Motyw: Tajemnica, zagadka i śledztwo

Na czym polega ten motyw

Tajemnica to coś ukrytego, czego nie da się wyjaśnić bez wysiłku, śledztwo to droga do prawdy. Ten motyw chętnie wykorzystuje literatura popularna, ale sięga po niego także literatura poważna, gdy chce pokazać, że prawda jest trudna do ustalenia i zależy od tego, kto zadaje pytania. W lekturach szkolnych czytaj tekst jak zagadkę: zbieraj tropy, odróżniać fakty od domysłów i sprawdzać, kto ma interes w tym, żeby prawda nie wyszła na jaw. Powtarzalna konwencja to zagadka, która na początku wygląda niepozornie, oraz bohater obdarzony ciekawością i wytrwałością. Typowe sceny to znalezienie śladu, przesłuchanie świadka, fałszywy trop, podsłuchana rozmowa, wyjawienie motywu i wyjaśnienie, w którym wszystko się układa. Symbolem bywa lupa, notatnik, klucz, zamknięte drzwi, odcisk i tajemniczy list. W lekturach szkolnych pytaj, kto prowadzi śledztwo i dlaczego. Ważne jest też, czy zagadka dotyczy przestępstwa, czy raczej ludzkiej tajemnicy - sekretu rodzinnego, cudzej winy albo ukrytej tożsamości. Zwróć uwagę na strukturę: autor podaje czytelnikowi te same informacje co bohaterowi albo coś przed nim ukrywa. To drugie buduje napięcie i pozwala czytelnikowi współtworzyć rozwiązanie. Uważaj na dwa błędy. Pierwszy to traktowanie zagadki wyłącznie jako rozrywki i pomijanie pytań o winę oraz odpowiedzialność, które autor stawia po drodze. Drugi to dopowiadanie szczegółów, których w tekście nie ma - w tym motywie łatwo o nadinterpretację, bo czytelnik chce domknąć każdą lukę.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 3. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Detektyw Pozytywka - Grzegorz Kasdepke (2005 r.)

Zagadki o niewielkiej stawce uczą czytania tropów i stawiania pytań, czyli podstawowego schematu detektywistycznego.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: codzienność zamiast sensacji, pozór kontra rzeczywistość, obserwacja i logiczne myślenie oraz kontrast dwóch detektywów.
• Gatunek: literatura dziecięca, zbiór opowiadań detektywistycznych z zagadkami logicznymi
• Tematy opracowania: codzienność zamiast sensacji oraz pozór kontra rzeczywistość.
• Czas i miejsce akcji: kamienica i jej podwórko: biuro agencji detektywistycznej na jednym z pięter, konkurencyjne biuro w piwnicy, suszarnia, mieszkania mieszkańców, piaskownica, garaż; miasto — w jednym ze źródeł pośrednich kamienica…
• Opracowanie: 10 postaci, 15 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi - Rafał Kosik (2004 r.)

Trójka bohaterów prowadzi śledztwo, w którym zagadka splata się z technologią i przygodą.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Przyjaźń oparta na zaufaniu, Sami kreujemy własny los oraz Tajemnica i śledztwo.
• Gatunek: powieść przygodowa z elementami science fiction dla młodzieży, pierwszy tom serii
• Tematy opracowania: Przyjaźń oparta na zaufaniu oraz Technologia i odpowiedzialność.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa współczesna — miasto z jego szkołami, ratuszem, biurowcami i podziemną infrastrukturą; Gimnazjum imienia profesora Stefana Kuszmińskiego — miejsce rozpoczęcia roku szkolnego, klasa i szkolny strych z kwaterą…
• Opracowanie: 14 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - Justyna Bednarek (2015 r.)

Każda zguba i każda zaginiona skarpetka staje się małą zagadką, którą trzeba rozwikłać.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Tajemnica i śledztwo.
• Gatunek: zbiór opowiadań dla dzieci
• Tematy opracowania: Poszukiwanie własnego miejsca i tożsamości oraz Odwaga i samodzielność.
• Czas i miejsce akcji: mieszkanie Małej Be i jej rodziców, przede wszystkim łazienka z pralką, kosz na brudną bieliznę i dziura w podłodze pod pralką; podziemny tunel pod domem, którym skarpetki wydostają się w świat; plan serialu i świat…
• Opracowanie: 12 postaci, 18 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: 2 lektury.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Detektyw Pozytywka” (Opowiadanie) i „Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Baza nie wskazuje lektur wspólnych z motywami pokrewnymi („Przyjaźń i lojalność”, „Strach, lęk i niepewność”, „Magia, fantastyka i baśniowość” i „Dobro i zło”) - łączy je pokrewieństwo znaczeń, nie ten sam tekst.
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi” (14 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek” (12 postaci, 18 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur - w bazie są 3, więc tym uważniej dobierz te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 1 epoki. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Tajemnica, zagadka i śledztwo” reprezentują w tej epoce: Detektyw Pozytywka, Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi i Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek.

Motywy pokrewne

Przyjaźń i lojalność

Wierność wobec drugiego człowieka i cena, jaką za nią płacimy.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Strach, lęk i niepewność

Paraliżujący lęk, groza i niepokój wobec nieznanego.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Magia, fantastyka i baśniowość

Świat cudowny, czary i baśniowa sprawiedliwość.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Dobro i zło

Walka dobra ze złem i pytanie, gdzie w człowieku przebiega granica.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Trzymaj się tego, co zostało powiedziane, i wyraźnie zaznaczaj, gdzie kończy się tekst, a zaczyna twoja hipoteza.

• Kwestia sporna w „Detektyw Pozytywka”: Który rok jest rokiem pierwszego wydania pierwszej części? 2005 — tak podaje Wikipedia PL, katalog biblioteczny z opisem wydawniczym oraz karta produktu księgarza z numerem ISBN 8310110715 i rokiem wydania 2005; rok 2005 podaje też…
• Kwestia sporna w „Felix, Net i Nika oraz Gang Niewidzialnych Ludzi”: Dla jakiego poziomu klas przeznaczona jest ta lektura? Nasz katalog lektur opisuje pozycję jako lekturę uzupełniającą dla klas 7-8, co odpowiada gimnazjalnemu rodowodowi serii.…
• Kwestia sporna w „Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek”: W którym roku książka zdobyła tytuł najlepszej książki dziecięcej w konkursie Empiku Przecinek i Kropka? Wikipedia oraz Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Krakowie podają rok 2016.…

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 3 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Detektyw Pozytywka

   Jak nazywa się agencja detektywistyczna, którą prowadzi Detektyw Pozytywka?

   1. A. Różowe Okulary
   2. B. Czarnowidz
   3. C. Złota Lupa
   4. D. Błękitny Ślad

   Poprawna odpowiedź: Różowe Okulary

   Detektyw Pozytywka prowadzi agencję o nazwie Różowe Okulary, a jej małe biuro mieści się w pewnej kamienicy.

   Podpowiedź: Nazwa agencji to zarazem coś, przez co patrzymy na świat.

2. Detektyw Pozytywka

   Kto otwiera w tej samej kamienicy konkurencyjną agencję detektywistyczną o nazwie Czarnowidz?

   1. A. Detektyw Martwiak
   2. B. Zuzia z sąsiedniej klatki
   3. C. Pan z kiosku
   4. D. Dozorca kamienicy

   Poprawna odpowiedź: Detektyw Martwiak

   Konkurentem Pozytywki jest detektyw Martwiak, który własną agencję Czarnowidz otwiera w piwnicy tej samej kamienicy.

   Podpowiedź: Ten detektyw ma nazwisko, które brzmi jak coś ponurego.

Wszystkie lektury z motywem Tajemnica, zagadka i śledztwo

Te 3 lektury: 404 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania