Motyw: Gościnność, biesiada i jedzenie

Na czym polega ten motyw

Gościnność to obowiązek przyjęcia przybysza i zadbania o niego, biesiada to wspólny stół, uczta i rozmowa. Motyw działa na dwóch poziomach: pokazuje zwyczaje i hierarchię wspólnoty oraz sprawdza bohatera - ten, kto łamie prawo gościnności, okazuje się kimś gorszym niż ten, kto je szanuje. Wspólny posiłek jest w literaturze ważnym znakiem, że relacja istnieje albo właśnie się kończy. Powtarzalna konwencja to przybycie gościa i rytuał przyjęcia: zaproszenie, miejsce przy stole, podanie jedzenia, dar, pytanie o imię i cel drogi. Typowe sceny to uczta, podczas której dochodzi do sporu, spóźniony gość, odmowa przyjęcia oraz milczenie przy stole, które oznacza zerwanie. Symbolem bywa stół, kielich, chleb i sól, ogień na palenisku oraz otwarte drzwi. W lekturach pytaj, kto w tekście jest gospodarzem, a kto gościem, bo ta różnica wyznacza obowiązki. Sprawdź, czy przyjęcie jest szczere, czy wymuszone politycznie - uczta bywa narzędziem układów i pokazem siły. Zauważ też, co dzieje się, gdy gościnności brakuje albo gdy ktoś zostaje z niej wykluczony. To najczęściej moment, w którym autor pokazuje prawdę o wspólnocie. Interpretacje różnią się w ocenie samej uczty. Jedno odczytanie widzi w niej święto wspólnoty i potwierdzenie więzi, inne - maskowanie konfliktu i grę pozycjami. Uważaj, żeby nie przenosić dzisiejszych zwyczajów na teksty dawne: dawna gościnność była częścią prawa obyczaju i miała realne konsekwencje, także polityczne.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 3. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Asiunia - Joanna Papuzińska (2011 r.)

Codzienność wojenna pokazuje wartość domowego ciepła i pomocy obcych ludzi, którzy przyjmują dziecko pod swój dach.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Głód, bieda i codzienne przetrwanie.
• Gatunek: opowiadanie dla dzieci o tematyce wojennej, oparte na wspomnieniach autorki (wydawca opisuje je jako literaturę faktu dla najmłodszych)
• Tematy opracowania: Wojna widziana oczami dziecka oraz Rozstanie z bliskimi i tęsknota.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa, dzielnica Ochota, ulica Mątwicka — mieszkanie, w którym Asiunia żyje z rodzicami i rodzeństwem, zanim rodzina zostaje rozdzielona; to zarazem prawdziwy adres rodzinny autorki w czasie wojny; Warszawa, Ochota…
• Opracowanie: 9 postaci, 18 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Iliada (fragmenty) - Homer (750 r. p.n.e.)

Uczta i spotkanie u gospodarza porządkują relacje między zwaśnionymi stronami, bo gościnność jest rytuałem obowiązującym wszystkich.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Gościnność i litość.
• Gatunek: epos bohaterski
• Tematy opracowania: Gniew oraz Ideał bohatera i kleos.
• Czas i miejsce akcji: obóz Achajów pod Troją w Azji Mniejszej; mury i bramy Troi; pole bitwy między obozem a miastem; Olimp, siedziba bogów; morskie wybrzeże, skąd wychodzi Tetyda.
• Opracowanie: 16 postaci, 22 zdarzenia, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Proszę państwa do gazu - Tadeusz Borowski (1948 r.)

Obóz pokazuje odwrotność gościnności: dom, w którym nikogo nie przyjmuje się dobrowolnie, a wspólny posiłek nie istnieje.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Jedzenie i instynkt przetrwania.
• Gatunek: opowiadanie (literatura obozowa)
• Tematy opracowania: Dehumanizacja człowieka w obozie oraz Współuczestnictwo w zbrodni.
• Czas i miejsce akcji: Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej; Rampa kolejowa w Birkenau, na której odbywa się selekcja transportów przybywających ludzi; Baraki i wnętrza obozowe: miejsce życia, apeli i noclegów…
• Opracowanie: 10 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 2 lektury.
• Największy kontrast epok dają „Iliada (fragmenty)” (Starożytność (antyk)) i „Proszę państwa do gazu” (Współczesność) - zestawienie dwóch odległych epok pokazuje, co w motywie jest stałe, a co zmienia się z czasem.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Asiunia” (Opowiadanie) i „Iliada (fragmenty)” (Epopeja) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Dom i rodzina” (Asiunia), „Wojna, okupacja i obóz” (Proszę państwa do gazu) i „Cierpienie i ofiara” (Proszę państwa do gazu).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Iliada (fragmenty)” (16 postaci i 22 zdarzenia w opracowaniu) oraz „Asiunia” (9 postaci, 18 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur - w bazie są 3, więc tym uważniej dobierz te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 2 epok. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Gościnność, biesiada i jedzenie” reprezentują w tej epoce: Asiunia i Proszę państwa do gazu.

Starożytność (antyk) (do 476 r. (upadek cesarstwa zachodniorzymskiego))

Kultura grecka i rzymska to fundament, z którego wyrosła cała późniejsza literatura europejska. W antyku powstały wzorce gatunkowe, do których twórcy wracają do dziś: epopeja, tragedia, komedia, dialog filozoficzny, pieśń i hymn. Świat antyczny jest światem bogów ingerujących w losy ludzi, fatum, którego nie da się oszukać, i bohatera, który swoim czynem albo upadkiem uczy odbiorcę, jak żyć. W lekturach szkolnych antyk reprezentują mitologia grecka, Homer, Sofokles i Biblia jako tekst kultury śródziemnomorskiej oraz utwory nawiązujące do antyku.

Motyw „Gościnność, biesiada i jedzenie” reprezentują w tej epoce: Iliada (fragmenty).

Motywy pokrewne

Dom i rodzina

Dom jako schronienie i rodzina jako podstawowa wspólnota — oraz ich rozpad.

Lektury wspólne z motywem „Gościnność, biesiada i jedzenie”: Asiunia (1).

Wspólnota i solidarność

Ludzie działający razem — sąsiedzi, mieszkańcy, grupa.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Wojna, okupacja i obóz

Doświadczenie wojny, życia pod okupacją i lagru.

Lektury wspólne z motywem „Gościnność, biesiada i jedzenie”: Proszę państwa do gazu (1).

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

Lektury wspólne z motywem „Gościnność, biesiada i jedzenie”: Proszę państwa do gazu (1).

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Nie oceniaj bohatera za to, że przestrzegał rytuału swojej epoki - sprawdzaj, czy robił to szczerze.

• Kwestia sporna w „Asiunia”: Kogo zabierają Niemcy z domu Asiuni: tylko mamę czy oboje rodziców? Polska Wikipedia, strona wydawcy, recenzje oraz relacja samej autorki mówią zgodnie tylko o matce: to mama zostaje zabrana, a dom przestaje istnieć; ojciec jest w tym…
• Kwestia sporna w „Iliada (fragmenty)”: Czy Iliada jest pieśnią o wojnie czy o człowieku w wojnie? Wiele szkolnych opracowań widzi w niej epos o wojnie trojańskiej i heroicznej sile militarnych elit.…
• Kwestia sporna w „Proszę państwa do gazu”: Czy narrator ponosi odpowiedzialność moralną za udział w machinie zagłady? narrator jest współwinnym, gdyż bez oporu uczestniczy w rozładunku transportów i korzysta z mienia ofiar; narrator jest ofiarą systemu, którego nie może zniszczyć…

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 1 pytanie z 1 pytanie, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Homer - Iliada

   Czym jest gniew Achillesa w „Iliadzie” Homera?

   1. A. Tematem utworu - od niego zaczyna się i na nim kończy akcja
   2. B. Pobocznym wątkiem, który nie wpływa na bieg wydarzeń
   3. C. Reakcją na śmierć Hektora, opisaną w ostatniej pieśni
   4. D. Uczuciem skierowanym przeciwko bogu Apollinowi

   Poprawna odpowiedź: Tematem utworu - od niego zaczyna się i na nim kończy akcja

   „Iliada” otwiera się słowami o gniewie Achillesa i wokół niego organizuje całą akcję: bohater obraża się na Agamemnona, wycofuje z walki, a jego powrót - wywołany śmiercią Patroklosa - przynosi klęskę Hektorowi. Gniew nie jest więc wątkiem pobocznym, lecz osią kompozycji. Wybucha przed śmiercią Hektora, nie po niej, i jest skierowany do Agamemnona, choć to Apollo sprowadza zarazę na obóz grecki.

   Podpowiedź: Pierwsze słowo eposu mówi o gniewie - sprawdź, czy akcja wokół niego krąży.

Wszystkie lektury z motywem Gościnność, biesiada i jedzenie

Te 3 lektury: 380 faktów źródłowych, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania