Motyw: Gniew, zemsta i nienawiść

Na czym polega ten motyw

Gniew jest uczuciem wywołanym krzywdą, a zemsta to jego przedłużenie w czyn. W literaturze motyw ten porządkuje fabułę: daje bohaterowi cel, a potem prowadzi go do klęski. Zemsta jest groźna, bo domaga się kolejnych ofiar i rzadko kończy się raz. Powtarzają się sceny obelgi, wyzwania, pojedynku, spisku i wymierzonej kary. Symbolem bywa broń, krew, list, przekleństwo i cień. W balladach oraz utworach fantastycznych zemsta często przychodzi ze świata natury albo sił nadprzyrodzonych, co wzmacnia moralny sens kary. W lekturach szkolnych pytaj o różnicę między gniewem a zemstą: gniew bywa uzasadniony i przemijający, zemsta jest planowana. Zwróć uwagę, kto wymierza sprawiedliwość - bohater, prawo, los czy przypadek. W komedii zemsta zmienia się w mechanizm napędzający intrygę i bywa ośmieszona. Interpretacje różnią się w ocenie krzywdy, która zemstę wywołuje: można ją rozumieć jako usprawiedliwienie, a można jako przestrogę przed spiralą odwetu.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Antygona w Nowym Jorku - Janusz Głowacki (1992 r.)

Bohaterowie wykluczeni i pokrzywdzeni szukają sprawiedliwości na własnych zasadach, co pokazuje gniew ludzi odrzuconych przez wspólnotę.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Godność człowieka wobec śmierci oraz Konflikt jednostki z prawem systemu.
• Gatunek: tragifarsa, polski dramat współczesny w dwóch aktach i szesnastu scenach, swobodna wariacja na temat tragedii Antygona Sofoklesa
• Tematy opracowania: Godność człowieka wobec śmierci oraz Konflikt jednostki z prawem systemu.
• Czas i miejsce akcji: Tompkins Square Park w Nowym Jorku, gdzie w ciągu jednej nocy rozgrywa się cała akcja dramatu; środowisko ludzi bezdomnych mieszkających w parku, w tym bezdomni emigranci z Europy Wschodniej i Portoryka; kostnica…
• Opracowanie: 6 postaci, 12 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Cudowny chłopak - Raquel Jaramillo Palacio (2012 r.)

Krzywda i odrzucenie wywołują u bohaterów wycofanie, a czasem agresję, którą trzeba zrozumieć, zanim wyda się ocenę.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Rodzina, uwaga i poczucie krzywdy.
• Gatunek: współczesna powieść dla dzieci i młodzieży o charakterze obyczajowo-wychowawczym; narracja wielogłosowa pierwszoosobowa (kolejne części…
• Tematy opracowania: Życzliwość i codzienne wybory moralne oraz Wygląd a tożsamość.
• Czas i miejsce akcji: Nowy Jork, dzielnica North River Heights na Upper Manhattanie — miejsce zamieszkania rodziny Pullmanów w książce; Beecher Prep — prywatna szkoła, do której Auggie idzie do piątej klasy (w książce szkoła prywatna; strona…
• Opracowanie: 15 postaci, 19 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Iliada (fragmenty) - Homer (750 r. p.n.e.)

Gniew największego wojownika odsuwa go od walki i zmienia losy całego obozu, co pokazuje, jak prywatna uraza waży na sprawie zbiorowej.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Gniew, Lojalność rodzinna, Honor i władza oraz Gościnność i litość.
• Gatunek: epos bohaterski
• Tematy opracowania: Gniew oraz Ideał bohatera i kleos.
• Czas i miejsce akcji: obóz Achajów pod Troją w Azji Mniejszej; mury i bramy Troi; pole bitwy między obozem a miastem; Olimp, siedziba bogów; morskie wybrzeże, skąd wychodzi Tetyda.
• Opracowanie: 16 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII) - Adam Mickiewicz (1834 r.)

Świtezianka pokazuje, że złamana przysięga zostaje ukarana przez świat natury; Reduta Ordona to gniew i nienawiść do zaborcy prowadzące do aktu samozniszczenia; w Panu Tadeuszu spór o zamek kończy się pojednaniem rodów.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: spór i pojednanie.
• Gatunek: wiersz opowiadaniowy, ballada, poemat epicki
• Tematy opracowania: heroizm narodowy oraz świat nadprzyrodzony ballady.
• Czas i miejsce akcji: reduta na Woli pod Warszawą podczas obrony stolicy we wrześniu 1831 roku; brzeg jeziora Świteź na Litwie, otoczonego borem i bagnami; Soplicowo i dwór Sędziego na Litwie w latach 1811 i 1812; zamek Horeszków przedmiot…
• Opracowanie: 14 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Zemsta - Aleksander Fredro (1834 r.)

Zemsta dwóch sąsiadów napędza intrygę i pokazuje, że spór o urazę oraz majątek potrafi pochłonąć całe otoczenie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Konflikt sąsiedzki i zemsta oraz Miłość pokoleniowa kontra konflikt ojców.
• Gatunek: komedia obyczajowa (romantyzm) w czterech aktach
• Tematy opracowania: Konflikt sąsiedzki i zemsta oraz Komizm sytuacyjny i charakterów.
• Czas i miejsce akcji: Zamek dzielony murem na dwie części: połowa Cześnika i połowa Rejenta Milczka; Ogród zamkowy - miejsce spotkań Klary i Wacława; Pokoje Cześnika i służba mu podległa (Papkin, Dyndalski, Perełka, Śmigalski); Wieś i zamek…
• Opracowanie: 12 postaci, 18 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (3)

Motyw występuje jeszcze w 3 lekturach - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Karolcia - Maria Krüger

• Wątki motywu w tej lekturze: Zagroda i walka o wspólną przestrzeń oraz Dobro i zło w baśniowej konwencji.
• Tematy opracowania: Odpowiedzialność za władzę i za życzenia oraz Magia jako próba charakteru.
• Opracowanie: 11 postaci, 20 zdarzeń, etap klasy 1–3 szkoły podstawowej.

Most do Terabithii - Katherine Paterson

• Wątki motywu w tej lekturze: żałoba i dojrzewanie oraz przemoc rówieśnicza i klasowość.
• Tematy opracowania: przyjaźń ponad różnice oraz wyobraźnia jako siła.
• Opracowanie: 10 postaci, 16 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Górą Edek - Marek Nowakowski

• Wątki motywu w tej lekturze: Walka o miejsce jako walka o status oraz Mikrozdarzenie jako parabola społeczna.
• Tematy opracowania: Triumf chamstwa nad kulturą oraz Walka o miejsce jako walka o status.
• Opracowanie: 11 postaci, 18 zdarzeń, etap liceum, zakres podstawowy (matura).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): 4 lektury.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 2 lektury.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Iliada (fragmenty)” (Starożytność (antyk)) i „Most do Terabithii” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Antygona w Nowym Jorku” (Dramat) i „Cudowny chłopak” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Wina, kara i sumienie” (Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII)).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Iliada (fragmenty)” (16 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Cudowny chłopak” (15 postaci, 19 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 8, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 3 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Gniew, zemsta i nienawiść” reprezentują w tej epoce: Antygona w Nowym Jorku, Cudowny chłopak, Górą Edek, Karolcia i Most do Terabithii.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Gniew, zemsta i nienawiść” reprezentują w tej epoce: Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII) i Zemsta.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Motyw „Gniew, zemsta i nienawiść” reprezentują w tej epoce: Iliada (fragmenty).

Motywy pokrewne

Zdrada i zbrodnia

Złamanie wierności i czyny, których nie da się cofnąć.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Wina, kara i sumienie

Wyrzuty sumienia, odpowiedzialność za zło i wymierzanie kary.

Lektury wspólne z motywem „Gniew, zemsta i nienawiść”: Reduta Ordona, Świtezianka, Pan Tadeusz (księgi I, II, IV, X, XI, XII) (1).

Sprawiedliwość i prawo

Prawo ludzkie wobec prawa moralnego — wyrok, proces, bezprawie.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Ostrożnie z romantycznym usprawiedliwianiem zemsty - nie każdy tekst ją pochwala, a zakończenie zwykle rozstrzyga, kto zapłacił najwyższą cenę.

• Kwestia sporna w „Antygona w Nowym Jorku”: Czy Anita jest współczesną Antygoną w pełnym sensie tragicznym, czy raczej bohaterką, której bunt jest bezradny i skazany na absurdalną klęskę? Jedna linia interpretacyjna widzi w Anicie bezpośrednią spadkobierczyni antycznej heroiny…
• Kwestia sporna w „Cudowny chłopak”: Jak brzmi tytuł polskiego wydania: Cud chłopak czy Cudowny chłopak? Cud chłopak — tytuł pierwszego polskiego wydania (Wydawnictwo Albatros, 2014, przekład Marii Olejniczak-Skarsgård).…
• Kwestia sporna w „Iliada (fragmenty)”: Czy Iliada jest pieśnią o wojnie czy o człowieku w wojnie? Wiele szkolnych opracowań widzi w niej epos o wojnie trojańskiej i heroicznej sile militarnych elit.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 8 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 6 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Karolcia

   Jaki przedmiot znalazła Karolcia w szparze podłogi?

   1. A. Błękitny koralik
   2. B. Złoty pierścionek
   3. C. Czerwony guzik
   4. D. Srebrną monetę

   Poprawna odpowiedź: Błękitny koralik

   W dniu przeprowadzki Karolcia zauważyła w szparze podłogi, w miejscu gdzie stał kredens, niewielki błękitny koralik i schowała go do kieszeni.

   Podpowiedź: Kolor tego przedmiotu widać w jego nazwie.

2. Karolcia

   Co niezwykłego stało się z taksówką, w której jechała Karolcia z ciotką Agatą?

   1. A. Uniosła się w powietrze
   2. B. Zamieniła się w rower
   3. C. Zniknęła bez śladu
   4. D. Jechała pod wodą

   Poprawna odpowiedź: Uniosła się w powietrze

   Gdy Karolcia marzyła o przeleceniu nad innymi pojazdami, taksówka nagle uniosła się w powietrze, a śpiąca ciotka Agata niczego nie zauważyła.

   Podpowiedź: Koralik spełnia życzenia - pomyśl, czego chciała Karolcia w korku.

Wszystkie lektury z motywem Gniew, zemsta i nienawiść

Te 8 lektur: 973 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania