Motyw: Satyra i krytyka społeczna

Na czym polega ten motyw

Satyra to utwór, który ośmiesza wady ludzi i instytucji, żeby je napiętnować. Krytyka społeczna działa podobnie, choć nie zawsze przez śmiech - może używać ironii, groteski, karykatury i przesady. Motyw obejmuje więc pytanie, co autor wyśmiewa i komu stawia zarzut. Powtarzają się sceny biesiady, sądu, przyjęcia, kazania i rozmowy zmarłego z żywym, a także portrety typów: skąpca, pyszałka, urzędnika i dorobkiewicza. Symbolem bywa maska, zwierciadło, trup, stół i worek z pieniędzmi. Ważna jest też forma: dialog, bajka zwierzęca, alegoria i groteskowy dramat. Czytając, ustal adres krytyki - kogo dokładnie dotyczy zarzut i czy autor zostawia jakąkolwiek alternatywę. Sprawdź, kto się śmieje, a kto jest ofiarą żartu. Satyra często mówi o rzeczach zakazanych, dlatego posługuje się kostiumem historycznym, fantastyką albo przenośnią. Sporna bywa ocena śmiechu z wad: można go czytać jako narzędzie naprawy, a można jako pogardę wobec ludzi słabszych.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 5. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty) - Anonim (Średniowiecze) (1400 r.)

«Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią» łączy powagę z ironią i krytyką obyczajową, a «Lament świętokrzyski» pokazuje cierpienie matki pod krzyżem jako wzorzec współcierpienia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Satyra stanowa i krytyka obyczajów.
• Gatunek: dwa anonimowe zabytki polskiego średniowiecza: plankt maryjny (Lament świętokrzyski) oraz wierszowany dialog moralistyczno-dydaktyczny…
• Tematy opracowania: Cierpienie matki i motyw mater dolorosa oraz Compassio, czyli współcierpienie jako droga do zbawienia.
• Czas i miejsce akcji: Lament świętokrzyski: Golgota pod Jerozolimą w Wielki Piątek, w czasie męki i śmierci Chrystusa; Lament świętokrzyski: liturgiczna i dewocyjna przestrzeń Wielkiego Piątku; tekst mógł być wykonywany podczas misterium…
• Opracowanie: 17 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Szewcy - Stanisław Ignacy Witkiewicz (1934 r.)

Groteskowy obraz buntu i walki o władzę ośmiesza zarówno panów, jak i rewolucjonistów, pokazując, że zmieniają się tylko kulisy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: katastrofizm oraz konformizm elit.
• Gatunek: dramat groteskowy, Naukowa sztuka ze śpiewkami w trzech aktach
• Tematy opracowania: cykl rewolucji i degeneracja władzy oraz katastrofizm.
• Czas i miejsce akcji: fantastycznie urządzony gabinet szewski i warsztat, miejsce niedookreślone geograficznie i czasowo; więzienie i tak zwana leniwnia, do której zostają zamknięci szewcy; pałacowe i urzędowe wnętrza nowej władzy po zamachu…
• Opracowanie: 10 postaci, 10 zdarzeń, 18 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Tango - Sławomir Mrożek (1964 r.)

Utwór wyśmiewa mieszczańską rodzinę i jej spory o wolność, pokazując, że brak zasad bywa formą zniewolenia.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Władza i konformizm.
• Gatunek: groteskowy dramat w trzech aktach, nasycony poetyką teatru absurdu
• Tematy opracowania: Forma i bezkształt oraz Bunt pokoleń.
• Czas i miejsce akcji: jeden pokój w mieszkaniu Stomila, umeblowany tak, że przypomina jednocześnie salon i zagrodę, z ławką, stołem i porządkami gospodarskimi; ta sama scena przez całą sztukę, zgodnie z zasadą jedności miejsca; wnętrze…
• Opracowanie: 8 postaci, 14 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Wybrana satyra - Ignacy Krasicki (1779 r.)

Utwór ośmiesza obyczaje i typy społeczne wprost, a adresatem krytyki jest środowisko współczesne autorowi.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Krytyka sarmatyzmu, Krytyka obyczajów dworskich, Nałóg społeczny i umiarkowanie oraz Słabość i siła władzy.
• Gatunek: cykl satyr oświeceniowych wierszem, o różnorodnej formie narracyjnej
• Tematy opracowania: Krytyka sarmatyzmu oraz Walka z ciemnotą i przesądami.
• Czas i miejsce akcji: Rzeczpospolita szlachecka drugiej połowy XVIII wieku w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego; dwory i folwarki ziemiańskie, w których rozgrywają się opowieści o modnych żonach i pijackich obyczajach; dwór…
• Opracowanie: 12 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Wybrane bajki - Ignacy Krasicki (1779 r.)

Krótkie utwory z morałem pozwalają piętnować wady bez wskazywania konkretnych osób, co czyni krytykę uniwersalną.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Obłuda religijna, Krytyka sztuki idealizującej oraz Satyra obyczajowa oświecenia.
• Gatunek: bajka
• Tematy opracowania: Wolność i niewola oraz Prawo silniejszego.
• Czas i miejsce akcji: las, klatka i staw jako scenerie bajek zwierzęcych; dom i pracownia malarzy w bajce obyczajowej; polska rzeczywistość czasów oświecenia; Śląsk i dwory jako tło bajek o ludziach.
• Opracowanie: 11 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Motyw w pozostałych lekturach z bazy (1)

Motyw występuje jeszcze w 1 lekturze - wszystkie poniżej, a pełne opisy w siatce na końcu strony.

Przygody Tomka Sawyera - Mark Twain

• Wątki motywu w tej lekturze: Dziecięca wolność kontra dorosły porządek oraz Miasteczko i społeczeństwo.
• Tematy opracowania: Dziecięca wolność kontra dorosły porządek oraz Sumienie i odwaga mówienia prawdy.
• Opracowanie: 10 postaci, 14 zdarzeń, etap klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty).

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 4–6 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• klasy 7–8 szkoły podstawowej (egzamin ósmoklasisty): jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 3 lektury.
• liceum, zakres rozszerzony (matura): jedna lektura.
• Największy kontrast epok dają „Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)” (Średniowiecze) i „Tango” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)” (Poezja) i „Przygody Tomka Sawyera” (Powieść) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Humor, groteska i absurd” (Szewcy, Tango i Wybrana satyra) i „Władza i tyrania” (Szewcy).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)” (17 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Wybrana satyra” (12 postaci, 16 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 6, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 5 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Oświecenie (XVIII w.)

Epoka rozumu: literatura ma uczyć, naprawiać obyczaje i oświecać umysły. Świeckość, krytycyzm i wiara w postęp idą w parze z satyrą i bajką, które piętnują wady społeczeństwa, a nie pojedynczego człowieka. Oświecenie w Polsce jest też epoką reform - pisarze angażują się w ratowanie kraju i dlatego sięgają po publicystykę, komedię polityczną i poemat dydaktyczny. W lekturach szkolnych wracają bajki i satyry oraz komedia o sarmackich przywarach.

Motyw „Satyra i krytyka społeczna” reprezentują w tej epoce: Wybrana satyra i Wybrane bajki.

Średniowiecze (V–XV w.)

Epoka teocentryczna: w centrum stoi Bóg, a ludzkie życie jest drogą ku zbawieniu. Literatura średniowieczna jest przede wszystkim dydaktyczna i wzorcowa - pokazuje postawy do naśladowania albo przestrzega przed potępieniem. Charakterystyczne dla niej są uniwersalizm, asceza, motyw danse macabre oraz dwie przeciwstawne wizje świata: rycerska i ascetyczna obok siebie. W lekturach szkolnych wracają pieśń religijna, legenda o świętym, moralitet, kronika i lament.

Motyw „Satyra i krytyka społeczna” reprezentują w tej epoce: Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty).

Pozytywizm (1864–1890)

Motyw „Satyra i krytyka społeczna” reprezentują w tej epoce: Przygody Tomka Sawyera.

Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)

Motyw „Satyra i krytyka społeczna” reprezentują w tej epoce: Szewcy.

Współczesność (po 1939 r.)

Motyw „Satyra i krytyka społeczna” reprezentują w tej epoce: Tango.

Motywy pokrewne

Humor, groteska i absurd

Śmiech, karykatura i absurd jako sposób patrzenia na świat.

Lektury wspólne z motywem „Satyra i krytyka społeczna”: Szewcy, Tango i Wybrana satyra (3).

Władza i tyrania

Kto rządzi, jak zdobywa władzę i co robi z człowiekiem jej posiadanie.

Lektury wspólne z motywem „Satyra i krytyka społeczna”: Szewcy (1).

Pieniądz, bieda i różnice klasowe

Majątek, nędza i społeczne nierówności.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Ostrożnie z uznaniem satyry za prostą krytykę obyczajów - w tekstach dawnych zarzut bywa ostrzejszy i dotyczy spraw politycznych, nie tylko manier.

• Kwestia sporna w „Lament świętokrzyski, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)”: Jak datować oba zabytki i czy podawane daty można uznać za pewne? Lament powstał w drugiej połowie XV wieku, a zachowany odpis sporządzono około 1470 roku, natomiast Rozmowa powstała na początku XV wieku, a jej odpis pochodzi z lat…
• Kwestia sporna w „Szewcy”: Czy finał dramatu pokazuje zwycięstwo technokracji, czy raczej jej samozagładę? maszyny i biurokracja całkowicie przejmują władzę, co odczytuje się jako zwycięstwo technokracji; obraz świata po zwycięstwie jest tak zdegenerowany…
• Kwestia sporna w „Tango”: Czy śmierć babci Eugenii na weselu była zaplanowanym elementem rytuału, czy zdarzeniem losowym, które Artur jedynie wykorzystuje ideowo? część interpretatorów czyta ją jako celowy element ceremonii przewidziany przez Artura; inni widzą…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 6 lektur z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 2 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Literatura Współczesna - Tango

   Finałowy taniec tanga 'La Cumparsita' w dramacie 'Tango' Sławomira Mrożka tańczą:

   1. A. Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura
   2. B. Artur z Alą podczas ceremonii ślubnej
   3. C. Stomil z Eleonorą w geście anarchii
   4. D. Edek z Alą po przejęciu władzy

   Poprawna odpowiedź: Edek z wujem Eugeniuszem nad ciałem zabitego Artura

   Tango tańczą prymitywny cham Edek oraz uległy wuj Eugeniusz, co stanowi aluzję do chocholego tańca i symbolizuje triumf bezmyślnego totalitaryzmu.

   Podpowiedź: Zwycięzcą dramatu jest siła fizyczna, a nie intelekt - pomyśl, kto przejmuje dom.

2. Mrożek - chocholi taniec

   Co symbolizuje finałowy taniec w „Tangu” Sławomira Mrożka?

   1. A. Zwycięstwo prymitywnej siły i bezmyślny konformizm tłumu
   2. B. Powrót do dawnych, uporządkowanych wartości
   3. C. Radość z odzyskanej wolności bohaterów
   4. D. Zapowiedź rewolucji społecznej

   Poprawna odpowiedź: Zwycięstwo prymitywnej siły i bezmyślny konformizm tłumu

   W finale dramatu Artur ginie z ręki Edka, a pozostali bohaterowie tańczą tango w rytm muzyki puszczanej przez Eugeniusza - biernie, bez oporu, bez refleksji. Ten taniec to obraz społeczeństwa, które po klęsce wszelkich zasad poddaje się sile: liczy się nie prawda ani ład, lecz to, kto aktualnie puszcza muzykę. Nie jest więc ani powrotem do dawnych wartości, ani radością z wolności, bo właśnie wolność została zaprzepaszczona.

   Podpowiedź: Zwróć uwagę, kto w finale puszcza muzykę i jak reagują pozostali bohaterowie.

Wszystkie lektury z motywem Satyra i krytyka społeczna

Te 6 lektur: 678 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania