Motyw: Wojna, okupacja i obóz

Na czym polega ten motyw

Motyw obejmuje doświadczenie wojny, okupacji, obozu i getta: życie w warunkach, w których codzienne reguły przestają działać, a o losie człowieka decyduje przemoc. Literatura podejmuje ten temat nie po to, żeby opisywać bitwy, ale żeby pokazać, co wojna robi z ludźmi - z ich godnością, pamięcią, językiem i zdolnością do współczucia. Powtarzalne konwencje to nagły wybuch, rozstanie z bliskimi, ukrywanie się, głód, przesiedlenie i praca przymusowa. Typowe sceny to pakowanie rzeczy w kilka minut, brama, apel, transport, wybór ratunku dla jednej osoby, list pożegnalny i powrót do miejsca, którego już nie ma. Symbolem bywa mur, drut, opaska, chleb, walizka, popiół, cisza po strzałach. W lekturach szkolnych zwróć uwagę na punkt widzenia. Inaczej brzmi relacja świadka, inaczej zapis osoby ocalałej, a jeszcze inaczej opowieść dla dziecka, w której najgorsze jest ukryte między zdaniami. Pytaj, co narrator wybiera do opowiedzenia i czego nie mówi wprost - powściągliwość bywa tu silniejsza od opisu. Druga rzecz to język: w wielu utworach właśnie słowa okazują się tym, czego nie da się odebrać. Interpretacje różnią się w ocenie możliwych postaw: niektórzy widzą w przetrwaniu bohaterstwo, inni podkreślają, że wybór był iluzją i że oceniać można tylko kata, nie ofiarę. Uważaj na moralizowanie przy tekstach, które same unikają morału. Nie szukaj też sensacji - w tych utworach dane liczbowe i szczegół nie są ozdobą, ale świadectwem.

Jak ten motyw działa w konkretnych lekturach

Lektury kluczowe dla tego motywu: 4. Dla każdej widać, jak motyw w niej pracuje, oraz co o tej lekturze mówi opracowanie.

Dziadek i niedźwiadek - Łukasz Wierzbicki (2009 r.)

Historia zwierzęcia w wojsku pozwala opowiadać o wojnie językiem dostępnym dziecku, przez przyjaźń i stratę.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Przyjaźń człowieka i zwierzęcia w warunkach wojny, Wojna opowiedziana dzieciom bez okrucieństwa, Losy polskich żołnierzy na obcych szlakach oraz Opieka nad słabszym jako wartość.
• Gatunek: opowiadanie dla dzieci (literatura wojenna opowiedziana dzieciom, opowieść oparta na faktach)
• Tematy opracowania: Przyjaźń człowieka i zwierzęcia w warunkach wojny oraz Wojna opowiedziana dzieciom bez okrucieństwa.
• Czas i miejsce akcji: zoo w Edynburgu w czasach współczesnych autorowi książki - miejsce rozmowy dziadka z wnuczką Natalką; Bliski Wschód, Persja, gdzie polscy żołnierze wychodzą z ZSRR razem z armią Andersa; góry i pustynne tereny Iranu…
• Opracowanie: 10 postaci, 20 zdarzeń, 12 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Profesor Andrews w Warszawie - Olga Tokarczuk (1998 r.)

Widz z zewnątrz trafia do Warszawy w grudniu 1981 roku, w dniach wprowadzenia stanu wojennego, i jego dystans wobec obcego miasta szybko przestaje być możliwy.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Spotkanie dwóch światów, Absurd i dezorientacja, Granice wiedzy naukowej oraz Historia i jednostka.
• Gatunek: opowiadanie (proza krótka)
• Tematy opracowania: Spotkanie dwóch światów oraz Absurd i dezorientacja.
• Czas i miejsce akcji: Warszawa w grudniu 1981 roku, w dniach wprowadzenia stanu wojennego; Puste, zimowe ulice miasta, przed którymi stoją czołgi i wojskowa technika; Warszawski hotel, w którym mieszka Andrews i goście z zagranicy; Domy…
• Opracowanie: 10 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Proszę państwa do gazu - Tadeusz Borowski (1948 r.)

Opowiadanie obozowe odsłania mechanizm odbierania człowieczeństwa i granice, których nie udaje się przekroczyć.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Dehumanizacja człowieka w obozie, Współuczestnictwo w zbrodni oraz Holokaust jako doświadczenie bez świadka.
• Gatunek: opowiadanie (literatura obozowa)
• Tematy opracowania: Dehumanizacja człowieka w obozie oraz Współuczestnictwo w zbrodni.
• Czas i miejsce akcji: Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau podczas II wojny światowej; Rampa kolejowa w Birkenau, na której odbywa się selekcja transportów przybywających ludzi; Baraki i wnętrza obozowe: miejsce życia, apeli i noclegów…
• Opracowanie: 10 postaci, 12 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i fakty źródłowe.

Zdążyć przed Panem Bogiem - Hanna Krall (1977 r.)

Reportażowy zapis getta pokazuje, jak w ekstremalnych warunkach ludzie walczą o godność i o życie.

• Wątki, w których motyw się tu realizuje: Czas jako stawka, Mechanizm zagłady oraz Kompozycja skojarzeniowa.
• Gatunek: reportaż literacki, literatura faktu oparta na rozmowie z Markiem Edelmanem
• Tematy opracowania: Czas jako stawka oraz Sens oporu wobec pewnej śmierci.
• Czas i miejsce akcji: powojenna Polska, mieszkanie i szpital Marka Edelmana, lekarza kardiologa, w którym toczy się rozmowa z narratorką; getto warszawskie od utworzenia w 1940 roku przez wielką akcję wysiedleńczą 1942 i powstanie w kwietniu…
• Opracowanie: 13 postaci, 16 zdarzeń, 15 pytań pytań quizowych i faktów źródłowych.

Jak użyć tego motywu na egzaminie

Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu

• klasy 1–3 szkoły podstawowej: jedna lektura.
• liceum, zakres podstawowy (matura): 3 lektury.
• Ten sam motyw w dwóch formach: „Dziadek i niedźwiadek” (Opowiadanie) i „Zdążyć przed Panem Bogiem” (Utwór) - różnica formy bywa silniejszym argumentem niż różnica treści.
• Motywy pokrewne, z którymi ten motyw dzieli lektury: „Cierpienie i ofiara” (Proszę państwa do gazu).
• Najwięcej konkretu do argumentacji mają „Dziadek i niedźwiadek” (10 postaci i 20 zdarzeń w opracowaniu) oraz „Zdążyć przed Panem Bogiem” (13 postaci, 16 zdarzeń).
• Wypracowanie o tym motywie zbudujesz z dwóch albo trzech lektur, które dają różne odpowiedzi; jest ich w bazie 4, więc wystarczy wybrać te, które faktycznie różnią się wnioskiem.

Wskazówki powyżej wyliczono z liczb i przypisań w bazie serwisu. To nie są kryteria oceniania ani punktacja egzaminu - sprawdzaj je w aktualnych materiałach CKE.

Motyw w kontekście epok

Lektury z tym motywem pochodzą z 1 epoki. Poniżej te z największą liczbą lektur, a dalej pozostałe epoki skrótowo.

Współczesność (po 1939 r.)

Literatura współczesna dzieli się na świadectwo i na grę. Po jednej stronie są książki o wojnie, okupacji, lagrach i Zagładzie, pisane przez świadków albo w ich imieniu - one mają ocalić pamięć i nie pozwolić nazwać zła czymś neutralnym. Po drugiej stronie jest literatura wolności: eseju, reportażu, opowieści dla dzieci i dorosłych, która szuka formy na doświadczenie nowoczesnego życia. Wspólnym mianownikiem jest pytanie o odpowiedzialność jednostki wobec historii i wobec innych.

Motyw „Wojna, okupacja i obóz” reprezentują w tej epoce: Dziadek i niedźwiadek, Profesor Andrews w Warszawie, Proszę państwa do gazu i Zdążyć przed Panem Bogiem.

Motywy pokrewne

Cierpienie i ofiara

Ból, poniżenie i ofiara ponoszona za innych.

Lektury wspólne z motywem „Wojna, okupacja i obóz”: Proszę państwa do gazu (1).

Pamięć, historia i tradycja

Pamięć zbiorowa, dziedzictwo i obowiązek pamiętania.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Strach, lęk i niepewność

Paraliżujący lęk, groza i niepokój wobec nieznanego.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Ojczyzna i patriotyzm

Miłość do kraju, walka o niepodległość i cena poświęcenia.

W bazie te motywy nie mają wspólnych lektur - łączy je pokrewieństwo zaznaczone w opisie motywu.

Kwestie sporne i typowe pomyłki

Czytaj je jako zapis doświadczenia, nie jako tło przygodowej opowieści.

• Kwestia sporna w „Dziadek i niedźwiadek”: Ile w historii Wojtka jest udokumentowane, a ile dopisane literacko? Historycy potwierdzają podstawowe fakty: Wojtek został przygarnięty przez polskich żołnierzy na Bliskim Wschodzie, został wcielony do 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii…
• Kwestia sporna w „Profesor Andrews w Warszawie”: Czy absurd świata polskiego różni się od absurdu świata zachodniego? absurd PRL-u jest tragiczny, gdyż dotyczy przemocy i głodu, a absurd Zachodu jest trywialny i konsumpcyjny; oba absurdy są równie głębokie, gdyż oba światy oderwane…
• Kwestia sporna w „Proszę państwa do gazu”: Czy narrator ponosi odpowiedzialność moralną za udział w machinie zagłady? narrator jest współwinnym, gdyż bez oporu uczestniczy w rozładunku transportów i korzysta z mienia ofiar; narrator jest ofiarą systemu, którego nie może zniszczyć…
• Sporne miejsca interpretacji opisane w bazie ma 4 lektury z tym motywem - otwarte pytanie interpretacyjne jest w każdym opracowaniu lektury.

Kwestie sporne pochodzą z opracowań lektur w bazie - pokazujemy je, bo w wypracowaniu lepiej je nazwać i uzasadnić wybór odczytania niż rozstrzygać bez dowodu z tekstu.

Pytania egzaminacyjne dotyczące tych lektur

Z bazy pytań serwisu wybraliśmy 2 pytania z 4 pytania, w których wracają lektury z tym motywem. Każde ma wyjaśnienie i podpowiedź.

1. Dziadek i niedźwiadek

   Gdzie rozgrywa się współczesna scena otwierająca książkę, w której dziadek opowiada Natalki historie niedźwiedzia?

   1. A. W zoo w Edynburgu
   2. B. W warszawskim parku
   3. C. Nad morzem w Gdyni
   4. D. W górach w Zakopanem

   Poprawna odpowiedź: W zoo w Edynburgu

   Książkę otwiera współczesna scena w zoo w Edynburgu, gdzie dziadek zabiera wnuczkę Natalkę do wybiegu niedźwiedzi i zaczyna opowiadać.

   Podpowiedź: To miejsce, w którym można oglądać zwierzęta, i leży w Szkocji.

2. Dziadek i niedźwiadek

   Czym żołnierze karmili małego niedźwiadka, gdy był jeszcze słaby?

   1. A. Mlekiem z puszki rozcieńczonym wodą
   2. B. Surowym mięsem
   3. C. Chlebem ze smalcem
   4. D. Owocami z puszki

   Poprawna odpowiedź: Mlekiem z puszki rozcieńczonym wodą

   Niedźwiedź był maleńki i słaby, więc żołnierze karmili go mlekiem z puszki rozcieńczonym wodą i podawali jedzenie z butelki.

   Podpowiedź: Jedzenie podawano mu z butelki, jak małemu dziecku.

Wszystkie lektury z motywem Wojna, okupacja i obóz

Te 4 lektury: 432 fakty źródłowe, każdy z odniesieniem do źródła. Jak powstają opracowania