Motyw: Ambicja i żądza awansu

Na czym polega ten motyw

Ambicja to pragnienie, żeby być kimś więcej: awansować, zdobyć majątek, tytuł, uznanie albo władzę nad sobą i nad innymi. W literaturze motyw ten działa jak silnik fabuły, bo ambicja każe bohaterowi działać, ryzykować i wybierać. Panowanie nad sobą to jej drugie dno: nie chodzi tylko o to, czy bohater osiągnie cel, ale czy po drodze nie straci kontroli nad własnymi pragnieniami. Powtarzalna konwencja to postać z nizin społecznych, która chce wspiąć się wyżej, oraz postać, która ma już wiele, a wciąż chce więcej. Typowe sceny to rozmowa z mentorem albo kusicielem, rywalizacja o względy możnych, moment wyboru między uczciwością a szybkim zyskiem i pozorna wygrana, po której przychodzi rozczarowanie. Symbole bywają bardzo czytelne: drabina i szczeble, maska, lustro, puchar, złoto, korona, pętla. Czytając, rozdziel dwie rzeczy, które łatwo zlać w jedno: panowanie nad innymi i panowanie nad sobą. Bohater może rządzić ludźmi i jednocześnie być niewolnikiem własnych pragnień. Warto też sprawdzić, kto ponosi odpowiedzialność za jego upadek - on sam czy społeczeństwo, które nie daje mu innej drogi. To pytanie zmienia sens całej interpretacji. Uwaga na różnice między epokami. Realizm pokazuje ambicję jako konieczność: bez pieniędzy i pozycji nie ma szans, więc bohater musi być wyrachowany. Romantyzm widzi w niej bunt przeciw losowi i pyta o cenę tego buntu. Baśń i tekst dla dzieci podają ją w wersji ostrzegawczej, jako próbę charakteru.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Artysta - Sławomir Mrożek (1960 r.)

Bajka zwierzęca o Kogucie, który chce zostać artystą cyrkowym, pozwala zapytać, czy ambicja służy sztuce, czy karmi próżność i potrzebę uznania.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ambicja i jej granice, Artysta — autentyczność czy pozerstwo, Bajka zwierzęca i personifikacja jako sposób mówienia o ludziach oraz Ironia tytułu i rola puenty.
• Gatunek: krótkie opowiadanie satyryczne o zwierzęcych bohaterach (bajka zwierzęca), z elementami groteski i absurdu, prowadzone narracją…
• Tematy opracowania: Ambicja i jej granice oraz Tożsamość i zgoda na siebie.
• Czas i miejsce akcji: bliżej nieokreślona przestrzeń, o baśniowym, umownym charakterze — bez nazw miejscowości i bez dat; droga z domu do cyrku oraz plac przed cyrkiem, gdzie w trakcie rozmowy rozkładany jest namiot cyrkowy; wnętrze cyrku…
• Opracowanie: 6 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Baśnie polskie i europejskie (wybór) - Anonim

Baśń prowadzi wątek pragnienia więcej w wersji ostrzegawczej, gdzie dążenie do celu staje się próbą charakteru.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dobroć nagrodzona, zło ukarane oraz Pakt z siłami zła.
• Gatunek: zbiór baśni i legend — utwory ludowe w literackich opracowaniach, antologia szkolna
• Tematy opracowania: Dobroć nagrodzona, zło ukarane oraz Spryt i zaradność.
• Czas i miejsce akcji: Świat baśni: dwory królewskie, zamki, pałace i wsie, umieszczone w nieokreślonym czasie i miejscu; Las jako przestrzeń próby i zagrożenia — droga Czerwonego Kapturka i miejsce porzucenia dzieci w baśniach z motywem…
• Opracowanie: 14 postaci, 10 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Kordian - Juliusz Słowacki (1834 r.)

Bohater pragnie wielkości i czynu, a kolejne próby pokazują rozdźwięk między marzeniem o przewodzeniu a zdolnością do działania.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Mont Blanc — wzniosłość i pycha oraz Winkelriedyzm — ofiara jednostki dla zbioru.
• Gatunek: dramat romantyczny (poemat dramatyczny)
• Tematy opracowania: Dojrzewanie pokolenia romantycznego oraz Marzenie a czyn.
• Czas i miejsce akcji: dworek szlachecki na ziemiach po powstaniu listopadowym (akt I); Londyn — City bankierskie i nędza robotniczych dzielnic (akt II); Wenecja i Florencja — miłość i rozczarowanie (akt II); szczyt Mont Blanc w Alpach (akt…
• Opracowanie: 14 postaci, 16 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Mania, dziewczyna inna niż wszystkie - Julita Grodek (2017 r.)

Bohaterka walczy o prawo do nauki wbrew zakazom epoki, co pokazuje ambicję w wersji dziecięcej i codziennej.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Ciekawość świata i wytrwałość w dążeniu do celu oraz Wsparcie rodziny i siostrzana solidarność.
• Gatunek: opowieść biograficzna dla dzieci (literatura dla dzieci i młodzieży)
• Tematy opracowania: Ciekawość świata i wytrwałość w dążeniu do celu oraz Trudny dostęp kobiet do edukacji i nauki.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa pod zaborem rosyjskim, lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XIX wieku (dom Skłodowskich, pensja, gimnazjum, tajne wykłady Uniwersytetu Latającego); majątek ziemski i wieś na Mazowszu, gdzie Maria pracuje jako…
• Opracowanie: 13 postaci, 17 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Ojciec Goriot - Honoré de Balzac (1835 r.)

Karierowiczowski Paryż i ambicja Rastignaca pokazują, jak cena awansu bywa większa niż zysk.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Karierzyzm i ambicja społeczna, Uwarstwienie społeczne i mobilność oraz Kobieta jako narzędzie i ofiara świata pieniądza.
• Gatunek: powieść obyczajowa (realistyczna), cykl Komedia ludzka
• Tematy opracowania: Ojcostwo jako ofiara i patologia miłości oraz Karierzyzm i ambicja społeczna.
• Czas i miejsce akcji: Paryż w roku 1819, okres restauracji Burbonów po upadku Napoleona; Pensjonat Madame Vauquer przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, dzielnica uboga, na pograniczu Dzielnicy Łacińskiej; Salon wicehrabiny de Beauséant…
• Opracowanie: 12 postaci, 16 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 4–6 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): 2 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Baśnie polskie i europejskie (wybór)” (Romantyzm) i „Mania, dziewczyna inna niż wszystkie” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Artysta” (Opowiadanie) i „Kordian” (Dramat) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Władza i tyrania” (Kordian) i „Wina, kara i sumienie” (Baśnie polskie i europejskie (wybór)).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Kordian” (14 postaci i 16 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Mania, dziewczyna inna niż wszystkie” (13 postaci, 17 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 5, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 3 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Romantyzm (1822–1863 (w Polsce))

Epoka uczucia, wyobraźni i buntu przeciw racjonalnemu porządkowi. Romantyk jest indywidualistą, często wyobcowanym, gotowym poświęcić życie dla wolności albo dla miłości. Literatura romantyczna lubi cudowność, ludowość, sen i widzenie, a obok tego - mesjanizm i wiarę w odrodzenie narodu przez ofiarę. To epoka, w której literatura bierze na siebie zadania patriotyczne: pisarze emigracyjni stają się sumieniem narodu. W lekturach szkolnych romantyzm pojawia się w balladach, dramatach romantycznych, epopei narodowej i poezji powstańczej.

Motyw „Ambicja i żądza awansu” reprezentują w tej epoce: Baśnie polskie i europejskie (wybór) i Kordian.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Ambicja i żądza awansu” reprezentują w tej epoce: Artysta i Mania, dziewczyna inna niż wszystkie.

Pozytywizm (1864–1890)

Motyw „Ambicja i żądza awansu” reprezentują w tej epoce: Ojciec Goriot.

Motywy pokrewne

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

Lektury wspólne z motywem „Ambicja i żądza awansu”: Kordian (1).

Praca, obowiązek i odpowiedzialność

Codzienny trud, powinność wobec innych i solidność.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Honor, odwaga i heroizm

Odwaga cywilna, bohaterstwo i rycerski kodeks.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Wina, kara i sumienie

Wyrzuty sumienia, odpowiedzialność za zło i wymierzanie kary.

Lektury wspólne z motywem „Ambicja i żądza awansu”: Baśnie polskie i europejskie (wybór) (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Nie sprowadzaj utworu do morału, że ambicja jest zła - częściej to pytanie o granicę, za którą dążenie zamienia się w destrukcję.

• Kwestia sporna w „Artysta”: Kto jest właściwie tytułowym artystą — Kogut, który chce nim zostać, czy Lis, który wypowiada pytanie o artystę bez ambicji? Tytuł odnosi się do Koguta, ponieważ to jego dążenie do zostania artystą jest tematem utworu, a jego niepowodzenie…
• Kwestia sporna w „Baśnie polskie i europejskie (wybór)”: Które dokładnie baśnie należą do zakresu tej lektury? Rozporządzenie z 2021 roku wymienia baśnie z autorami i tytułami: Kopciuszek, Kot w butach i Sinobrody Perraulta, Bajka o rybaku i rybce Puszkina oraz Piękna i Bestia Leprince de…
• Kwestia sporna w „Kordian”: Czy Kordian jest bohaterem, czy antybohaterem zamachu? Lektura heroiczna: przyjmuje winę czynu i ofiaruje życie dla wolności narodu.…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 5 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 5 pytań, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Romantyzm - Kordian

   Jaką ideę historiozoficzną ogłasza Kordian na szczycie Mont Blanc w dramacie Juliusza Słowackiego?

   1. A. Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów
   2. B. Mesjanizm ('Polska Chrystusem narodów!') - cierpienie i pasywna ofiara odkupieńcza
   3. C. Wallenrodyzm - zdrada i podstęp w walce z silniejszym wrogiem
   4. D. Prowidencjalizm - dzieje narodów jako realizacja z góry ustalonego planu Bożego

   Poprawna odpowiedź: Winkelriedyzm ('Polska Winkelriedem narodów!') - aktywny czyn zbrojny i poświęcenie dla wyzwolenia ludów

   Na Mont Blanc Kordian odnajduje sens życia w idei winkelriedyzmu, będącej polemiką z mickiewiczowskim mesjanizmem ('Dziady cz. III'). Opcja B to właśnie mesjanizm, z którym Kordian polemizuje - wskazanie jej myli kierunek sporu. Wallenrodyzm (opcja C) to idea z 'Konrada Wallenroda', a prowidencjalizm (opcja D) to pogląd o Bożym planie dziejów, obecny u innych romantyków, ale nie ogłoszony przez Kordiana na Mont Blanc.

   Podpowiedź: Hasło mówi o Polsce jako narodzie, który poświęca się za inne ludy.

2. Kordian - bohater romantyczny

   Czym różni się Kordian Słowackiego od Konrada z „Dziadów”?

   1. A. Kordian przechodzi próby i dojrzewa do czynu, ale ponosi klęskę
   2. B. Kordian od początku jest pewny siebie i nie waha się
   3. C. Kordian rezygnuje z walki i wybiera spokój
   4. D. Kordian nie jest bohaterem romantycznym

   Poprawna odpowiedź: Kordian przechodzi próby i dojrzewa do czynu, ale ponosi klęskę

   Kordian to bohater dojrzewający: po nieudanej miłości próbuje odebrać sobie życie, potem wędruje po Europie i dochodzi do wniosku, że czyn jest konieczny. Utwór pokazuje bohatera, który wyrasta ponad marazm epoki - ten model przekształcenia jednostki nosi nazwę „bohatera romantycznego w działaniu”. Nie jest pewny siebie od początku, a jego zamach na cara kończy się klęską.

   Podpowiedź: Zapytaj, czy Kordian zmienia się w trakcie utworu, czy jest gotowy od razu.

Wszystkie lektury z motywem Ambicja i żądza awansu

Te 5 lektur: 627 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania