dowodu zobowiązania.

Przykłady z tekstu: Legenda o psach i kotach bywa odczytywana jako opowieść o tym, jak łatwo zniszczyć zaufanie, gdy zniknie dowód zawartej umowy.
Motyw w literaturze: Zwierzęta i świat widziany inaczej →

Pochodzenie nazw i zwyczajów

Kolejne legendy tłumaczą, skąd wzięły się nazwy miast, określenia i obrzędy, dzięki czemu zbiór pełni funkcję opowieści o korzeniach lokalnych wspólnot.

Przykłady z tekstu: Legenda o błękitnej krwi: Krakowska legenda wiąże pochodzenie określenia błękitna krew z doktorem Jakubem Michelisem i z instytutem położniczym.; Legenda białostocka kończy się powstaniem osady nazwanej Białym Stokiem, legenda o błękitnej krwi wyjaśnia pochodzenie określenia używanego wobec ludzi szlachetnie urodzonych.
Motyw w literaturze: Wspólnota i solidarność →

Miasto jako wspólnota i granica

Mury Krakowa i odrębność Kleparza tworzą podział, który legenda przełamuje przez potajemne przymierze zwierząt, a następnie przywraca przez konflikt, ukazując napięcie między wspólnotami.

Przykłady z tekstu: Włączenie Kleparza do Krakowa: Kleparz, przez stulecia odrębne miasto przed murami Krakowa, zostaje włączony do miasta pod koniec XVIII wieku.; Kraków w czasach legendy był miastem otoczonym murami, a przed jego bramami leżał Kleparz, przez stulecia odrębne miasto, włączone do Krakowa dopiero pod koniec XVIII wieku.

Tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie

Pochód Lajkonika jest corocznie odtwarzany przez mieszkańców Zwierzyńca, a legenda o dawnym zwycięstwie zostaje w ten sposób utrwalona w praktyce, a nie tylko w opowieści.

Przykłady z tekstu: Odparcie najazdu tatarskiego: Tradycja lajkonikowa upamiętnia odparcie najazdu tatarskiego pod Krakowem, od którego wywodzi się pochód.; Tradycja przekazuje, że rolę Lajkonika odgrywa flisak z Zwierzyńca, a pochód odtwarza radość mieszkańców po zwycięstwie nad Tatarami.

Sprawiedliwość i prawo w dawnym mieście

Władza przekupek i przywilej spisany w ratuszu pokazują, że życie miejskie podlegało regułom, a legenda pozwala dzieciom zobaczyć, jak dawniej rozstrzygano spory i jak łatwo prawo można obejść.

Przykłady z tekstu: Mruczek — kot, który ukrył przywilej na strychu ratusza, postać z tytułowej legendy.; Spisują przywilej i składają go w ratuszu.
Motyw w literaturze: Sprawiedliwość i prawo →

Pamięć o przeszłości

Odtwarzanie dawnych zdarzeń w legendach i obrzędach sprawia, że przeszłość trwa w codzienności miasta, a czytelnik uczy się szukać śladów historii w nazwach i zwyczajach.

Przykłady z tekstu: Powstanie Białegostoku w legendzie: Legenda łączy początek osady nazwanej Białym Stokiem z polowaniem księcia Giedymina na tura.; Legenda białostocka kończy się powstaniem osady nazwanej Białym Stokiem, legenda o błękitnej krwi wyjaśnia pochodzenie określenia używanego wobec ludzi szlachetnie urodzonych.
Motyw w literaturze: Pamięć, historia i tradycja →

Humor i morał w legendzie dla dzieci

Opowieści o zwierzętach toczących spór o jedzenie łączą zabawę z pouczeniem, dzięki czemu morał nie jest podany wprost, a wynika z zabawnych zdarzeń.

Przykłady z tekstu: Tur — zwierzę z legendy białostockiej, którego upolowanie daje początek miastu.; Występuje w opowieści jako zwierzę potężne i trudne do zdobycia.

Niejednoznaczności interpretacyjne

Dla jakiego poziomu klas przeznaczony jest ten zbiór? Nasz katalog lektur i wykazy lektur dla najmłodszych klas wskazują klasy 1-3, a materiały dydaktyczne dla tej grupy omawiają zbiór jako lekturę dla początkujących czytelników. Materiał opracowano z myślą o klasach 4-6, co sugeruje użycie zbioru także na wyższym etapie, na przykład jako materiału do nauki o legendzie i podaniu. Trzecia możliwość zakłada, że zbiór pracuje na obu poziomach, ale inaczej: w klasach 1-3 jako opowieść do słuchania, a w klasach starszych jako materiał do analizy gatunku; Czy tytułowa legenda ma ustaloną, kanoniczną wersję? Opracowanie szkolne podaje wersję, w której porozumienie zwierząt potwierdza pergamin złożony w ratuszu, a dokument ginie zjedzony przez myszy. Część omówień i pytań do lektury kończy opowieść na samym sporze o bułkę i napadzie psów na Kleparz, bez motywu zjedzonego dokumentu. Trzecia możliwość zakłada, że legenda krążyła w kilku wariantach przekazywanych ustnie, dlatego szczegóły mogą się różnić w zależności od opracowania; Skąd pochodzi data pierwszego wydania zbioru? Nasz katalog podaje rok 1975, którego nie potwierdzają dostępne źródła bibliograficzne. Rekord biblioteczny opisuje wydanie z 2015 roku nakładem wydawnictwa Literatura w Łodzi, liczące 192 strony. Trzecia możliwość wskazuje, że zbiór był wznawiany wielokrotnie i miał wcześniejsze wydania, których danych nie udało się ustalić; Jaką rolę w zbiorze odgrywa wątek Lajkonika? Lajkonik jest bohaterem krakowskiej tradycji i legendy o odparciu najazdu tatarskiego, omawianym wraz z podaniami o Krakowie. Część źródeł traktuje Lajkonika jako samodzielny temat etnograficzny, związany z obrzędem, a nie z tekstem literackim zbioru. Trzecia możliwość wskazuje, że materiał o Lajkoniku pochodzi z opracowań o dziedzictwie Krakowa i uzupełnia wiedzę o zbiorze, ale nie musi odpowiadać jednemu z jego opowiadań; Czy zbiór opisuje jedno miasto, czy całą Polskę? Tytuł sugeruje historię krakowską, a tytułowa legenda rozgrywa się w Krakowie i na Kleparzu. Podtytuł Polskie miasta w baśni i legendzie oraz układ alfabetyczny wskazują, że zbiór obejmuje legendy wielu miast, nie tylko Krakowa. Trzecia możliwość zakłada, że Kraków zajmuje w tomie miejsce szczególne — jako miasto najbliższe tematyce tytułowej — ale pozostałe legendy pochodzą z innych ośrodków.

Kwestie sporne to nie błąd opracowania - to miejsca, w których różni badacze czytają tekst inaczej. Na wypracowaniu liczy się nie wybór jednej odpowiedzi, ale uzasadnienie własnego stanowiska argumentami z tekstu.

Baza faktów tego opracowania

Fakty źródłowe
109
Pewność wysoka
45
Źródła sprawdzone
13
Kwestie sporne
5

Każde zdanie tego opracowania jest powiązane z konkretnym faktem z bazy, a cytatów z utworu nie zamieszczamy - treść omawiamy własnymi słowami. 18 twierdzenia odrzuciliśmy jako niepewne, zamiast podawać je uczniowi jako pewnik. Ocena jakości treści: 96,4/100 (próg publikacji 90/100).

Metodę, kategorie zarzutów fact-checku i ograniczenia opisujemy na stronie jak powstają opracowania . Znalazłeś błąd w tym opracowaniu? Zgłoś go mailem - poprawiamy treść, nie tylko odpowiadamy.

To musisz wiedzieć (pewniaki na sprawdzian)

✓
zakończenie

Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem. Tytułowa legenda kończy się trwałą waśnią psów i kotów, która wybucha, gdy ginie pergamin z przywilejem, a prawnuk Brysia nie otrzymuje należnej mu bułki.

✓
postać

Psy krakowskie — zbiorowy bohater tytułowej legendy, mieszkańcy miasta za murami.

✓
postać

Koty kleparskie — zbiorowy bohater tytułowej legendy, mieszkańcy osady przed murami.

✓
postać

Mruczek — kot.

✓
postać

Prawnuk Brysia — pies domagający się respektowania przywileju, którego dokument zaginął.

✓
fakt

Tło: Kraków — miasto o średniowiecznym rodowodzie, z murami miejskimi, Bramą Floriańską, ratuszem i rynkiem

✓
fakt

Tło: Kleparz — osada i miasto położone przed murami Krakowa, zamieszkane przez rzemieślników i przekupki

✓
fakt

Zbiór ma budowę szkatułkową i epizodyczną: każda legenda jest osobną opowieścią, opowiedzianą przez narratorkę, która zbiera podania z różnych miast i porządkuje je według klucza geograficznego.

✓
motyw

Dla jakiego poziomu klas przeznaczony jest ten zbiór? Nasz katalog lektur i wykazy lektur dla najmłodszych klas wskazują klasy 1-3, a materiały dydaktyczne dla tej grupy omawiają zbiór.

Quiz sprawdzający znajomość lektury

Pytanie 1 z 12
Poziom: Podstawowy
Punkty:0

Kim są Psy krakowskie w utworze?

Powiązane lektury, pojęcia słownikowe i narzędzia CKE

Częste pytania o lekturę „O krakowskich psach i kleparskich kotach” (FAQ)

Kto jest autorem i w jakiej epoce powstał utwór „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼

Autorem utworu „O krakowskich psach i kleparskich kotach” jest Barbara Tylicka. Dzieło powstało w 1975 r. Gatunek literacki: zbiór legend i podań miejskich dla dzieci, opracowany i zestawiony przez autorkę.

O czym opowiada „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼

Psy krakowskie i koty kleparskie zawierają potajemne porozumienie o wzajemnej pomocy, nieznane ludziom. Zbiór nie ma jednego zakończenia, ponieważ składa się z samodzielnych legend, z których każda domyka się własnym morałem lub wyjaśnieniem. Pełne opracowanie „O krakowskich psach i kleparskich kotach” obejmuje streszczenie z podziałem na wątki, bohaterów, motywy literackie i quiz.

Jakie są najważniejsze motywy literackie w „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼

Do najważniejszych motywów w utworze „O krakowskich psach i kleparskich kotach” należą: Zaufanie i jego kruchość, Pochodzenie nazw i zwyczajów, Miasto jako wspólnota i granica, Tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie, Sprawiedliwość i prawo w dawnym mieście. Motywy te są często wykorzystywane w tematach wypracowań maturalnych i egzaminacyjnych.

Kto jest głównym bohaterem „O krakowskich psach i kleparskich kotach”? ▼

Kluczową postacią utworu jest Psy krakowskie. W utworze występują również m.in.: Koty kleparskie, Mruczek, Prawnuk Brysia.

Zobacz także inne lektury z poziomu: Klasy 1–3

Weryfikacja i lektura źródłowa

Źródła zewnętrzne i materiały CKE do lektury „O krakowskich psach i kleparskich kotach”

Zweryfikowane zasoby instytucji publicznych, bibliotek cyfrowych oraz informatorów egzaminacyjnych, które poszerzają kontekst lekturowy i historycznoliteracki.