Romantyczność i inne ballady

Czas, miejsce i punkt wyjścia

Tło i przestrzeń wydarzeń

miasteczko na dawnej Litwie z rynkiem, przy którym nocą gromadzi się tłum wokół Karusi; teren przy cmentarzu i ratuszu, gdzie dziewczyna rozmawia z duchem zmarłego Jasia; jezioro Świteź i okolice Płużyn na dawnych ziemiach litewskich; las nad Bugiem i droga powrotna kupca do domu, miejsce napadu zbójców.

Początek historii i zawiązanie akcji

Karusia, osierocona dziewczyna zakochana w zmarłym Jaśku, nocuje na rynku miasteczka i twierdzi, że widzi ducha ukochanego, z którym rozmawia i tańczy. Karusia pochodzi z ludu, została sierotą i po śmierci Jasia popadła w stan, który otoczenie uważa za obłęd, a ona sama trwa w przekonaniu o codziennych spotkaniach z ukochanym.

Przebieg wydarzeń i węzłowe wątki

Nocny tłum na rynku

W miasteczku na dawnej Litwie wieść o Karusi widzącej ducha ściąga na rynek ciekawski tłum mieszkańców.

Karusia tańczy z duchem

Dziewczyna rozmawia i tańczy ze zjawą zmarłego Jasia, a otoczenie uznaje to za objaw obłędu.

Wykład starca

Starzec wyjaśnia tłumowi, że zjawa jest złudzeniem, a sierota ofiarą zabobonu i chorej wyobraźni.

Odpowiedź poety

Poeta broni Karusi i głosi, że uczucie oraz wiara mówią do człowieka silniej niż rozumowe rozważanie.

Spór zakończony moralem

Ballada zamyka się słowami narratora, który przeciwstawia poznanie przez zmysły poznaniu przez serce i wiarę.

spotkanie nad Świtezią

Młody strzelec poznaje nad jeziorem piękną dziewczynę i składa jej przysięgę wzajemnej wierności.

Zdrada i kara

Chłopiec łamie przysięgę z inną dziewczyną, a świtezianka wymierza mu karę śmierci jako strażniczka jeziora.

Niepokój o ojca

Żona kupca prosząca Boga o powrót męża wysyła dzieci z modlitwą pod cudowny obraz za miastem.

Modlitwa na wzgórzu

Dzieci żarliwie odmawiają pacierz za ojca, a ich słowa niesie wiatr przez lasy pełne zbójców.

Napad na kupca

Wracającego z handlu kupca otaczają zbójcy, którzy lekceważą jego błagania o darowanie życia.

Przemiana zbója

Stary zbójca, poruszony modlitwą dzieci, przepędza szajkę i ratuje kupca od śmierci.

Powrót ojca do domu

Ojciec wraca do rodziny, a dzieci dowiadują się, że ich modlitwa była przyczyną cudownego ocalenia.

Podwójny grób i lilie

Z ciała zamordowanej żony i jej męża-mordercy wyrastają dwie lilie, które splatają się jako znak pojednania i zarazem oskarżenia.

Kwiaty nie do zerwania

Księżniczka usiłuje rozdzielić lilie, lecz te wracają do niej i nie dają się od siebie oddzielić.

Zbrodnia odsłonięta

Kolejna zbrodnia popełniona z chciwości i żądzy zostaje odkryta dzięki niezwykłym kwiatom, a winowajca ponosi karę.

Pakt z diabłem

Pan Twardowski zawiera z diabłem umówiony układ i zabezpiecza się klauzulą o Rzymie jako jedynym miejscu spłaty.

Porwanie do podziemi

Diabeł podstępem wykrada czarodzieja do podziemnej komnaty wypełnionej złotymi figurami dam.

Kobiety rządzą

Ballada kończy się żartobliwą puentą, że sprytna żona potrafi okiełznać nawet diabła, a Twardowski wychodzi z podziemi ocalały.

Wydanie tomu w Wilnie

Tom Ballady i romanse ukazuje się w 1822 roku w Wilnie jako pierwszy tom Poezji i rozpoczyna epokę romantyzmu w literaturze polskiej.

Finał i rozwiązanie

Finałowe rozstrzygnięcie

Ballada kończy się moralnym wywodem narratora, który uznaje uczucie i wiarę za silniejsze i pewniejsze źródło poznania niż rozumowe mierzenie świata zmysłami. W pozostałych balladach szkoły kończą się wymierzeniem sprawiedliwości przez siły nadprzyrodzone, ocaleniem rodziny dzięki modlitwie albo żartobliwą puentą o sprycie kobiety.